# توخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%88%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [توخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: توخ

الليث: تاخت الإِصْبَع في الشيء الوارم الرِّخْو؛ وأَنشد بيت أَبي ذؤَيب:
بالنِّيِّ فهي تَتُوخُ فيه الإِصْبَعُ
قال ويروى: فهي تَثُوخُ، بالثاء، وسيأْتي ذكره؛ قال الأَزهري: ثاخَ وساخَ معروفان بهذا المعنى، وأَما تاخَ بمعناهما فما رواه غير الليث. أَبو زيد: يقال للعصا المِتْيَخة؛ وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أُتيَ بسكران فقال: اضربوه، فضربوه بالنعال والثياب والمِتْيَخِة؛ وهذه لفظة قد اختلف في ضبطها، فقيل: هي بكسر الميم وتشديد التاء مِتِّيخة؛ وقيل: هي بفتح الميم مع التشديد مَتِّيخة؛ وقيل: هي بكسر الميم وسكون التاء قبل الياء مِتْيخة؛ وقيل: هي بكسر الميم وتقديم الياء الساكنة على التاء مِيتَخَة؛ قال الأَزهري: وهذه كلها أَسماء لجرائد النخل وأَصل العُرْجُون، فمن قال مِتْيَخة، فهو من وَتَخَ يَتِخُ، ومن قال مِيتَخة، فهو من تاخَ يَتِيخُ، ومن قال مِتِّيخة، فهو فِعَّيلة من مَتَخَ، وقيل: المِتْيَخة جرائد رطبة؛ وقيل: هي اسم للعصا؛ وقيل: للقضيب الدقيق اللين؛ وقيل: كل ما ضرب به من جريد أَو عصا أَو دِرَّة وغير ذلك، وترجم عليها ابن الأَثير في متخ، قال: وأَصلها فيما قيل من مَتَخَ اللَّهُ رقبته ومَتَخه بالسَّهم إِذا ضربه؛ وقيل: من تَيَّخَه وطَيَّخه إِذا أَلَحَّ عليه، فأُبدلت التاء من الطاء؛ وفي الحديث أَنه خرج وفي يده مِتْيَخة في طرفها خوص معتمداً على ثابت بن قيس.

### Türkçe

**الليث**: **تاخت الإِصْبَع**; parmak, şişmiş yumuşak şeyin içinde battı; ve Ebû Züeyb’in beytini okudu:

**بالنِّيِّ فهي تَتُوخُ فيه الإِصْبَعُ**

Dedi ve şöyle rivayet olunur: “O hâlde o, **تَثُوخُ** eder”, **بالثاء**; ve onun zikri gelecektir; **الأَزهري** dedi: **ثاخَ** ve **ساخَ** bu mânâ ile bilinen iki fiildir; **تاخَ**’ın onların mânâsıyla olması ise, onu **الليث**’ten başkası rivayet etmemiştir.

**أَبو زيد**: Asaya **المِتْيَخة** denir; ve hadiste: Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sarhoş getirilmişti; dedi ki: “Onu dövün”; böylece onu nalınlarla, elbiselerle ve **المِتْيَخِة** ile dövdüler; ve bu, ضبطı hakkında ihtilâf edilmiş bir lafızdır: denildi ki o, mîm’in kesresi ve tâ’nın şeddeli olmasıyla **مِتِّيخة**’dir; ve denildi ki o, mîm’in fethasıyla, şedde ile **مَتِّيخة**’dir; ve denildi ki o, mîm’in kesresi ve yâ’dan önce tâ’nın sükûnu ile **مِتْيخة**’dir; ve denildi ki o, mîm’in kesresi ve sâkin yâ’nın tâ’nın önüne alınmasıyla **مِيتَخَة**’dir; **الأَزهري** dedi: Bunların hepsi hurma dallarının yaprak saplarının ve **العُرْجُون**’un aslının adlarıdır; kim **مِتْيَخة** derse, o, **وَتَخَ يَتِخُ**’dendir; kim **مِيتَخة** derse, o, **تاخَ يَتِيخُ**’dendir; kim **مِتِّيخة** derse, o, **مَتَخَ**’dan **فِعَّيلة** veznindedir; ve denildi ki: **المِتْيَخة** taze yaprak saplarıdır; ve denildi ki: o, asanın adıdır; ve denildi ki: ince yumuşak değnek içindir; ve denildi ki: yaprak sapından yahut asadan yahut **دِرَّة**’den ve bunun dışındakilerden, kendisiyle vurulan her şeydir; İbnü’l-Esîr onu **متخ** maddesinde başlık yaptı; dedi ki: Onun aslı, denildiğine göre, “Allah onun boynunu **مَتَخَ** etti” ve “onu okla **مَتَخه** etti” yani onu vurdu, sözündendir; ve denildi ki: “Ona **تَيَّخَه** ve **طَيَّخه** etti” yani ona ısrar etti, sözündendir; böylece tâ, tâ’dan bedel kılındı; ve hadiste: O, çıktı; elinde, ucunda hurma yaprağı bulunan bir **مِتْيَخة** vardı; Sâbit b. Kays’a dayanmıştı.
