# تيس (ت-ي-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ت - ي - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والتاء و و ا ي ء معهما
ت و س، ت ي س، س أ ت مستعملات
توس:
يقال: فلان من تُوْسِهِ كذا وكذا، أي: من أصل خِلْقته. وفي الحديث: من سُوسي، لغة في توسي.
تيس:
التَّيس: الذّكَر من المِعْزَى.
وعَنزٌ تَيْساء، أي: طويلة القَرْنين، كقَرْنَيِ التَّيس، وهي بيِّنةَ التَّيَس.
واسْتَتْيَسَتْ عَنزك، أي: أَشْبَهَتِ التَّيس.
وتقول العَرَبُ إذا استكذبت الرّجل: تِيسِي، أي: كَذَبت، ولم يُعْرَفْ أَصْلُ هذه الكلمة.
والتَّيْس: جبلٌ باليَمَن، وفلانٌ يتكلَّم بالتَّيسيّة، أي: بكلام، أهل ذلك الجبل.
سأت:
السَّأْتُ: شدّة الخَنق سَأَتَهُ سَأْتَا سَأَتَهُ وزَرَدَهُ وذَعَتَهُ كلّه بمعنى: خنقه.

##### Türkçe

باب **السين** و**التاء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ت و س**، **ت ي س**، **س أ ت** مستعملات

**توس**:
Denilir ki: falan kimse **تُوْسِهِ**nden şöyle şöyle (dir); yani: yaratılışının aslından. Hadiste: “**سُوسي**’den (im)” (vardır); **توسي**’de bir dildir.

**تيس**:
**التَّيس**: **المِعْزَى**dan erkek (olan).
Ve **عَنزٌ تَيْساء**: yani: boynuzları uzun; **التَّيس**in iki boynuzu gibi; ve o, **التَّيَس**i açıkça belli olandır.
Ve **واسْتَتْيَسَتْ** senin keçin; yani: **التَّيس**e benzedi.
Araplar, adamı yalancı saydıkları zaman derler: **تِيسِي**; yani: yalan söyledin; ve bu kelimenin aslı bilinmemiştir.
Ve **التَّيْس**: Yemen’de bir dağdır; ve falan kimse **التَّيسيّة** ile konuşur; yani: o dağın halkının sözüyle.

**سأت**:
**السَّأْتُ**: boğmanın şiddeti; **سَأَتَهُ** onu **سَأْتًا** (ile) boğdu; **سَأَتَهُ** ve **زَرَدَهُ** ve **ذَعَتَهُ** hepsi “onu boğdu” manasındadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَيْسُ من المَعْزِ، والجمع تُيوسٌ وأَتْياسٌ. والتَيَّاسُ: الذي يمسكه. يقال للذكر من الظباء أيضاً: تَيْسٌ، وللأنثى: عنزٌ. والمَتْيُوساءُ: التُيوسُ. ويقال: اسْتَتْيَسَتِ العنزُ، كما يقال: استَنْوَقَ الجمل.

##### Türkçe

**التَيْسُ**: keçi cinsinden; çoğulu **تُيوسٌ** ve **أَتْياسٌ**dur. **التَيَّاسُ**: onu tutan kimse. Ceylanların erkeğine de **تَيْسٌ** denir; dişisine: **عنزٌ**. **المَتْيُوساءُ**: **التُيوسُ**tur. Ve denir: **اسْتَتْيَسَتِ العنزُ**; tıpkı denildiği gibi: **استَنْوَقَ الجمل**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ت ( و ا ي ء )
ستي ، سأت ، توس ، تيس : ( مستعملة ) .
توس : ابن السكّيت عن الأصمعيّ يقال : الكَرَم من توسِه وسُوسِه : إذا طُبِع عليه .
وقال أبو زيد : هي الخَليقة . قال : وهو الأصل أيضاً ، وأنشد :
إِذا المُلِمّاتُ اعتَصَرْن التُّوسَا
أي : أخرجن طبائعَ الناس .
( تيس ) : وقال الليث : التّيْس : الذّكَر من المِعْزَى . وعَنْزٌ تَيْساء : إذا كان قَرْناها
طويلَيْن كقَرْن التّيْس ، وهي بينة التّيَس .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : إذا أَتَى على وَلَد المِعْزَى سنةٌ فالذكَر تَيْس ، والأنثى عَنْز .
وقال ابن شُمَيل : التّيْساء من المِعْزَى : التي يُشبِه قَرْناها قَرْنَيِ الأوعال الجَبَلية في طولها .
وقال أبو زيد : من أمثالهم : ( أَحْمَقى وتِيسى ) يُضرَب للرّجل إذا تَكلّم بحُمْق ، ورُبّما لا يَسبُّه سَبّاً .
ومن أمثالهم في الرجل الذَّليل يتَعزَّز : كانت عَنْزاً فاسْتَتْيَسَتْ . ويقال : بُوساً له وتُوساً وجُوساً .
قاله ابن الأعرابي . وقال القتيبي : في حديث أبي أيوب أنه ذكر القول وقال : قل لها تِيسِي جَعَارِ . قال وقوله : تيسي ، كلمة تقال في معنى الإبطال للشيء والتكذيب ؛ فكأنه قال لها كذبت يا جارية . قال : والعامة تغير هذا اللفظ ، تبدل من التاء طاء ، ومن السين زاياً ، لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج قال : وَجعار : معدولة عن جاعرة ؛ كقولهم : قطام ورقاش على فَعَال ، وقال ابن السكيت : تشتم المرأة فيقال لها : قومي جَعار ، وتشبّه بالضبع . ويقال للضبع تيس جعار . ويقال : اذهبي لكاع ، وذفار وبطار . وتِياس : موضع بالباديةَ ، كان به حرب حين قطعت رجل الحارث بن كعب ، فسمّيَ الأعرج .
وفي بعض الشعر :
وقتلَى تِياسٍ عن صلاح تعرّبُ
ستي : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : سَدَى البَعيرُ وسَتَى : إذا أَسرَعَ وأَنشد :
بهذِه اسْتِي وبهذِي نِيرِي
ابن شُمَيل : أسْتَى وأَسْدَى ضِدُّ أَلْحَم .
وقال أبو الهيثم : الأسْتِيُّ : الثَّوْبُ المُسَدَّى .
وقال غيره : الإسْتِيّ : الّذِي يُسَمّيه النسَّاجون السَّتَى ، وهو الذي يُرفَع ثم تُدخَل الخُيُوط بين الخيوط ؛ فذلك الأستِيّ والنِّيرُ ، وهو قول الحطيئة :
مُسْتَهْلِكُ الوِرْد كالأستِيُّ قد جَعَلَتْ
وهذا مثل قول الرّاعي :
كأنّه مُسْحُلٌ بالنِّيرِ مَنْشورُ
وقد مضى تفسير الإست في كتاب الهاء وبينت فيه عِلَلها .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : وساتَاه : إذا لَعِب معه الشفلقة ، وتَاسَاه : إذا آذاه واستخَفَّ به .
وقال أبو زَيد : يقال مالَك استٌ مع استِك : إذا لم يكن له ثَروةٌ من مال ، ولا عَدَدٌ مِن رجال ، يقال : فاسْتُه لا تُفارِقه وليس له معها أخرى من رجال ولا مال .
وقال أبو مالك : اسْتُ الدّهر : أَوّلُ الدّهر وأَنشَد .
ما زال مُذْ كانَ على استِ الدّهرِ
وباقي الباب في الهاء .
سأت : أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا خَنَق الرجُل الرجلَ حتى يَقتلَه قيل : سَأَتَه وَسَأَبَه يَسْأَتُه وَيَسْأَبُه ؛ ونحو ذلك قال أبو زيد .
وقال الفرّاء : السّأَتانِ : جانِبَا الحُلْقوم حيث يَقَع فيها إصبَع الخَنّاق ، والواحد سَأَت بفتح الهمزة .

##### Türkçe

س ت ( و ا ي ء )
**ستي** ، **سأت** ، **توس** ، **تيس** : (kullanılan) .

**توس** : İbnü’s-Sikkît, el-Asmaʿî’den: denilir: **الكَرَم** onun **توسِه**’inden ve **سُوسِه**’indendir: üzerine tabiat kılındığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: o, **الخَليقة**’dır. Dedi: ve o, asıl da odur; ve inşad etti:
إِذا المُلِمّاتُ اعتَصَرْن التُّوسَا
yani: insanların tabiatlarını çıkardılar.

( **تيس** ) : ve el-Leys dedi: **التّيْس**: **المِعْزَى**’dan erkek. Ve **عَنْزٌ تَيْساء**: iki boynuzu **التّيْس**’in boynuzu gibi uzun olduğu zaman; ve o, **التّيَس**’i apaçıktır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **المِعْزَى**’nın yavrusu üzerine bir sene geldiği zaman erkek **تَيْس**tir, dişi **عَنْز**dır.
İbn Şümeyl dedi: **المِعْزَى**’dan **التّيْساء**: boynuzları uzunlukta dağlık **الأوعال**’ın iki boynuzuna benzeyen.
Ebû Zeyd dedi: onların mesellerinden: ( **أَحْمَقى وتِيسى** ) erkeğe vurulur; ahmaklıkla konuştuğu zaman; ve belki onu bir sövüşle sövmez.
Ve onların mesellerinden, zelil erkek hakkında, izzetlenir: **كانت عَنْزاً فاسْتَتْيَسَتْ**. Ve denilir: ona **بُوساً** ve **تُوساً** ve **جُوساً**.
Bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi. Ve el-Kuteybî dedi: Ebû Eyyûb hadîsinde, sözü zikretti ve dedi: ona de ki: **تِيسِي جَعَارِ**. Dedi: ve onun sözü: **تيسي**; bir kelimedir, bir şeyin iptali ve tekzibi manasında söylenir; sanki ona dedi: yalan söyledin ey cariye. Dedi: ve avam bu lafzı değiştirir; **التاء**’dan **طاء**’yı, **السين**’den **زاي**’ı bedel kılar; bu harflerin mahreçler bakımından birbirine yakınlığından dolayı. Dedi: ve **وَجعار**: **جاعرة**’dan maʿdûledir; onların sözü gibi: **قطام** ve **رقاش** **فَعَال** üzere. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: kadına sövülür de ona denilir: kalk **جَعار**; ve sırtlana benzetilir. Ve sırtlana denilir: **تيس جعار**. Ve denilir: git **لكاع**; ve **ذفار** ve **بطار**.
Ve **تِياس**: bedeviyede bir yerdir; orada bir savaş oldu; **الحارث بن كعب**’ın ayağı kesildiği zaman; böylece **الأعرج** adlandırıldı.
Ve bazı şiirde:
وقتلَى تِياسٍ عن صلاح تعرّبُ

**ستي** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: deve **سَدَى** etti ve **سَتَى** etti: süratlendiği zaman. Ve inşad etti:
بهذِه اسْتِي وبهذِي نِيرِي
İbn Şümeyl: **أسْتَى** ve **أَسْدَى**; **أَلْحَم**’ın zıddıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: **الأسْتِيُّ**: **الثَّوْبُ المُسَدَّى**.
Ve başkası dedi: **الإسْتِيّ**: dokumacıların **السَّتَى** diye isimlendirdiği şeydir; ve o, kaldırılan, sonra ipliklerin iplikler arasına sokulduğu şeydir; işte o **الأستِيّ** ve **النِّيرُ**’dur. Ve bu, el-Hutayʾa’nın sözüdür:
مُسْتَهْلِكُ الوِرْد كالأستِيُّ قد جَعَلَتْ
Ve bu, er-Râʿî’nin sözü gibi bir misaldir:
كأنّه مُسْحُلٌ بالنِّيرِ مَنْشورُ
Ve **الإست**’in tefsiri **الهاء** kitabında geçti; ve onda onun illetlerini beyan ettim.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den dedi: ve **وساتَاه**: onunla **الشفلقة** oynadığı zaman; ve **تَاسَاه**: ona eziyet ettiği ve onu hafife aldığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: denilir: senin için **استٌ** ile **استِك** nedir: onun için maldan bir servet ve erkeklerden bir sayı olmadığı zaman; denilir: onun **اسْتُه**’u, ondan ayrılmaz; ve onunla beraber erkeklerden ve maldan başka bir şey yoktur.
Ebû Mâlik dedi: **اسْتُ الدّهر**: zamanın evveli. Ve inşad etti:
ما زال مُذْ كانَ على استِ الدّهرِ
Ve babın kalanı **الهاء**’dadır.

**سأت** : Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: erkek, erkeği boğup onu öldürene kadar (boğduğu zaman) denilir: onu **سَأَتَه** ve **سَأَبَه**; onu **يَسْأَتُه** ve **يَسْأَبُه**; ve bunun benzeri, Ebû Zeyd dedi.
Ve el-Ferrâ dedi: **السّأَتانِ**: **الحُلْقوم**’un iki yanı; boğanın parmağı oraya düştüğü yer. Ve tekili **سَأَت**; hemzenin fethiyle.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والياء وما يثلثهما في الثلاثي)
(تيح) التاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو قولهم تاحَ في مِشيته يَتيحُ إذا تمايَلَ. وفرس مِتْيَحٌ وتَيَِّحانُ، إذا اعتَرَضَ في مِشْيته نشاطاً، ومال على قُطْرَيْه. ورجلٌ مِتْيَحٌ وتَيَِّحَانُ، أي عِرِّيضٌ في كلِّ شيء. قال الشاعر([1]) في المِتْيح:
أَفي أثَرِ الأظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ *** نَعَمْ لاتَ هَنّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
وقال في التَّيَِّحان:
بِذَبِّي الذَّمَّ عَنْ حَسَبي ومالي *** وزَبُّوناتِ أشْوَسَ تَيِّحانِ([2])ويقال أتاح اللهُ تعالى الشَّيءَ يُتيِحُه إتاحةً* إذا قَدّرَه. وإذا قَدَّره له فقد أمالَه إليه. وتاحَ الشّيءُ نَفْسُه.
(تير) التاء والياء والراء كلمةٌ واحدة: التّيَّار مَوْجُ البَحْر الذي ينضَحُ الماءَ. يقال ذلك تَنَفُّسُه. والموج الذي لا يتنَفَّسُ هو الأعْجَم([3]).
(تيز) التاء والياء والزاء كلمةٌ واحدة. قالوا: التَّيّاز الغليظ الجسم من الرّجال. وقال القُطَاميّ:
إذا التَّيّازُ ذُو العَضَلات قلنا *** إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعا([4])(تيس) التاء والياء والسين كلمةٌ واحدة: التَّيس معروفٌ من الظِّباء والمَعْزِ والوُعول. ومن أمثالهم: "عَنْزٌ اسْتَتْيَسَتْ" إذا صارت كالتَّيس في جُرْأتها وحَرَكتِها. يضرب مثلاً للذَّليل يتعزَّزُ.
(تيع) التاء والياء والعين أصلٌ واحد، وهو اضطرابُ الشَّيء. يقال تَتَايَعَ البَعيُر في مِشْيته إذا حَرّك أَلْوَاحَهُ والسَّكْرانُ يَتَتَايَعُ في مِشيته، إذا رَمَى بنَفْسه. والتَّتايُع التَّهافُت في الشَّرِّ، ويقال هو اللَّجاجُ. وفي الحديث: "ما يَحمِلُكُم أن تَتَايَعُوا في الكَذِب كما يَتَتايَعُ الفَرَاشُ في النَّار" ولا يكون التَّتايُعُ في الخَير.
ومما شَذّ عن الأصل التِّيعَة الأربعون من الغَنَم، وهو الذي جاءَ في الحديث: "على التِّيعَةِ شَاةٌ".
 (تيم) التاء والياء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو التَّعبيد. يقال تَيَّمه الحُبُّ إذا استَعْبَدَه. قال أهلُ اللّغة: ومِنه تَيْمُ الله،أي عبد الله.
ومما شذَّ عن هذا الباب التِّيمة، وهي الشّاة الزائدةُ على الأربعين، ويقال بل هي الشّاة يحتَلِبُها الرّجل في مَنْزِله. واتَّام الرّجُلُ إذا ذَبَحَ تِيَمَته. قال الحُطيئة:
فما تَتَّامُ جارَةُ آلِ لأْيٍ *** ولكن يَضْمَنُون لها قِرَاها([5])(تين) التاء والياء والنون ليس أصلاً، إلاّ التِّين، وهو معروفٌ. والتِّين: جبل. قال:
صُهْباً ظِماءً أتَيْنَ التِّين عن عُرُضٍ *** يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِمَا([6])(تيه) التاء والياء والهاء، كلمة صحيحة، وهي جِنْسٌ من الحَيْرَة والتِّيه والتّيهاء: المفازة يَتيه فيها الإنسان.
--------------ــــ
([1]) هو الراعي، كما في اللسان (تيح)، والخزانة (2: 159) وما سيأتي في (هن) .
([2]) لسوار بن المضرب السعدي، كما في اللسان (تيح) والحماسة.
([3]) في اللسان (عجم): "والأعجم من الموج: الذي لا يتنفس، أي لا ينضح الماء ولا يسمع له صوت".
([4]) ديوان القطامي 44 واللسان (تيز). وفي الأصل: "به". وإنما الضمير للناقة. وقبله:
أمرت بها الرجال ليأخذوها  *** ونحن نظن أن لا تستطاعا
 ([5]) ديوان الحطيئة: 30. واللسان (تيم).
([6]) البيت للنابغة في ديوانه 66 واللسان (تين). وفي الديوان: "صهب الظلال"، وفي اللسان: "صهب الشمال".
ـ

##### Türkçe

(تâ **باب التاء والياء وما يثلثهما في الثلاثي**)
(**تيح**) **التاء** ve **الياء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da onların “yürüyüşünde **تاحَ** derler; **يَتيحُ**: eğer sallanırsa” sözleridir. Ve **مِتْيَحٌ** ve **تَيَِّحانُ** bir at: eğer yürüyüşünde canlılıkla yanlamasına giderse ve iki yanına meylederse. Ve **مِتْيَحٌ** ve **تَيَِّحَانُ** bir adam: yani her şeyde geniş. Şair([1]) **المِتْيح** hakkında dedi:
أَفي أثَرِ الأظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ *** نَعَمْ لاتَ هَنّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
Ve **التَّيَِّحان** hakkında dedi:
بِذَبِّي الذَّمَّ عَنْ حَسَبي ومالي *** وزَبُّوناتِ أشْوَسَ تَيِّحانِ([2]) Ve “Allah Teâlâ şeyi **أتاح** eder; **يُتيِحُه** **إتاحةً**” denir: eğer onu takdir ederse. Ve eğer onu onun için takdir ederse, onu ona doğru meylettirmiş olur. Ve şeyin kendisi **تاحَ** etti.

(**تير**) **التاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir: **التّيَّار** denizin dalgasıdır; suyu sıçratır. Buna onun nefes alması denir. Ve nefes almayan dalga ise **الأعْجَم**’dır([3]).

(**تيز**) **التاء** ve **الياء** ve **الزاء** tek bir kelimedir. Dediler ki: **التَّيّاز** erkeklerden iri cüsseli olandır. Ve **القُطَاميّ** dedi:
إذا التَّيّازُ ذُو العَضَلات قلنا *** إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعا([4])(**تيس**) **التاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir kelimedir: **التَّيس** **الظِّباء**dan ve **المَعْزِ**den ve **الوُعول**dan bilinen bir şeydir. Ve onların darbımesellerindendir: “**عَنْزٌ اسْتَتْيَسَتْ**”: eğer cesaretinde ve hareketinde **التَّيس** gibi olursa. Zilil olup da izzetlenen için mesel olarak vurulur.

(**تيع**) **التاء** ve **الياء** ve **العين** tek bir asıldır; o da şeyin çalkalanmasıdır. “Deve yürüyüşünde **تَتَايَعَ** etti” denir: eğer levhalarını hareket ettirirse; ve sarhoş yürüyüşünde **يَتَتَايَعُ** eder: eğer kendini atarsa. Ve **التَّتايُع** şerde tehaffüttür; ve denir ki o, inattır. Ve hadiste: “Sizi, pervanenin ateşte **يَتَتايَعُ** etmesi gibi, yalan içinde **تَتَايَعُوا** etmeye ne taşır?” Ve **التَّتايُع** hayırda olmaz.
Ve asıldan şâz olanlardandır: **التِّيعَة** koyundan kırktır; hadiste gelen odur: “**على التِّيعَةِ شَاةٌ**”.

(**تيم**) **التاء** ve **الياء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kulluk ettirmedir. “Aşk onu **تَيَّمه** etti” denir: eğer onu köleleştirirse. Dil ehli dedi ki: ve ondan **تَيْمُ الله**; yani Allah’ın kulu.
Ve bu bâbdan şâz olanlardandır: **التِّيمة**; o, kırkın üzerindeki fazla koyundur; ve denir ki bilakis o, adamın evinde sağdığı koyundur. Adam **اتَّام** etti: eğer **تِيَمَته**’sini keserse. **الحُطيئة** dedi:
فما تَتَّامُ جارَةُ آلِ لأْيٍ *** ولكن يَضْمَنُون لها قِرَاها([5])(**تين**) **التاء** ve **الياء** ve **النون** asıl değildir; ancak **التِّين**; o bilinen şeydir. Ve **التِّين**: bir dağdır. Dedi ki:
صُهْباً ظِماءً أتَيْنَ التِّين عن عُرُضٍ *** يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِمَا([6])(**تيه**) **التاء** ve **الياء** ve **الهاء**; sahih bir kelimedir; o, hayretin bir cinsidir; ve **التِّيه** ve **التّيهاء**: insanın içinde şaşırdığı çöldür.

--------------ــــ
([1]) O, **الراعي**’dir; **اللسان**’da (**تيح**) ve **الخزانة**’de (2: 159) ve (**هن**) maddesinde gelecek olan üzere.
([2]) **سوار بن المضرب السعدي**’nindir; **اللسان**’da (**تيح**) ve **الحماسة**’de olduğu gibi.
([3]) **اللسان**’da (**عجم**) maddesinde: “Ve dalgadan **الأعجم**: nefes almayan; yani suyu sıçratmayan ve ona bir ses işitilmeyen.”
([4]) **ديوان القطامي** 44 ve **اللسان** (**تيز**). Asılda: “**به**”. Zamir ise deveye aittir. Ondan önce:
أمرت بها الرجال ليأخذوها  *** ونحن نظن أن لا تستطاعا
([5]) **ديوان الحطيئة**: 30. Ve **اللسان** (**تيم**).
([6]) Beyit **النابغة**’nindir; divanında 66 ve **اللسان** (**تين**). Divanda: “**صهب الظلال**”, ve **اللسان**’da: “**صهب الشمال**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ي س
عنز تيساء إذا كان قرناها طويلين كقرني التيس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تتايس الماء‏:‏ تناطحت أمواجه‏.‏
وتايس قرنه‏:‏ مارسه‏.‏
وبينهم متايسة وتياس‏.‏
وتيّس البعير وخيسه‏:‏ ذلَّله‏.‏
‏"‏ وتيسي جعار ‏"‏ أي كوني كالتيس في حمقه يا ضبع مثل في الأحمق‏.‏
‏"‏ وعنز استتيست ‏"‏ مثل في ذليل عز‏.‏
ويقال للنكاح‏:‏ هو من متيوساء بني حمان‏.‏

##### Türkçe

ت ي س
**عنز تيساء**: eğer iki boynuzu, **التيس**’in iki boynuzu gibi uzun ise.
Ve mecazdan: **تتايس الماء**: onun dalgaları birbirleriyle boynuzlaştı (çarpıştı).
Ve **تايس قرنه**: onu alıştırdı.
Ve aralarında **متايسة** ve **تياس** vardır.
Ve **تيّس البعير وخيسه**: onu zelil kıldı (uysallaştırdı).
" **وتيسي جعار** " yani: ey sırtlan, ahmaklığında **التيس** gibi ol; ahmak hakkında bir meseldir.
" **وعنز استتيست** " zelil bir izzet hakkında bir meseldir.
Ve nikâh için denir: o, **متيوساء بني حمان**’dandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّيْسُ: الذكر من المَعَزِ، والجمع أَتْياسٌ وأَتْيُسٌ؛ قال طَرَفَةُ:
ملك النهار ولِعْبُه بفُحُولَةٍ،
يَعْلُونَه بالليل عَلْوَ الأَتْيُسِ
وقال الهُذَليّ:
من فَوْقِه أَنْسُرٌ سُودٌ وأَغْرِبَةٌ،
ودونه أَعْنُزٌ كُلْفٌ وأَتْياسُ
والجمع الكثير تُيُوسٌ. والتَّيَّاسُ: الذي يمسكه. والمَتْيُوساءُ: جماعة التُّيُوس. وتاسَ الجَدْيُ: صار تَيْساً؛ عن الهَجَري. أَبو زيد: إِذا أَتى على ولد المِعْزى سنة فالذكر تَيْسٌ، والأُنثى عنز. واسْتَتْيَسَتِ الشاة: صارت كالتَّيْس. قال ثعلب: ولا يقال اسْتاسَتْ. وعَنْزٌ تَيْساءُ إِذا كان قرناها طويلين كَقَرْن التَّيْس، وهي بَيِّنَةُ التَّيَسِ. وقال ابن شميل: التَّيْساءُ من المِعْزى التي يُشْبه قرناها قَرْنَي الأَوعالِ الجبلية في طولها، والعرب تُجْري الظِّباءَ مُجْرى العَنْزِ فيقولون في إناثها المَعَز، وفي ذكورها التُّيُوس؛ قال الهُذَليُّ:
وعادِيَةٍ تُلْقي الثِّيابَ، كأَنَّها
تُيُوسُ ظِباءٍ مَحْصُها وانْبِتارُها
ولو أَجرَوها مُجْرى الضأْن لقال: كباش ظباء؛ ورجل تَيَّاسٌ. وتِيْسي: كلمة تقال عند إِرادة إِبطال الشيء وتكذيبه والتكذيب به؛ ومنه حديث أَبي أَيوب: أَنه ذَكرَ الغُولَ فقال قل لها: تِيسِي جَعارِ، فكأَنه قال لها كذبت يا خارية. قال: والعامة تغير هذا اللفظ وتقول: طِيْزي، تبدل من التاء طاء ومن السين زاياً لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج. أَبو زيد: يقال احْمَقِي وتِيسي للرجل إِذا تكلم بحُمْق، وربما لا يَسُبُّه سَبّاً. ومن أَمثالهم في الرجل الذليل يَتَعَزَّزُ: كانت عَنْزاً فاستَتْيَستْ. ويقال: استَتْيَسَت العَنْزُ كما يقال استَنْوَقَ الجَمَلُ. الجوهري: وفي فلان تَيْسِيَّةٌ، وناس يقولون: تَيْسُوسِيَّة وكَيْفُوفِيَّةٌ؛ قال: ولا أَدري ما صحتهما. ويقال: تُوساً له وبُوساً وجُوساً. ويقال للذكر من الظباء: تَيْسٌ وللأُنثى عَنْزٌ، وجَعارِ معدولة عن جاعِرَة كقولك قَطامِ ورَقاشِ، على فَعالٍ، مأْخوذ عن الجَعْر، وهو الحَدَث. قال: وهو من أَسماء الضَّبُع. قال ابن السكيت: تُشْتَم المرأَةُ فيقال قُومي جَعارِ، وتشبه بالضبع. ويقال للضبع: تِيْسي جَعار، ويقال: اذهبي لَكاعِ وذَفارِ وبَظارِ. وفي حديث علي، رضي اللَّه عنه: واللَّه لأُتِيسَنَّهم عن ذلك أَي لأُبْطِلَنَّ قولهم ولأَرُدَّنَّهُمْ عن ذلك.
وتِيَاسٌ: موضع بالبادية كان به حرب حين قُطِعت رِجل الحرث بن كعب فسمي الأَعرج؛ وفي بعض الشعر:
وقتْلَى تِياسٍ عن صَلاحٍ تُعَرِّبُ

##### Türkçe

**التَّيْسُ**: keçiden erkek; çoğulu **أَتْياسٌ** ve **أَتْيُسٌ**; dedi:
طَرَفَةُ:
Gündüzün mülkü ve onun oyunu bir erkeklik iledir,
geceleyin onu **الأَتْيُسِ**’in yükselişi gibi yükseltirler

Ve dedi الهُذَليّ:
Üstünde kara akbabalar ve kargalar,
altında benekli keçiler ve **أَتْياسُ**

Ve çokluk çoğulu **تُيُوسٌ**’tur. **التَّيَّاسُ**: onu tutan kimse. **المَتْيُوساءُ**:
**التُّيُوس** topluluğu. **تاسَ الجَدْيُ**: **تَيْساً** oldu; الهَجَري’den. أَبو زيد: eğer
keçi yavrusunun üzerine bir yıl gelirse erkek **تَيْسٌ**, dişi **عَنْز**’dır. Ve **اسْتَتْيَسَتِ
الشاة**: **التَّيْس** gibi oldu. ثعلب dedi: **اسْتاسَتْ** denilmez. Ve **عَنْزٌ تَيْساءُ**
eğer iki boynuzu **التَّيْس** boynuzu gibi uzun olursa; ve o, **التَّيَسِ**i açıkça belli edendir. Ve dedi
ابن شميل: **التَّيْساءُ** keçiden, iki boynuzu uzunlukta dağ keçilerinin iki boynuzuna benzeyen dişidir; ve Araplar ceylanları keçinin yürütümü üzere yürütürler de
dişilerinde **المَعَز** derler, erkeklerinde **التُّيُوس**; dedi الهُذَليُّ:
Ve elbiseleri atan bir koşucu,
sanki o, ceylanların **تُيُوسُ**’udur; onun sıçrayışı ve kopuşu

Eğer onları koyunun yürütümü üzere yürütmüş olsalardı “ceylan koçları” derdi; ve adam **تَيَّاسٌ**’tır.
Ve **تِيْسي**: bir şeyi iptal etmeyi ve onu yalanlamayı ve onunla yalanlamayı isteme sırasında söylenen bir kelime; ondan
أَبي أَيوب hadisi: onun **الغُولَ**’u andığı, sonra “ona de ki: **تِيسِي جَعارِ**” dediği; sanki
ona “yalan söyledin ey dışkılayan” demiştir. Dedi: avam bu lafzı değiştirir ve **طِيْزي** der;
çıkış yerleri bakımından bu harfler arasındaki yakınlıktan dolayı **التاء**’dan **طاء**’ya ve **السين**’den **زاي**’ya değiştirir.
أَبو زيد: bir adam ahmakça konuştuğunda ona **احْمَقِي** ve **تِيسي** denir; bazen onu
bir sövme ile sövmez. Onların, zelil olup da izzetlenmeye çalışan adam hakkında darbımesellerinden: “**كانت عَنْزاً
فاستَتْيَستْ**”. Ve denir: **استَتْيَسَت العَنْزُ**; nasıl ki **استَنْوَقَ الجَمَلُ** denir.
الجوهري: “filânda **تَيْسِيَّةٌ** vardır”; ve insanlar “**تَيْسُوسِيَّة** ve **كَيْفُوفِيَّة**” derler;
dedi: ikisinin sıhhatini bilmiyorum. Ve denir: “ona **تُوساً** ve **بُوساً** ve **جُوساً**.”
Ve ceylanların erkeğine **تَيْسٌ**, dişisine **عَنْزٌ** denir; ve **جَعارِ** “**جاعِرَة**”dan çevrilmiştir; senin “**قَطامِ** ve **رَقاشِ**” deyişin gibi
**فَعالٍ** üzere; **الجَعْر**’dan alınmıştır; o da hadestir. Dedi: o,
**الضَّبُع**’ın adlarındandır. ابن السكيت dedi: kadına sövülür de “kalk
**جَعارِ**” denir; ve sırtlana benzetilir. Ve sırtlana “**تِيْسي جَعار**” denir; ve denir: “git ey **لَكاعِ** ve **ذَفارِ**
ve **بَظارِ**.” Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Vallahi onları bundan mutlaka **لأُتِيسَنَّهم**”
yani “onların sözünü mutlaka iptal edeceğim ve onları bundan mutlaka geri çevireceğim.”
Ve **تِيَاسٌ**: çölde bir yer; orada bir savaş vardı; **الحرث بن كعب**’ın ayağı kesildiğinde ona **الأَعرج** adı verildi; böylece adlandırıldı;
ve bazı şiirde:
Ve **تِياسٍ**’ın ölüleri, bir doğruluktan, Araplaştırır (Arap kılar)

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ي س * * التَّيسُ * من المعز والجمع * تُيُسٌ * و * أَتْياسٌ * وفي فلان * تَيْسِيَّةٌ * وناس يقولون * تَيْسُوسِيةٌ * وكيفوفية ولا أدري ما صحتهما

##### Türkçe

* ت ي س * * **التَّيسُ** * keçi türünden (erkek keçi); çoğulu: * **تُيُسٌ** * ve * **أَتْياسٌ** *. Ve falanda * **تَيْسِيَّةٌ** * vardır. Ve insanlar * **تَيْسُوسِيةٌ** * derler; ve **كيفوفية**; ve ben ikisinin doğruluğunun ne olduğunu bilmiyorum.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التيس: الذكر من الظباء والمعز والوعول، وقيل هو خاص بالمعز، أو هو من المعز إذا أتى عليه سنة، وقبل الحول جدي، كذا في المصباح، وقال أبو زيد: إذا أتى على ولد المعزى سنة فالذكر تيس والأنثى عنز. ج، تيوس، في الكثير، وأتياس وتيسة، كعنبة، وأتيس، كأفلس، في القليل، قال الهذلي:
  من فوقه أنسر سود وأغربة                      ودونه أعنز كلف وأتـياس وقال طرفة:
  ملك النهار ولعبه بفحولة                      يعلونه بالليل علو الأتيس ومتيوساء: جماعة التيوس. والتياس، كشداد: ممسكه، ومنه قول عبد العزى بن صفوان بن أمية لأبي حاضر الأسدي: عهيرة تياس. التياس لقب الوليد بن دينار السعدي شيخ لأبي نعيم الفضل بن دكين، يروي عن الحسن البصري، كذا في تاريخ البخاري، وحديثه منقطع. وعنز تيساء بين، هكذا في سائر النسخ، والصواب بينة التيس، محركة، وهي التي قرناها كقرني الوعل الجبلي في طولها، قال ابن شميل: والعرب تجري الظباء مجرى العنز، فيقولون في إناثها المعز، وفي ذكورها التيوس، قال الهذلي:
  وعادية تلقي الثياب كـأنـهـا                      تيوس ظباء محصها وانتبارها ولو أجروها مجرى الضأن لقالوا: كباش ظباء. في الصحاح: فيه تيسية، ناس يقولون: تيسوسية وكيفوفية، قال: ولا أدري ما صحتهما. وفي العباب: الأولى أولى. وتياس ككتاب: ع، بالبادية، قيل: بين البصرة واليمامة، وإليها أقرب، وقيل: جبل قريب من أجأ وسلمى، وقيل: من جبال بني قشير، التقى فيه بنو عمرو، وبنو سعد، فظفرت بنو عمرو، وفيه قطع رجل الحارث بن كعب، فسمي الأعرج، وفي بعض الشعر:
  وقتلى تياس عن صلاح تعرب وتياسان: جبلان، وفي نص الأصمعي: علمان شمالي قطن من ديار بني عبس، كل منهما تياس، وقيل: تياسان: بلد لبني أسد. والتياسان: نجمان، وأنشد ابن الأعرابي:
  بات وظلت بأوام بـرح                      بين التياسين وبن النطح
  يلقحها المجدح أي لقح

  وتيسي، بالكسر: كلمة تقال في معنى إبطال الشيء وتكذيبه والتكذيب به، ومنه حديث أبي أيوب أنه ذكر الغول فقال: قل لها: تيسي جعار، فكأنه قال لها: كذبت يا خارئة، قال: والعامة تغير هذا اللفظ وتقول: طيزي. تبدل من الطاء تاء، ومن السين زايا، لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج. وقال أبو زيد: يقال: احمقي وتيسي للرجل إذا تكلم بحمق أو بما لا يشبه شيئا. تيسي: لعبة. وقيل: سبة. وقال ابن السكيت: تشتم المرأة فيقال: قومي جعار، وتشبه بالضبع، ويقال للضبع: تيسي جعار، ويقال: اذهبي لكاع وذفار وبطار وجعار، معدولة من جاعرة، وهو الحدث، معناه كوني كالتيس في حمقه يا ضبع، مثل في الأحمق، قاله الزمخشري. وتس تس، بكسرهما: زجر للتيس ليرجع. عن ابن فارس. يقال: تيس الرجل فرسه وكذلك جمله، إذا راضه وذلله، وكذلك خيسه، وهو مجاز. من المجاز: استتيست العنز: صارت كهو، أي كالتيس، قال ثعلب: ولا يقال: استتاست، يضرب للذليل يتعزز، كما يقال: استنوق الجمل. من المجاز: بينهم المتايسة والتياس، بالكسر: الممارسة والمكايسة والمدافعة. وقد تايس قرنه، إذا مارسه، قاله الزمخشري وابن عباد. ومما يستدرك عليه: تاس الجدي: صار تيسا، عن الهجري. وتيسه عن كذا، إذا رده عنه. وأبطل قوله، وقد جاء في حديث علي رضي الله عنه: والله لأتيسنهم عن ذلك. وتتايس الماء: تناطح موجه، وهو مجاز. ويقال للنكاح: هو من متيوساء بني حمان، وهو مجاز، قاله الزمخشري. ولحية التيس: نبت. ورجلة التيس: موضع بين الكوفة والشام. وجبل التيس: أحد مخاليف اليمن.

##### Türkçe

**التيس**: ceylanların, keçilerin ve dağ keçilerinin erkeği; ve “o, keçiye mahsustur” denilmiştir; yahut “o, üzerinden bir yıl geçtiği vakit keçidendir; yıl dolmadan önce ise **جدي**’dir”; **المصباح**’ta böyle. Ebû Zeyd dedi: Keçi yavrusunun üzerinden bir yıl geçtiği vakit erkek **تيس**, dişi **عنز**’dir. Çoğulu: **تيوس**, çokta; ve **أتياس** ve **تيسة**, **عنبة** gibi; ve **أتيس**, **أفلس** gibi, azda. Hüzelî dedi:
  Üstünde kara akbabalar ve kargalar                      altında benekli keçiler ve **أتـياس**
Tarafe dedi:
  Gündüzün hükümdarı ve onun oyunu, erkekliklerle                      geceleyin onu **الأتيس**’in yükselişi gibi yükseltirler
**متيوساء**: **التيوس** topluluğu. Ve **التياس**, **شداد** gibi: onun tutanı; ondan, Abdüluzzâ b. Safvân b. Ümeyye’nin Ebû Hâdır el-Esedî’ye sözü: **عهيرة تياس**. **التياس**: el-Velîd b. Dînâr es-Sa‘dî’nin lakabıdır; Ebû Nu‘aym el-Fadl b. Dukeyn’e şeyhtir; Hasan el-Basrî’den rivayet eder; Buhârî’nin tarihinde böyle; ve hadisi kopuktur. Ve “**عنز تيساء** açıkça”, bütün nüshalarda böyle; doğrusu: **بينة التيس**, harekeli; o, iki boynuzu uzunlukta dağ keçisinin iki boynuzu gibi olan (dişidir). İbn Şümeyl dedi: Araplar ceylanları keçi yerine koyarlar; dişilerinde **المعز** derler, erkeklerinde **التيوس** derler. Hüzelî dedi:
  Saldırgan bir (sürü) elbiseleri atar, sanki                      ceylanların **تيوس**’u; onun sıçrayışı ve ürküşü
Eğer onları koyun yerine koysalar: “ceylanların koçları” derlerdi. **الصحاح**’ta: onda **تيسية** vardır; insanlar derler: **تيسوسية** ve **كيفوفية**; dedi: ikisinin sıhhatini bilmiyorum. **العباب**’da: birincisi daha evlâdır. Ve **تياس** **كتاب** gibi: bir yer, çölde; denildi: Basra ile Yemâme arasında; ve ona daha yakındır; ve denildi: Ecâ ve Selmâ’ya yakın bir dağ; ve denildi: Benî Kuşeyr’in dağlarındandır; orada Benî Amr ile Benî Sa‘d karşılaştı; Benî Amr galip geldi; ve orada Hâris b. Ka‘b’ın adamının ayağı kesildi; bu yüzden **الأعرج** diye adlandırıldı; ve bazı şiirde:
  **تياس**’ın ölüleri, bir ıslah için Araplaşır
Ve **تياسان**: iki dağ; Asma‘î’nin nassında: Benî Abs diyarından, Katn’ın kuzeyinde iki alamet; her biri **تياس**’tır; ve denildi: **تياسان**: Benî Esed’e ait bir beldedir. Ve **التياسان**: iki yıldız; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Geceledi ve kaldı, bir genişlikte                      **التياسين** ile **بن النطح** arasında
  Onu **المجدح** dölleyip durur; yani dölledi

**تيسي**, kesre ile: bir şeyin iptali ve yalanlanması ve onunla tekzip manasında söylenen bir kelime. Ondan, Ebû Eyyûb hadisi: gulyabânîyi andı da dedi: Ona de ki: **تيسي جعار**; sanki ona: “yalan söyledin ey dışkılayan” demiş oldu. Dedi: Avam bu lafzı değiştirir ve **طيزي** der. **الطاء**’dan **تاء**’ya, **السين**’den **زاي**’ya bedel ederler; bu harflerin mahreçler bakımından birbirine yakınlığından dolayı. Ebû Zeyd dedi: Erkek için, ahmakça konuştuğu yahut hiçbir şeye benzemeyen bir şey söylediği vakit: **احمقي** ve **تيسي** denir. **تيسي**: bir oyun. Ve denildi: bir sövüştür. İbnü’s-Sikkît dedi: Kadına sövülür de “kalk **جعار**” denir; ve sırtlana benzetilir; ve sırtlana: **تيسي جعار** denir; ve “git **لكاع** ve **ذفار** ve **بطار** ve **جعار**” denir; **جاعرة**’den çevrilmiştir; o da dışkıdır; manası: “ey sırtlan, ahmaklığında teke gibi ol”dur; ahmak hakkında bir meseldir; Zemahşerî söyledi. Ve **تس تس**, ikisi de kesre ile: geri dönsün diye tekeğe yapılan bir azarlamadır. İbn Fâris’ten. Denir: Adam atını **تيس** etti; aynı şekilde devesini; onu terbiye edip uysallaştırdığı vakit; aynı şekilde onu **خيس** ettiği vakit; bu mecazdır. Mecazdan: **استتيست العنز**: **كهو** gibi oldu; yani teke gibi oldu. Sa‘leb dedi: **استتاست** denmez. Zelil olup da izzet taslayana vurulur; tıpkı “**استنوق الجمل**” denildiği gibi. Mecazdan: Aralarında **المتايسة** ve **التياس**, kesre ile: alıştırma, kurnazlıkla çekişme ve itişip kakışma. Ve “boynuzunu **تايس** etti”: onu alıştırıp denediği vakit; Zemahşerî ve İbn Abbâd söyledi. Ve ondan istidrâk edilenler: **تاس الجدي**: teke oldu; Hicrî’den. Ve “onu şundan **تيسه** etti”: onu ondan geri çevirdiği vakit. Ve sözünü iptal etti. Ali رضى الله عنه hadîsinde gelmiştir: “Vallahi onları bundan **لأتيسنهم**.” Ve **تتايس الماء**: dalgası tokuştu; bu mecazdır. Ve nikâha denir: “o, Benî Hammân’ın **متيوساء**’sındandır”; bu mecazdır; Zemahşerî söyledi. Ve **لحية التيس**: bir bitkidir. Ve **رجلة التيس**: Kûfe ile Şam arasında bir yerdir. Ve **جبل التيس**: Yemen’in **مخاليف**’inden biridir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَاسَ
1 تَاسَ أسا أسي تأس تاس , [aor. يَتِيسُ,] He (a kid) became a تَيْس. (M, TA.) ― -b2- [Also, app., (tropical:) He became like a hegoat in stupidity: for what immediately follows appears to be the fem. of the imp. of this verb.] ↓ تِيسِى is a word used in declaring a thing to be vain, and false: (M, K:) or it is an execration; [for لُعْبَةٌ, an evident mistake, which I find in copies of the K, and in the TA, I read لَعْنَةٌ;] and a reproach: (K:) the vulgar say تِيزِى, changing the س into ز. (TA.) One says to a she-hyena, تِيسِى جَعَارِ, (A, * K,) meaning (tropical:) Be thou like the he-goat (تَيْس) in stupidity, O she-hyena: and these words are a proverb applied to a stupid man. (A, TA.) The same words were directed, by Aboo-Eiyoob, as is related in a trad., to be said to a غُول, (M, TA,) as though one said to her, Thou liest, or hast lied, O girl. (TA,) And one says to a man, تِيسِى, and اِحْمَقِى, [as though he were a she-hyena, or a woman,] when he speaks foolishly, or stupidly, or says what is not like anything. (AZ, TA.)

تايس قِرْنَهُ
3 تايس قِرْنَهُ تايس قرنه تايس قرنة , (A,) inf. n. مُتَايَسَةٌ and تِيَاسٌ, (A, K,) (tropical:) He strove, struggled, contended, or conflicted, with his adversary; syn. مَارَسَهُ: (A:) [he strove with his adversary to repel him, like as a he-goat strives with another:] the inf. n. signifies the same as مُمَارَسَةٌ, and مُكَابَسَةٌ, and مُدَافَعَةٌ. (K.)

تتايس المَآءُ
6 تتايس المَآءُ تتايس المآء (tropical:) The waves of the water conflicted, or dashed together. (A, TA.)

اِسْتَتْيَسَتِ العَنْزُ
10 اِسْتَتْيَسَتِ العَنْزُ استتيست العنز (tropical:) The she-goat became like the تَيْس [or he-goat]: (M, [but in a copy of that work, for العَنْزُ I find الشَّاةُ,] A, K:) like اِسْتَنْوَقَ الجَمَلُ: (S:) a prov. applied to a vile man who becomes mighty, (A,) or who magnifies himself: (K:) one should not say استتاست. (Th, M, TA.)

تَيْسٌ
تَيْسٌ تيس A he-goat; the male of the مَعْز: (S,* M, A, K:) and the male of the mountain-goat: (A, K) and of the gazelle: (S, M, A, K:) the female of the last [as well as of the first and second] is called عَنْزٌ: (S, M:) or that has completed a year: (A, K:) or a yearling he-goat: before the year it is called جَدْىٌ: (AZ, * Msb, TA:) pl. (of pauc., M) أَتْيَاسٌ (S, M, K) and أَتْيُسٌ, (M, TA,) and (of mult., M) تُيُوسٌ (S, M, Msb, K) and تِيَسَةٌ and ↓ مَتْيُوسَآءُ [like مَشْيُوخَآءُ, q. v.]: (K:) the last [which is properly a quasi-pl. n.] signifies the same as تُيُوسٌ, (S,) or a herd of تُيُوس. (M.) You say of the نَكَّاح, [i. e. of him who marries often, or the like,] بَنِى فُلَانٍ ↓ هُوَ مِنْ مُتْيُوسَآءِ (tropical:) [lit. He is of the he-goats of the sons of such a one]. (A, TA.)

تَيَسٌ
تَيَسٌ تيس The quality, in a she-goat, of having horns like those of the mountain-goat, (K, TA,) in length. (TA.)

تِيسِى
تِيسِى تيس تيسى تيسي تيسيي : see 1.

عَنْزٌ تَيْسَآءٌ
عَنْزٌ تَيْسَآءٌ عنز تيسآء A she-goat having long horns, (M, A,) like the  تَيْس: (A:) or having horns like those of the mountain-goat, (K, TA,) in length. (TA.)

فِيهِ تَيْسِيَّةٌ
فِيهِ تَيْسِيَّةٌ فيه تيسيه فيه تيسية [In him is goatishness]: some say ↓ تَيْسُوسِيَّةٌ, [in the TA تُيُوسِيَّةٌ, but the former, which is found in the L as well as in the S and K, seems, from what here follows, to be the right,] (S, L, K,) and [in like manner, for كَيْفِيَّةٌ they say] كَيْفُوفِيَّةٌ, but [ J says] I know not what is the truth thereof: (S:) the former word is preferable. (O, TA.)

تَيْسُوسِيَّةٌ
تَيْسُوسِيَّةٌ تيسوسيه تيسوسية : see تَيْسِيَّةٌ.

تَيَّاسٌ
تَيَّاسٌ تياس A possessor of  تُيُوس [or he-goats]: (M:) or one who holds the تَيْس. (S, K: explained in the former by الَّذِى يُمْسِكُ التَّيْسَ: and in like manner in the latter, by مُمْسِكُهُ.)

مَتْيُوسَآءُ
مَتْيُوسَآءُ متيوسآء : see تَيْسٌ, in two places.

##### Türkçe

تَاسَ
1 **تَاسَ** , [muzâri‘. **يَتِيسُ**,] O (bir oğlak) bir **تَيْس** oldu. (M, TA.) ― -b2- [Yine, görünüşe göre, (mecazen:) Aptallıkta bir erkek keçi gibi oldu: zira hemen ardından gelen, bu fiilin emrinin müennesi gibi görünmektedir.] ↓ **تِيسِى** bir şeyi boş ve bâtıl saymada kullanılan bir kelimedir: (M, K:) yahut o bir lânettir; [çünkü **لُعْبَةٌ**, açık bir hatadır; bunu K’nin nüshalarında ve TA’da bulurum, **لَعْنَةٌ** okurum;] ve bir ayıplamadır: (K:) avam **تِيزِى** der, **س**’yi **ز**’ye çevirerek. (TA.) Bir dişi sırtlana, **تِيسِى جَعَارِ**, (A, * K,) denir; mânâsı (mecazen:) Ey dişi sırtlan, aptallıkta erkek keçi (**تَيْس**) gibi ol: ve bu sözler, aptal bir adama tatbik edilen bir darb-ı meseldir. (A, TA.) Aynı sözler, bir rivayette nakledildiğine göre, Ebû Eyyûb tarafından bir **غُول**’e söylenmek üzere yöneltilmiştir, (M, TA,) sanki ona şöyle denmiş gibi: Ey kız, yalan söylüyorsun, yahut yalan söyledin. (TA.) Ve bir adama, **تِيسِى**, ve **اِحْمَقِى**, [sanki o bir dişi sırtlan yahut bir kadınmış gibi,] denir; o, ahmakça yahut aptalca konuştuğunda, yahut hiçbir şeye benzemeyen bir şey söylediğinde. (AZ, TA.)

تايس قِرْنَهُ
3 **تايس قِرْنَهُ** , (A,) mastarı **مُتَايَسَةٌ** ve **تِيَاسٌ**, (A, K,) (mecazen:) O, hasmıyla çabaladı, boğuştu, çekişti, yahut çatıştı; eş anlamlısı **مَارَسَهُ**: (A:) [hasmını defetmek için onunla çabaladı; tıpkı bir erkek keçinin bir diğeriyle çabalaması gibi:] mastar, **مُمَارَسَةٌ** ve **مُكَابَسَةٌ** ve **مُدَافَعَةٌ** ile aynı mânâyı ifade eder. (K.)

تتايس المَآءُ
6 **تتايس المَآءُ** (mecazen:) Suyun dalgaları çatıştı, yahut birbirine çarpıştı. (A, TA.)

اِسْتَتْيَسَتِ العَنْزُ
10 **اِسْتَتْيَسَتِ العَنْزُ** (mecazen:) Dişi keçi **تَيْس** gibi oldu [yahut erkek keçi gibi]: (M, [fakat o eserin bir nüshasında **العَنْزُ** yerine **الشَّاةُ** bulurum,] A, K:) **اِسْتَنْوَقَ الجَمَلُ** gibi: (S:) kudretli olan, (A,) yahut kendini büyüten, (K:) aşağılık bir adama tatbik edilen bir darb-ı meseldir: **استتاست** denmemelidir. (Th, M, TA.)

تَيْسٌ
**تَيْسٌ** Bir erkek keçi; **مَعْز**’ın erkeği: (S,* M, A, K:) ve dağ keçisinin erkeği: (A, K) ve ceylanın erkeği: (S, M, A, K:) sonuncunun dişisine [birinci ve ikincinin dişisine olduğu gibi] **عَنْزٌ** denir: (S, M:) yahut bir yılı tamamlamış olan: (A, K:) yahut bir yaşındaki erkek keçi: bir yıldan önce ona **جَدْىٌ** denir: (AZ, * Msb, TA:) çoğulu (azlık için, M) **أَتْيَاسٌ** (S, M, K) ve **أَتْيُسٌ**, (M, TA,) ve (çokluk için, M) **تُيُوسٌ** (S, M, Msb, K) ve **تِيَسَةٌ** ve ↓ **مَتْيُوسَآءُ** [**مَشْيُوخَآءُ** gibi, bkz.]: (K:) sonuncusu [ki aslında bir nevi çoğul isimdir] **تُيُوسٌ** ile aynı mânâyı ifade eder, (S,) yahut bir **تُيُوس** sürüsü. (M.) **نَكَّاح** hakkında, [yani çok evlenen yahut benzeri,] şöyle dersin: **بَنِى فُلَانٍ** ↓ **هُوَ مِنْ مُتْيُوسَآءِ** (mecazen:) [lafzen: O, falan kimsenin oğullarının erkek keçilerindendir]. (A, TA.)

تَيَسٌ
**تَيَسٌ** Dişi keçide, boyca dağ keçisinin boynuzları gibi boynuzlara sahip olma vasfı. (K, TA,) (TA.)

تِيسِى
**تِيسِى** : bkz. 1.

عَنْزٌ تَيْسَآءٌ
**عَنْزٌ تَيْسَآءٌ** **تَيْس** gibi uzun boynuzlu bir dişi keçi: (M, A,) (A:) yahut boyca dağ keçisinin boynuzları gibi boynuzlara sahip olan. (K, TA,) (TA.)

فِيهِ تَيْسِيَّةٌ
**فِيهِ تَيْسِيَّةٌ** [Onda keçilik vardır]: bazıları ↓ **تَيْسُوسِيَّةٌ** der, [TA’da **تُيُوسِيَّةٌ**, fakat L’de de S ve K’de de bulunan birincisi, burada ardından gelen şeyden, doğru olan gibi görünür,] (S, L, K,) ve [aynı şekilde, **كَيْفِيَّةٌ** yerine] **كَيْفُوفِيَّةٌ** derler, fakat [J der ki] bunun hakikati nedir bilmem: (S:) birinci kelime daha tercihe şayandır. (O, TA.)

تَيْسُوسِيَّةٌ
**تَيْسُوسِيَّةٌ** : bkz. **تَيْسِيَّةٌ**.

تَيَّاسٌ
**تَيَّاسٌ** **تُيُوس** [yahut erkek keçiler] sahibi: (M:) yahut **تَيْس**’i tutan kimse. (S, K: birincide **الَّذِى يُمْسِكُ التَّيْسَ** ile açıklanmıştır: ve ikincide de aynı şekilde, **مُمْسِكُهُ** ile.)

مَتْيُوسَآءُ
**مَتْيُوسَآءُ** : bkz. **تَيْسٌ**, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَاسَ
تَاسَ ( y )
a.  II, Broke in ( horse ).

تَيْس
تَيْس 1 , ( pl. تِيَسَة 7t ,  تُيُوْس 27 ,  أَتْيَاْس 38 ),
a.  He-goat.

b.  Stupid, besotted.

تَيْسِيَّة
تَيْسِيَّة 1yit ,  تَيُوْسِيَّة 26yit ,
a.  Goatishness, stubbornness, stupidity.

تَيَّاْس
تَيَّاْس 28 ,
a.  Goat-herd.

##### Türkçe

تَاسَ
تَاسَ ( y )
a. II, (at) kırdı.

تَيْس
تَيْس 1 , (çoğ. **تِيَسَة** 7t , **تُيُوْس** 27 , **أَتْيَاْس** 38 ),
a. Teke.

b. Aptal, ahmaklaşmış.

تَيْسِيَّة
تَيْسِيَّة 1yit , **تَيُوْسِيَّة** 26yit ,
a. Tekelik, inatçılık, aptallık.

تَيَّاْس
تَيَّاْس 28 ,
a. Teke çobanı.
