# تيز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: تيز

التَّيَّاز: الرجل المُلَزَّزُ المفاصل الذي يَتَتَيَّزُ في مِشْيَتِه لأَنه يَتَقَلَّعُ من الأَرض تَقَلُّعاً؛ وأَنشد: تَيَّازَةٌ في مَشْيِها قُناخِرَهْ
الفراء: رجل تَيَّازٌ كثيرُ العَضَلِ، وهو اللحم.
وتازَ يَتُوزُ تَوْزاً ويَتِيزُ تَيْزاً إِذا غَلُظَ؛ وأَنشد: تُسَوَّى على غُسْنٍ فَتازَ خَصِيلُها
قال: فمن جعل تازَ من يَتِيزُ جعل التَّيَّازَ فَعَّالاً، ومن جعله من يَتُوزُ جعله فَيْعالاً كالقَيَّام والدَّيَّار من قامَ ودَارَ. وقوله تازَ خَصِيلُها أَي غَلُظَ. وتازَ السهم في الرَّمِيَّةِ أَي اهتزَّ فيها. وتَتَيَّزَ في مشْيَتِه: تَقَلَّعَ. والتَّيَّازُ من الرجال: القصير الغليظ المُلَزَّزُ الخَلْقِ الشديدُ العَضَلِ مع كثرة لحم فيها. ويقال للرجل إِذا كان فيه غلظ وشدة: تَيَّازٌ؛ قال القَطَامِيُّ يصف بَكْرَةً اقْتَضَبَهَا وقد أَحسن القيام عليها إِلى أَن قويت وسمِنت وصارت بحيث لا يقدر على ركوبها لقوَّتها وعزة نفسها:
فلما أَنْ جَرَى سِمَنٌ عليها،
كما بَطَّنْتَ بالفَدَنِ السِّيَاعا
أَمَرْتُ بها الرِّجالَ ليَأْخُذُوها،
ونحن نظُنُّ أَن لا تُسْتَطاعا
إِذا التَّيَّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا:
إِليكَ إِليكَ ضاقَ بها ذِراعا
قال ابن بري: هكذا أَنشده الجوهري وغيره إِليك إِليك وفسر في شعره أَن إِليك بمعنى خذها لتركبها وتَرُوضَها؛ قال: وهذا فيه إِشكال لأَن سيبويه وجميع البصريين ذهبوا إِلى أَن إِليك بمعنى تَنَحَّ وأَنها غير متعدية إِلى مفعول، وعلى ما فسروه في البيت يقضي أَنها متعدية لأَنهم جعلوها بمعنى خذها؛ قال: ورواه أَبو عمرو الشَّيْبانِيُّ لَدَيْكَ لَدَيْكَ عوضاً من إِليك إِليك، قال: وهذا أَشبه بكلام العرب وقول النحويين لأَن لديك بمعنى عندك، وعندك في الإِغراء تكون متعدية، كقولك عِنْدَكَ زيداً أَي خذ زيداً من عندك، وقد تكون أَيضاً غير متعدية بمعنى تَأَخَّرْ فتكون خلاف فَرْطَكَ التي بمعنى تَقَدَّمْ، فعلى هذا يصح أَن تقول لديك زيداً بمعنى خذه. وقوله: ذو العضلات أَي ذو اللحمات الغليظة الشديدة، وكل لحمة غليظة شديدة في ساق أَو غيره فهي عَضَلَةٌ، وإِذا في البيت داخلة على جملة ابتدائية لأَن التياز مبتدأٌ، وقلنا خبره، والعائد محذوف تقديره قلنا له، وضاق بها ذراعاً جواب إِذا؛ قال: ومثله قول الآخر:
وهَلاَّ أَعَدُّوني لمِثْلي تَفاقَدُوا،
إِذا الخَصْمُ أَبْزَى مائِلُ الرأْسِ أَنكَبُ
وقوله: كما بطَّنت بالفدن السياعا، قال: الفدن القَصْرُ، والسياع: الطين، قال: وهذا من المقلوب، أَراد كما يُطَيَّنُ بالسِّياعِ الفَدَنُ؛ قال: ومثله قول خُفَاف بنِ نُدْبَةَ:
كَنَواحِ رِيشِ حَمامَةٍ نَجْدِيَّةٍ،
ومَسَحْتُ باللِّثَتَيْنِ عَصْفَ الإِثْمِدِ
وعصف الإِثم: غباره. تقديره: ومسحت بعصف الإِثمد اللثتين؛ قال: ومثله لعروة بن الورد:
فَدَيْتُ بنفْسِه نَفْسي ومالي،
وما آلُوكَ إِلا ما أُطِيقُ
أَي فديت بنفسي ومالي نفسه، قال: وقد حمل بعضهم قوله سبحانه وتعالى: وامْسَحُوا برؤُوسكم؛ على القلب لأَنه قدّر في الآية مفعولاً محذوفاً تقديره وامسحوا برؤُوسكم الماء، والتقدير عنده وامسحوا بالماءِ رؤُوسكم فيكون مقلوباً، ولا يجعل الباء زائدة كما يذهب إِليه الأَكثر.

### Türkçe

**التَّيَّاز**: eklemleri sıkı bağlanmış adam; yürüyüşünde **يَتَتَيَّزُ** eder; çünkü yerden sökülüp koparcasına **يَتَقَلَّعُ** eder; ve inşad etti:

تَيَّازَةٌ في مَشْيِها قُناخِرَهْ

el-Ferrâ: **تَيَّازٌ** adam, kası çok olan adamdır; o da ettir.

Ve **تازَ يَتُوزُ تَوْزاً** ve **يَتِيزُ تَيْزاً**; kalınlaştığı zaman; ve inşad etti:

تُسَوَّى على غُسْنٍ فَتازَ خَصِيلُها

Dedi: Kim **تازَ**’ı **يَتِيزُ**’den kılarsa **التَّيَّاز**’ı **فَعَّالاً** kılar; kim onu **يَتُوزُ**’dan kılarsa onu **فَيْعالاً** kılar; **القَيَّام** ve **الدَّيَّار** gibi, **قامَ**’dan ve **دَارَ**’dan. Ve onun sözü **تازَ خَصِيلُها**: yani kalınlaştı. Ve ok, hedefte **تازَ** etti: yani onda sallandı. Ve yürüyüşünde **تَتَيَّزَ** etti: sökülüp koptu. Ve erkeklerden **التَّيَّاز**: kısa, kalın, yaratılışı sıkı bağlanmış, kası şiddetli, onda et çokluğu ile beraber olandır. Ve adam için, onda kalınlık ve şiddet olduğu zaman, **تَيَّازٌ** denir; el-Katâmî, bir dişi deveyi vasfederek dedi; onu kapıp aldı ve onun üzerinde durmayı güzel yaptı; ta ki kuvvetlendi ve semirdi ve kuvveti ve nefsinin izzeti sebebiyle ona binmeye güç yetiremez hâle geldi:

فلما أَنْ جَرَى سِمَنٌ عليها،
كما بَطَّنْتَ بالفَدَنِ السِّيَاعا
أَمَرْتُ بها الرِّجالَ ليَأْخُذُوها،
ونحن نظُنُّ أَن لا تُسْتَطاعا
إِذا التَّيَّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا:
إِليكَ إِليكَ ضاقَ بها ذِراعا

İbn Berrî dedi: el-Cevherî ve başkası onu böyle inşad etti: **إِليكَ إِليكَ**; ve şiirinde, **إِليك**’in “onu al ki ona binesin ve onu ehlileştiresin” mânasında olduğunu tefsir etti; dedi: ve bunda bir müşkil vardır; çünkü Sîbeveyh ve bütün Basralılar, **إِليك**’in “çekil” mânasında olduğuna ve onun bir mef‘ûle geçişli olmadığına gittiler; ve onların beyitte tefsir ettikleri üzere, onun geçişli olmasını gerektirir; çünkü onu “onu al” mânasında kıldılar; dedi: ve Ebû Amr eş-Şeybânî onu, **إِليكَ إِليكَ** yerine **لَدَيْكَ لَدَيْكَ** diye rivayet etti; dedi: ve bu, Arapların sözüne ve nahivcilerin sözüne daha benzer; çünkü **لَدَيْكَ** “senin yanında” mânasındadır; ve “senin yanında”, teşvikte geçişli olur; senin “**عِنْدَكَ** زيداً” sözün gibi; yani “Zeyd’i yanından al”; ve ayrıca “geri kal” mânasında geçişsiz de olabilir; böylece “ilerle” mânasındaki **فَرْطَكَ**’ın hilâfı olur; şu hâlde “**لَدَيْكَ** زيداً”ı “onu al” mânasında söylemen sahih olur. Ve onun sözü: **ذو العضلات**: yani kalın, şiddetli et parçalarının sahibi; ve her kalın, şiddetli et parçası, baldırda veya başkasında, **عَضَلَةٌ**’dır. Ve beyitte **إِذا**, başlangıç cümlesi üzerine dâhildir; çünkü **التياز** mübtedâdır, ve **قلنا** onun haberidir; ve dönüş zamiri hazfedilmiştir; takdiri: “ona dedik”; ve **ضاقَ بها ذِراعا** **إِذا**’nın cevabıdır; dedi: ve bunun benzeri, başkasının sözü:

وهَلاَّ أَعَدُّوني لمِثْلي تَفاقَدُوا،
إِذا الخَصْمُ أَبْزَى مائِلُ الرأْسِ أَنكَبُ

Ve onun sözü: **كما بطَّنت بالفدن السياعا**; dedi: **الفدن** köşktür; ve **السياع** çamurdur; dedi: ve bu, ters çevrilmiş olandandır; “**كما يُطَيَّنُ بالسِّياعِ الفَدَنُ**” demek istedi; dedi: ve bunun benzeri, Hufâf b. Nudbe’nin sözü:

كَنَواحِ رِيشِ حَمامَةٍ نَجْدِيَّةٍ،
ومَسَحْتُ باللِّثَتَيْنِ عَصْفَ الإِثْمِدِ

Ve **عصف الإِثم**: onun tozudur. Takdiri: “ve **عصف الإِثمد** ile iki diş etini sildim”; dedi: ve bunun benzeri, Urve b. el-Verd’ündür:

فَدَيْتُ بنفْسِه نَفْسي ومالي،
وما آلُوكَ إِلا ما أُطِيقُ

Yani: “onun nefsini, nefsim ve malımla fidye verdim”; dedi: ve bazısı, Yüce Allah’ın sözü olan: **وامْسَحُوا برؤُوسكم**’u, ters çevirme üzerine حمل etti; çünkü âyette hazfedilmiş bir mef‘ûl takdir etti; takdiri: “başlarınızla suyu meshedin”; ve onun takdirine göre: “su ile başlarınızı meshedin” olur; böylece ters çevrilmiş olur; ve çoğunluğun gittiği üzere bâ’yı زائد kılmaz.
