# ته — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%87/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%87/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ته](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%87.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ته

باب الهاء والتاء
هت ، ته : ( مستعملان ) .
هتّ : قال الليث : الهتُّ : شبه العصر للصوت ، ويقال للبَكْرِ : يَهِتُّ هَتِيتاً ، ثم يكِشُّ كشيشاً ، ثم يَهدِرُ : إذا بَزَل هديراً . ويقال : للهمز صَوْتٌ مَهْتُوتٌ في أقصى الحلق ، فإذا رُفهَ عن الهمز صار نَفَساً تحوّل إلى مخرج الهاء ، ولذلك استخفت العرب إدخال الهاء على الألف المقطوعة ، يقال : أَرَاق وهَرَاق وأيْهاتَ وهَيْهَات ، وأشباه ذلك كثير . وتقول : يَهُتُّ الإنسانُ الهمْزَةَ هتّاً : إذا تكلّم بالهمز . قال : والهتهتة ، أيضاً تُقال في معنى الهَتِيت . قال : والهتهتة والتهتهة ، في التواء اللسان عند الكلام . وقال الحسن البصريُّ في كلام له : واللَّهِ ما كانوا بالهتَّاتين ولكنهم كانوا يجمعون الكلام ليُعْقَلَ عنهم . يقال : رجل مِهَتٌّ وهَتَّاتٌ : إذا كان مِهْذَاراً كثيرَ الكلام . ويقال فلان يهُتُّ الحديث هَتّاً : إذا سرده وتابعه . والسحابة تهُتُّ المطر : إذا تابعت صبَّه ، والمرأة تهُتُّ الغزل : إذا تابعت ؛ وقال ذو الرُّمَّة :
سُقْيَا مُجَلَّلَة يَنْهَلُّ رَيقُها
مِنْ بَاكِرٍ مُرْثَعِنَّ الوَدْقِ مَهْتُوتِ
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : قولهم أسرع من المُهَتْهِتة ، قال : يقال : هتّ في كلامه وهتْهَتَ : إذا أسرع ، ومن أمثالهم : ( إذا وقَفْتَ العير على الرّدْهة فلا تقل له : هَتْ ) ، وبعضهم يقول : فلا تُهَتْهِتْ به ، قال أبو الهيثم : الهتْهَتَةُ : أن تَزْجُرَهُ عند الشُّرب ؛ قال : ومعنى المثل : إذا أَرَيْتَ الرجل رُشْده ، فلا تُلِحّ عليه ، فإنّ الإلحاحَ في النصيحة يهجِم بك على الظنَّة . ثعلب عن ابن الأعرابي : الهتُّ : تمزيق الثوب والعِرض . والهت : حطُّ المرتبة في الإكرام . والهتُّ : كسر الشيء حتى يصير رَفَاتاً . والهتُّ : الصبُّ ؛ هَتَّ المزَادة وَبَعَّها : إذا صَبَّها .
ته : أبو عبيد عن أبي عبيدة : التَّهَاتِهُ : التُّرَّهَات ، وهي الأباطيل ؛ ومنه قول الشاعر :
ولم يَكُنْ ما اجتنَيْنَا من مَوَاعِدِها
إلا التَّهَاتِهَ والأُمْنِيَّةَ السَّقَما
وتَهْتَهَ فلانٌ : إذا ردّد في الباطل ؛ ومنه قول رؤبة :
في غائِلات الحائِر المُتَهْتِهِ
وقال شمر : المُتهته : الذي رُددَ في الباطل . وتُهْ تُهْ : زجر للبعير ، ودعاء لِلْكلْب ؛ ومنه قوله :
عَجِبْتُ لهذه نَفَرَتْ بَعِيري
وأصبحَ كَلْبُنا فَرِحاً يَجُولُ
يُحَاذِرُ شَرَّها جَمَلِي وكَلْبِي
يُرَجي خَيْرَها ، ماذا تَقُولُ ؟
يعني بقوله ( هذه ) ، أي لهذه الكلمة ، وهي : تُه تُه زجر للبعير ، وهي دعاء الكلب .

### Türkçe

باب **الهاء** ve **التاء**
**هت** ، **ته** : (ikisi de kullanılandır).

**هتّ** : Leys dedi: **الهتُّ**: ses için sıkmaya benzer (bir şey)dir; ve genç deve için denilir: **يَهِتُّ** **هَتِيتاً**; sonra **يكِشُّ** **كشيشاً**; sonra **يَهدِرُ**: eğer böğürerek yaşını doldurursa, böğürerek (olur). Ve denilir: hemzenin, boğazın en sonunda **صَوْتٌ مَهْتُوتٌ** bir sesi vardır; hemzeden yumuşatılınca bir nefes olur, **الهاء**’nın mahrecine dönüşür; bundan dolayı Araplar, kesik elifin üzerine **الهاء**’yı sokmayı hafif gördüler; denilir: **أَرَاق** ve **هَرَاق** ve **أيْهاتَ** ve **هَيْهَات**; ve bunun benzerleri çoktur. Ve dersin: insan **الهمْزَةَ**’yı **هتّاً** **يَهُتُّ**: eğer hemze ile konuşursa. Dedi: ve **الهتهتة** de, **الهَتِيت** manasında söylenir. Dedi: ve **الهتهتة** ve **التهتهة**: konuşma sırasında dilin dolaşmasındadır. Hasan el-Basrî bir sözünde dedi: Vallahi, onlar **بالهتَّاتين** değillerdi; fakat onlar, sözün kendilerinden anlaşılması için sözü toplarlardı. Denilir: adam **مِهَتٌّ** ve **هَتَّاتٌ**: eğer çok geveze, çok söz söyleyen olursa. Ve denilir: falan, hadisi **هَتّاً** **يهُتُّ**: eğer onu ard arda dizer ve peş peşe getirirse. Ve bulut, yağmuru **تهُتُّ**: eğer dökmesini peş peşe yaparsa; ve kadın, ipliği **تهُتُّ**: eğer peş peşe yaparsa; ve Zû’r-Rumme dedi:
سُقْيَا مُجَلَّلَة يَنْهَلُّ رَيقُها
مِنْ بَاكِرٍ مُرْثَعِنَّ الوَدْقِ مَهْتُوتِ

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: onların “**المُهَتْهِتة**’den daha hızlı” sözleri; dedi: konuşmasında **هتّ** etti ve **هتْهَتَ**: eğer hızlandıysa. Ve onların darbımesellerindendir: “(Eğer eşeği **الرّدْهة** üzerinde durdurursan, ona: **هَتْ** deme)”; ve bazısı der ki: onunla **تُهَتْهِتْ** etme. Ebü’l-Heysem dedi: **الهتْهَتَةُ**: içme sırasında onu azarlamandır; dedi: meselin manası: eğer adama doğru yolunu gösterirsen, ona ısrar etme; çünkü nasihatte ısrar, seni zan altına saldırıverir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهتُّ**: elbiseyi ve ırzı yırtmaktır. Ve **الهت**: ikramda mertebeyi düşürmektir. Ve **الهتُّ**: şeyi, ufalanıntı oluncaya kadar kırmaktır. Ve **الهتُّ**: dökmektir; **هَتَّ** tulumu ve onu boşalttı: eğer onu döktüyse.

**ته** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **التَّهَاتِهُ**: **التُّرَّهَات**tır; o da bâtıllardır; ve ondandır şairin sözü:
ولم يَكُنْ ما اجتنَيْنَا من مَوَاعِدِها
إلا التَّهَاتِهَ والأُمْنِيَّةَ السَّقَما

Ve falan **تَهْتَهَ**: eğer bâtılda tekrarladıysa; ve ondandır Ru’be’nin sözü:
في غائِلات الحائِر المُتَهْتِهِ

Şemmer dedi: **المُتهته**: bâtılda tekrarlatılmış olandır. Ve **تُهْ تُهْ**: deve için azarlamadır ve köpek için çağırmadır; ve ondandır onun sözü:
عَجِبْتُ لهذه نَفَرَتْ بَعِيري
وأصبحَ كَلْبُنا فَرِحاً يَجُولُ
يُحَاذِرُ شَرَّها جَمَلِي وكَلْبِي
يُرَجي خَيْرَها ، ماذا تَقُولُ ؟

“**هذه**” sözüyle kasteder: yani bu kelime için; o da: **تُه تُه** deve için azarlamadır; ve o, köpeğin çağrılmasıdır.
