# تيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: تيس

التيس: الذكر من الظباء والمعز والوعول، وقيل هو خاص بالمعز، أو هو من المعز إذا أتى عليه سنة، وقبل الحول جدي، كذا في المصباح، وقال أبو زيد: إذا أتى على ولد المعزى سنة فالذكر تيس والأنثى عنز. ج، تيوس، في الكثير، وأتياس وتيسة، كعنبة، وأتيس، كأفلس، في القليل، قال الهذلي:
  من فوقه أنسر سود وأغربة                      ودونه أعنز كلف وأتـياس وقال طرفة:
  ملك النهار ولعبه بفحولة                      يعلونه بالليل علو الأتيس ومتيوساء: جماعة التيوس. والتياس، كشداد: ممسكه، ومنه قول عبد العزى بن صفوان بن أمية لأبي حاضر الأسدي: عهيرة تياس. التياس لقب الوليد بن دينار السعدي شيخ لأبي نعيم الفضل بن دكين، يروي عن الحسن البصري، كذا في تاريخ البخاري، وحديثه منقطع. وعنز تيساء بين، هكذا في سائر النسخ، والصواب بينة التيس، محركة، وهي التي قرناها كقرني الوعل الجبلي في طولها، قال ابن شميل: والعرب تجري الظباء مجرى العنز، فيقولون في إناثها المعز، وفي ذكورها التيوس، قال الهذلي:
  وعادية تلقي الثياب كـأنـهـا                      تيوس ظباء محصها وانتبارها ولو أجروها مجرى الضأن لقالوا: كباش ظباء. في الصحاح: فيه تيسية، ناس يقولون: تيسوسية وكيفوفية، قال: ولا أدري ما صحتهما. وفي العباب: الأولى أولى. وتياس ككتاب: ع، بالبادية، قيل: بين البصرة واليمامة، وإليها أقرب، وقيل: جبل قريب من أجأ وسلمى، وقيل: من جبال بني قشير، التقى فيه بنو عمرو، وبنو سعد، فظفرت بنو عمرو، وفيه قطع رجل الحارث بن كعب، فسمي الأعرج، وفي بعض الشعر:
  وقتلى تياس عن صلاح تعرب وتياسان: جبلان، وفي نص الأصمعي: علمان شمالي قطن من ديار بني عبس، كل منهما تياس، وقيل: تياسان: بلد لبني أسد. والتياسان: نجمان، وأنشد ابن الأعرابي:
  بات وظلت بأوام بـرح                      بين التياسين وبن النطح
  يلقحها المجدح أي لقح

  وتيسي، بالكسر: كلمة تقال في معنى إبطال الشيء وتكذيبه والتكذيب به، ومنه حديث أبي أيوب أنه ذكر الغول فقال: قل لها: تيسي جعار، فكأنه قال لها: كذبت يا خارئة، قال: والعامة تغير هذا اللفظ وتقول: طيزي. تبدل من الطاء تاء، ومن السين زايا، لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج. وقال أبو زيد: يقال: احمقي وتيسي للرجل إذا تكلم بحمق أو بما لا يشبه شيئا. تيسي: لعبة. وقيل: سبة. وقال ابن السكيت: تشتم المرأة فيقال: قومي جعار، وتشبه بالضبع، ويقال للضبع: تيسي جعار، ويقال: اذهبي لكاع وذفار وبطار وجعار، معدولة من جاعرة، وهو الحدث، معناه كوني كالتيس في حمقه يا ضبع، مثل في الأحمق، قاله الزمخشري. وتس تس، بكسرهما: زجر للتيس ليرجع. عن ابن فارس. يقال: تيس الرجل فرسه وكذلك جمله، إذا راضه وذلله، وكذلك خيسه، وهو مجاز. من المجاز: استتيست العنز: صارت كهو، أي كالتيس، قال ثعلب: ولا يقال: استتاست، يضرب للذليل يتعزز، كما يقال: استنوق الجمل. من المجاز: بينهم المتايسة والتياس، بالكسر: الممارسة والمكايسة والمدافعة. وقد تايس قرنه، إذا مارسه، قاله الزمخشري وابن عباد. ومما يستدرك عليه: تاس الجدي: صار تيسا، عن الهجري. وتيسه عن كذا، إذا رده عنه. وأبطل قوله، وقد جاء في حديث علي رضي الله عنه: والله لأتيسنهم عن ذلك. وتتايس الماء: تناطح موجه، وهو مجاز. ويقال للنكاح: هو من متيوساء بني حمان، وهو مجاز، قاله الزمخشري. ولحية التيس: نبت. ورجلة التيس: موضع بين الكوفة والشام. وجبل التيس: أحد مخاليف اليمن.

### Türkçe

**التيس**: ceylanların, keçilerin ve dağ keçilerinin erkeği; ve “o, keçiye mahsustur” denilmiştir; yahut “o, üzerinden bir yıl geçtiği vakit keçidendir; yıl dolmadan önce ise **جدي**’dir”; **المصباح**’ta böyle. Ebû Zeyd dedi: Keçi yavrusunun üzerinden bir yıl geçtiği vakit erkek **تيس**, dişi **عنز**’dir. Çoğulu: **تيوس**, çokta; ve **أتياس** ve **تيسة**, **عنبة** gibi; ve **أتيس**, **أفلس** gibi, azda. Hüzelî dedi:
  Üstünde kara akbabalar ve kargalar                      altında benekli keçiler ve **أتـياس**
Tarafe dedi:
  Gündüzün hükümdarı ve onun oyunu, erkekliklerle                      geceleyin onu **الأتيس**’in yükselişi gibi yükseltirler
**متيوساء**: **التيوس** topluluğu. Ve **التياس**, **شداد** gibi: onun tutanı; ondan, Abdüluzzâ b. Safvân b. Ümeyye’nin Ebû Hâdır el-Esedî’ye sözü: **عهيرة تياس**. **التياس**: el-Velîd b. Dînâr es-Sa‘dî’nin lakabıdır; Ebû Nu‘aym el-Fadl b. Dukeyn’e şeyhtir; Hasan el-Basrî’den rivayet eder; Buhârî’nin tarihinde böyle; ve hadisi kopuktur. Ve “**عنز تيساء** açıkça”, bütün nüshalarda böyle; doğrusu: **بينة التيس**, harekeli; o, iki boynuzu uzunlukta dağ keçisinin iki boynuzu gibi olan (dişidir). İbn Şümeyl dedi: Araplar ceylanları keçi yerine koyarlar; dişilerinde **المعز** derler, erkeklerinde **التيوس** derler. Hüzelî dedi:
  Saldırgan bir (sürü) elbiseleri atar, sanki                      ceylanların **تيوس**’u; onun sıçrayışı ve ürküşü
Eğer onları koyun yerine koysalar: “ceylanların koçları” derlerdi. **الصحاح**’ta: onda **تيسية** vardır; insanlar derler: **تيسوسية** ve **كيفوفية**; dedi: ikisinin sıhhatini bilmiyorum. **العباب**’da: birincisi daha evlâdır. Ve **تياس** **كتاب** gibi: bir yer, çölde; denildi: Basra ile Yemâme arasında; ve ona daha yakındır; ve denildi: Ecâ ve Selmâ’ya yakın bir dağ; ve denildi: Benî Kuşeyr’in dağlarındandır; orada Benî Amr ile Benî Sa‘d karşılaştı; Benî Amr galip geldi; ve orada Hâris b. Ka‘b’ın adamının ayağı kesildi; bu yüzden **الأعرج** diye adlandırıldı; ve bazı şiirde:
  **تياس**’ın ölüleri, bir ıslah için Araplaşır
Ve **تياسان**: iki dağ; Asma‘î’nin nassında: Benî Abs diyarından, Katn’ın kuzeyinde iki alamet; her biri **تياس**’tır; ve denildi: **تياسان**: Benî Esed’e ait bir beldedir. Ve **التياسان**: iki yıldız; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Geceledi ve kaldı, bir genişlikte                      **التياسين** ile **بن النطح** arasında
  Onu **المجدح** dölleyip durur; yani dölledi

**تيسي**, kesre ile: bir şeyin iptali ve yalanlanması ve onunla tekzip manasında söylenen bir kelime. Ondan, Ebû Eyyûb hadisi: gulyabânîyi andı da dedi: Ona de ki: **تيسي جعار**; sanki ona: “yalan söyledin ey dışkılayan” demiş oldu. Dedi: Avam bu lafzı değiştirir ve **طيزي** der. **الطاء**’dan **تاء**’ya, **السين**’den **زاي**’ya bedel ederler; bu harflerin mahreçler bakımından birbirine yakınlığından dolayı. Ebû Zeyd dedi: Erkek için, ahmakça konuştuğu yahut hiçbir şeye benzemeyen bir şey söylediği vakit: **احمقي** ve **تيسي** denir. **تيسي**: bir oyun. Ve denildi: bir sövüştür. İbnü’s-Sikkît dedi: Kadına sövülür de “kalk **جعار**” denir; ve sırtlana benzetilir; ve sırtlana: **تيسي جعار** denir; ve “git **لكاع** ve **ذفار** ve **بطار** ve **جعار**” denir; **جاعرة**’den çevrilmiştir; o da dışkıdır; manası: “ey sırtlan, ahmaklığında teke gibi ol”dur; ahmak hakkında bir meseldir; Zemahşerî söyledi. Ve **تس تس**, ikisi de kesre ile: geri dönsün diye tekeğe yapılan bir azarlamadır. İbn Fâris’ten. Denir: Adam atını **تيس** etti; aynı şekilde devesini; onu terbiye edip uysallaştırdığı vakit; aynı şekilde onu **خيس** ettiği vakit; bu mecazdır. Mecazdan: **استتيست العنز**: **كهو** gibi oldu; yani teke gibi oldu. Sa‘leb dedi: **استتاست** denmez. Zelil olup da izzet taslayana vurulur; tıpkı “**استنوق الجمل**” denildiği gibi. Mecazdan: Aralarında **المتايسة** ve **التياس**, kesre ile: alıştırma, kurnazlıkla çekişme ve itişip kakışma. Ve “boynuzunu **تايس** etti”: onu alıştırıp denediği vakit; Zemahşerî ve İbn Abbâd söyledi. Ve ondan istidrâk edilenler: **تاس الجدي**: teke oldu; Hicrî’den. Ve “onu şundan **تيسه** etti”: onu ondan geri çevirdiği vakit. Ve sözünü iptal etti. Ali رضى الله عنه hadîsinde gelmiştir: “Vallahi onları bundan **لأتيسنهم**.” Ve **تتايس الماء**: dalgası tokuştu; bu mecazdır. Ve nikâha denir: “o, Benî Hammân’ın **متيوساء**’sındandır”; bu mecazdır; Zemahşerî söyledi. Ve **لحية التيس**: bir bitkidir. Ve **رجلة التيس**: Kûfe ile Şam arasında bir yerdir. Ve **جبل التيس**: Yemen’in **مخاليف**’inden biridir.
