# تيز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تيز

التياز، كشداد: القصير الغليظ الملزز الخلق الشديد العضل مع كثرة لحم فيها. قال القطامي يصف بكرة اقتضبها، وقد أحسن القيام عليها، إلى أن قويت وسمنت وصارت بحيث لا يقدر على ركوبها لقوتها وعزة نفسها:
  فلما أن جرى سمن عليهـا                      كما بطنت بالفدن السياعا
  أمرت بها الرجال ليأخذوها                      ونحن نظن أن لا تستطاعا
  إذا التياز ذو العضلات قلنا                      إليك إليك ضاق بها ذراعا هكذا أنشده الجوهري، وقال ابن بري: وأنشد أبو عمرو الشيباني: لديك لديك عوضا من إليك إليك قال: وهو الصواب. التياز: الزراع، لغلظ فيه فمن جعله من تاز يتيز جعله فعالا ومن جعله من يتوز جعله فيعالا كالقيام والديار، من قام ودار. وتاز يتيز تيزانا: مات، هكذا في سائر النسخ، ولم أجده في أصول اللغة، ثم ظهر لي أنه قد تصحف على المصنف، إنما هو باز يبيز بالموحدة، ومعناه: هلك ومات. وقد قدمناه آنفا نقلا عن اللسان وغيره ولو ذكر بدل مات غلظ كان أصوب لأنه هو المذكور في أمهات اللغة ومنه اشتقاق التياز. وتتيز في مشيته: تقلع، قيل: ومنه التياز، لأنه يتقلع في مشيته تقلعا، وأنشد:
  تيازة في مشيها فناخره

  تتيز إلى كذا: تفلت، أو الصواب فيه الموحدة. والمتايزة: المغالبة، كالتيز، بالفتح، في المشي وغيره. والتيز، كهجف: الشديد الألواح من الأعيار، وقد صحفه الصاغاني فضبطه ككتف، وذكره في الهمز وقلده المصنف هناك على عادته وقد نبهنا عليه. ومما يستدرك عليه: تاز السهم في الرمية: أي اهتز فيها. والتياز: الملزز المفاصل. وتيز، بالإمالة كإمالة النار: بلد على ساحل بحر الهند. والنسبة إليه ثغري على غير قياس، نقله الصاغاني. قلت: وهو صقع معروف يذكر مع مكران، مقابلان لعمان بينها وبين البحر. وتيزان مثال كيزان: من قرى هراة، ومن قرى أصبهان أيضا. نقله الصاغاني. قلت: ومن الأولى: الحسن بن الحسين بن عبد الله التيزاني الهروي، من شيوخ أبي سعد الماليني. وتيزين، بالكسر، من بلدان قنسرين، صار في أيام الرشيد من العواصم مع منبج، ومنها: الشمس أبو المعالي محمد بن علي بن عبد الصمد بن يوسف الحلبي الشافعي، ولد سنة 807 بتيزين، ودخل حلب وحماة ودمشق ومصر والحرمين، سمع منه السخاوي والبقاعي، مات بمصر سنة 850.

### Türkçe

**التياز**، **كشداد**: kısa, kalın, yaratılışı sıkı-bükümlü, kası şiddetli, onda et çok olan. **القطامي** bir **بكرة**yı (genç dişi deveyi) vasfederek söyledi; onu üzerinde (binmede) güzelce idare etmişti; nihayet kuvvetlendi ve semirdi ve kuvveti ve nefsinin izzeti sebebiyle ona binmeye güç yetirilemez hâle geldi:
  “Derken onun üzerinde semizlik koştuğu vakit                      tıpkı **الفدن** ile **السياعا** (develeri) karnı dolduğu gibi
  Erkeklere onu almalarını emrettim                      hâlbuki biz onun güç yetirilemeyeceğini sanıyorduk
  **التياز** kaslar sahibi olunca dedik                      ‘sana, sana; onunla iki kol daraldı’ ”
Bunu **الجوهري** böyle rivayet etti; **ابن بري** dedi ki: **أبو عمرو الشيباني** rivayet etti: “**لديك لديك**” “**إليك إليك**” yerine. Dedi ki: ve o doğrudur. **التياز**: kalınlık bulunduğu için **الزراع** (kol). Kim onu **تاز يتيز**’den yaparsa onu **فعالا** yapmış olur; kim onu **يتوز**’dan yaparsa onu **فيعالا** yapmış olur; **القيام** ve **الديار** gibi; **قام** ve **دار**’dan. Ve **تاز يتيز تيزانا**: öldü; diğer nüshalarda böyle; onu dilin asıllarında bulmadım; sonra bana göründü ki o, musannife tashif edilmiştir; ancak o **باز يبيز**’dir, **الموحدة** ile; manası: helâk oldu ve öldü. Onu az önce **اللسان** ve başkasından naklen öne aldık; eğer “öldü” yerine “kalınlaştı” zikretseydi daha isabetli olurdu; çünkü o, dilin ana kaynaklarında zikredilen odur ve ondan **التياز**’ın iştikakı vardır. Ve **تتيز** yürüyüşünde: sıçrayarak yürüdü; denildi ki: ve ondan **التياز**; çünkü yürüyüşünde sıçrayarak sıçrar; ve şu beyit rivayet edildi:
  “Yürüyüşünde **تيازة**; derken o, burnunu yukarı kaldırandır”

  **تتيز** şuna: sıyrılıp kaçtı; yahut bunda doğrusu **الموحدة**’dir. Ve **المتايزة**: karşılıklı galebe; **التيز** gibi, fetha ile, yürüyüşte ve başkasında. Ve **التيز**، **كهجف**: **الأعيار**dan (eşeklerden) levhaları (yanları) şiddetli olan; **الصاغاني** onu tashif etti de onu **ككتف** diye ضبط etti; onu **الهمز**’de zikretti ve musannif orada âdeti üzere onu taklit etti; biz ona dikkat çektik. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **تاز السهم في الرمية**: yani onda sallandı. Ve **التياز**: eklemleri sıkı-bükümlü olan. Ve **تيز**، **بالإمالة** tıpkı **إمالة النار** gibi: Hind denizi sahilinde bir belde. Ve ona nisbet: **ثغري** قياس dışı; **الصاغاني** nakletti. Dedim ki: ve o, **مكران** ile birlikte zikredilen, **عمان**’a karşı, onunla deniz arasında bulunan, bilinen bir yöredir. Ve **تيزان** **مثال كيزان**: **هراة** köylerinden; ve **أصبهان** köylerinden de. **الصاغاني** nakletti. Dedim ki: ve birincidendir: **الحسن بن الحسين بن عبد الله التيزاني الهروي**، **أبي سعد الماليني**’nin şeyhlerindendir. Ve **تيزين**، kesra ile, **قنسرين** beldelerindendir; **الرشيد** günlerinde **منبج** ile birlikte **العواصم**dan oldu; onlardandır: **الشمس أبو المعالي محمد بن علي بن عبد الصمد بن يوسف الحلبي الشافعي**; 807 senesinde **تيزين**’de doğdu; **حلب**’e, **حماة**’ye, **دمشق**’a, **مصر**’a ve **الحرمين**’e girdi; ondan **السخاوي** ve **البقاعي** işitti; 850 senesinde **مصر**’da öldü.
