# تيس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: تيس

التَّيْسُ: الذكر من المَعَزِ، والجمع أَتْياسٌ وأَتْيُسٌ؛ قال طَرَفَةُ:
ملك النهار ولِعْبُه بفُحُولَةٍ،
يَعْلُونَه بالليل عَلْوَ الأَتْيُسِ
وقال الهُذَليّ:
من فَوْقِه أَنْسُرٌ سُودٌ وأَغْرِبَةٌ،
ودونه أَعْنُزٌ كُلْفٌ وأَتْياسُ
والجمع الكثير تُيُوسٌ. والتَّيَّاسُ: الذي يمسكه. والمَتْيُوساءُ: جماعة التُّيُوس. وتاسَ الجَدْيُ: صار تَيْساً؛ عن الهَجَري. أَبو زيد: إِذا أَتى على ولد المِعْزى سنة فالذكر تَيْسٌ، والأُنثى عنز. واسْتَتْيَسَتِ الشاة: صارت كالتَّيْس. قال ثعلب: ولا يقال اسْتاسَتْ. وعَنْزٌ تَيْساءُ إِذا كان قرناها طويلين كَقَرْن التَّيْس، وهي بَيِّنَةُ التَّيَسِ. وقال ابن شميل: التَّيْساءُ من المِعْزى التي يُشْبه قرناها قَرْنَي الأَوعالِ الجبلية في طولها، والعرب تُجْري الظِّباءَ مُجْرى العَنْزِ فيقولون في إناثها المَعَز، وفي ذكورها التُّيُوس؛ قال الهُذَليُّ:
وعادِيَةٍ تُلْقي الثِّيابَ، كأَنَّها
تُيُوسُ ظِباءٍ مَحْصُها وانْبِتارُها
ولو أَجرَوها مُجْرى الضأْن لقال: كباش ظباء؛ ورجل تَيَّاسٌ. وتِيْسي: كلمة تقال عند إِرادة إِبطال الشيء وتكذيبه والتكذيب به؛ ومنه حديث أَبي أَيوب: أَنه ذَكرَ الغُولَ فقال قل لها: تِيسِي جَعارِ، فكأَنه قال لها كذبت يا خارية. قال: والعامة تغير هذا اللفظ وتقول: طِيْزي، تبدل من التاء طاء ومن السين زاياً لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج. أَبو زيد: يقال احْمَقِي وتِيسي للرجل إِذا تكلم بحُمْق، وربما لا يَسُبُّه سَبّاً. ومن أَمثالهم في الرجل الذليل يَتَعَزَّزُ: كانت عَنْزاً فاستَتْيَستْ. ويقال: استَتْيَسَت العَنْزُ كما يقال استَنْوَقَ الجَمَلُ. الجوهري: وفي فلان تَيْسِيَّةٌ، وناس يقولون: تَيْسُوسِيَّة وكَيْفُوفِيَّةٌ؛ قال: ولا أَدري ما صحتهما. ويقال: تُوساً له وبُوساً وجُوساً. ويقال للذكر من الظباء: تَيْسٌ وللأُنثى عَنْزٌ، وجَعارِ معدولة عن جاعِرَة كقولك قَطامِ ورَقاشِ، على فَعالٍ، مأْخوذ عن الجَعْر، وهو الحَدَث. قال: وهو من أَسماء الضَّبُع. قال ابن السكيت: تُشْتَم المرأَةُ فيقال قُومي جَعارِ، وتشبه بالضبع. ويقال للضبع: تِيْسي جَعار، ويقال: اذهبي لَكاعِ وذَفارِ وبَظارِ. وفي حديث علي، رضي اللَّه عنه: واللَّه لأُتِيسَنَّهم عن ذلك أَي لأُبْطِلَنَّ قولهم ولأَرُدَّنَّهُمْ عن ذلك.
وتِيَاسٌ: موضع بالبادية كان به حرب حين قُطِعت رِجل الحرث بن كعب فسمي الأَعرج؛ وفي بعض الشعر:
وقتْلَى تِياسٍ عن صَلاحٍ تُعَرِّبُ

### Türkçe

**التَّيْسُ**: keçiden erkek; çoğulu **أَتْياسٌ** ve **أَتْيُسٌ**; dedi:
طَرَفَةُ:
Gündüzün mülkü ve onun oyunu bir erkeklik iledir,
geceleyin onu **الأَتْيُسِ**’in yükselişi gibi yükseltirler

Ve dedi الهُذَليّ:
Üstünde kara akbabalar ve kargalar,
altında benekli keçiler ve **أَتْياسُ**

Ve çokluk çoğulu **تُيُوسٌ**’tur. **التَّيَّاسُ**: onu tutan kimse. **المَتْيُوساءُ**:
**التُّيُوس** topluluğu. **تاسَ الجَدْيُ**: **تَيْساً** oldu; الهَجَري’den. أَبو زيد: eğer
keçi yavrusunun üzerine bir yıl gelirse erkek **تَيْسٌ**, dişi **عَنْز**’dır. Ve **اسْتَتْيَسَتِ
الشاة**: **التَّيْس** gibi oldu. ثعلب dedi: **اسْتاسَتْ** denilmez. Ve **عَنْزٌ تَيْساءُ**
eğer iki boynuzu **التَّيْس** boynuzu gibi uzun olursa; ve o, **التَّيَسِ**i açıkça belli edendir. Ve dedi
ابن شميل: **التَّيْساءُ** keçiden, iki boynuzu uzunlukta dağ keçilerinin iki boynuzuna benzeyen dişidir; ve Araplar ceylanları keçinin yürütümü üzere yürütürler de
dişilerinde **المَعَز** derler, erkeklerinde **التُّيُوس**; dedi الهُذَليُّ:
Ve elbiseleri atan bir koşucu,
sanki o, ceylanların **تُيُوسُ**’udur; onun sıçrayışı ve kopuşu

Eğer onları koyunun yürütümü üzere yürütmüş olsalardı “ceylan koçları” derdi; ve adam **تَيَّاسٌ**’tır.
Ve **تِيْسي**: bir şeyi iptal etmeyi ve onu yalanlamayı ve onunla yalanlamayı isteme sırasında söylenen bir kelime; ondan
أَبي أَيوب hadisi: onun **الغُولَ**’u andığı, sonra “ona de ki: **تِيسِي جَعارِ**” dediği; sanki
ona “yalan söyledin ey dışkılayan” demiştir. Dedi: avam bu lafzı değiştirir ve **طِيْزي** der;
çıkış yerleri bakımından bu harfler arasındaki yakınlıktan dolayı **التاء**’dan **طاء**’ya ve **السين**’den **زاي**’ya değiştirir.
أَبو زيد: bir adam ahmakça konuştuğunda ona **احْمَقِي** ve **تِيسي** denir; bazen onu
bir sövme ile sövmez. Onların, zelil olup da izzetlenmeye çalışan adam hakkında darbımesellerinden: “**كانت عَنْزاً
فاستَتْيَستْ**”. Ve denir: **استَتْيَسَت العَنْزُ**; nasıl ki **استَنْوَقَ الجَمَلُ** denir.
الجوهري: “filânda **تَيْسِيَّةٌ** vardır”; ve insanlar “**تَيْسُوسِيَّة** ve **كَيْفُوفِيَّة**” derler;
dedi: ikisinin sıhhatini bilmiyorum. Ve denir: “ona **تُوساً** ve **بُوساً** ve **جُوساً**.”
Ve ceylanların erkeğine **تَيْسٌ**, dişisine **عَنْزٌ** denir; ve **جَعارِ** “**جاعِرَة**”dan çevrilmiştir; senin “**قَطامِ** ve **رَقاشِ**” deyişin gibi
**فَعالٍ** üzere; **الجَعْر**’dan alınmıştır; o da hadestir. Dedi: o,
**الضَّبُع**’ın adlarındandır. ابن السكيت dedi: kadına sövülür de “kalk
**جَعارِ**” denir; ve sırtlana benzetilir. Ve sırtlana “**تِيْسي جَعار**” denir; ve denir: “git ey **لَكاعِ** ve **ذَفارِ**
ve **بَظارِ**.” Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Vallahi onları bundan mutlaka **لأُتِيسَنَّهم**”
yani “onların sözünü mutlaka iptal edeceğim ve onları bundan mutlaka geri çevireceğim.”
Ve **تِيَاسٌ**: çölde bir yer; orada bir savaş vardı; **الحرث بن كعب**’ın ayağı kesildiğinde ona **الأَعرج** adı verildi; böylece adlandırıldı;
ve bazı şiirde:
Ve **تِياسٍ**’ın ölüleri, bir doğruluktan, Araplaştırır (Arap kılar)
