# تيس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [تيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: تيس

س ت ( و ا ي ء )
ستي ، سأت ، توس ، تيس : ( مستعملة ) .
توس : ابن السكّيت عن الأصمعيّ يقال : الكَرَم من توسِه وسُوسِه : إذا طُبِع عليه .
وقال أبو زيد : هي الخَليقة . قال : وهو الأصل أيضاً ، وأنشد :
إِذا المُلِمّاتُ اعتَصَرْن التُّوسَا
أي : أخرجن طبائعَ الناس .
( تيس ) : وقال الليث : التّيْس : الذّكَر من المِعْزَى . وعَنْزٌ تَيْساء : إذا كان قَرْناها
طويلَيْن كقَرْن التّيْس ، وهي بينة التّيَس .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : إذا أَتَى على وَلَد المِعْزَى سنةٌ فالذكَر تَيْس ، والأنثى عَنْز .
وقال ابن شُمَيل : التّيْساء من المِعْزَى : التي يُشبِه قَرْناها قَرْنَيِ الأوعال الجَبَلية في طولها .
وقال أبو زيد : من أمثالهم : ( أَحْمَقى وتِيسى ) يُضرَب للرّجل إذا تَكلّم بحُمْق ، ورُبّما لا يَسبُّه سَبّاً .
ومن أمثالهم في الرجل الذَّليل يتَعزَّز : كانت عَنْزاً فاسْتَتْيَسَتْ . ويقال : بُوساً له وتُوساً وجُوساً .
قاله ابن الأعرابي . وقال القتيبي : في حديث أبي أيوب أنه ذكر القول وقال : قل لها تِيسِي جَعَارِ . قال وقوله : تيسي ، كلمة تقال في معنى الإبطال للشيء والتكذيب ؛ فكأنه قال لها كذبت يا جارية . قال : والعامة تغير هذا اللفظ ، تبدل من التاء طاء ، ومن السين زاياً ، لتقارب ما بين هذه الحروف من المخارج قال : وَجعار : معدولة عن جاعرة ؛ كقولهم : قطام ورقاش على فَعَال ، وقال ابن السكيت : تشتم المرأة فيقال لها : قومي جَعار ، وتشبّه بالضبع . ويقال للضبع تيس جعار . ويقال : اذهبي لكاع ، وذفار وبطار . وتِياس : موضع بالباديةَ ، كان به حرب حين قطعت رجل الحارث بن كعب ، فسمّيَ الأعرج .
وفي بعض الشعر :
وقتلَى تِياسٍ عن صلاح تعرّبُ
ستي : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : سَدَى البَعيرُ وسَتَى : إذا أَسرَعَ وأَنشد :
بهذِه اسْتِي وبهذِي نِيرِي
ابن شُمَيل : أسْتَى وأَسْدَى ضِدُّ أَلْحَم .
وقال أبو الهيثم : الأسْتِيُّ : الثَّوْبُ المُسَدَّى .
وقال غيره : الإسْتِيّ : الّذِي يُسَمّيه النسَّاجون السَّتَى ، وهو الذي يُرفَع ثم تُدخَل الخُيُوط بين الخيوط ؛ فذلك الأستِيّ والنِّيرُ ، وهو قول الحطيئة :
مُسْتَهْلِكُ الوِرْد كالأستِيُّ قد جَعَلَتْ
وهذا مثل قول الرّاعي :
كأنّه مُسْحُلٌ بالنِّيرِ مَنْشورُ
وقد مضى تفسير الإست في كتاب الهاء وبينت فيه عِلَلها .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : وساتَاه : إذا لَعِب معه الشفلقة ، وتَاسَاه : إذا آذاه واستخَفَّ به .
وقال أبو زَيد : يقال مالَك استٌ مع استِك : إذا لم يكن له ثَروةٌ من مال ، ولا عَدَدٌ مِن رجال ، يقال : فاسْتُه لا تُفارِقه وليس له معها أخرى من رجال ولا مال .
وقال أبو مالك : اسْتُ الدّهر : أَوّلُ الدّهر وأَنشَد .
ما زال مُذْ كانَ على استِ الدّهرِ
وباقي الباب في الهاء .
سأت : أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا خَنَق الرجُل الرجلَ حتى يَقتلَه قيل : سَأَتَه وَسَأَبَه يَسْأَتُه وَيَسْأَبُه ؛ ونحو ذلك قال أبو زيد .
وقال الفرّاء : السّأَتانِ : جانِبَا الحُلْقوم حيث يَقَع فيها إصبَع الخَنّاق ، والواحد سَأَت بفتح الهمزة .

### Türkçe

س ت ( و ا ي ء )
**ستي** ، **سأت** ، **توس** ، **تيس** : (kullanılan) .

**توس** : İbnü’s-Sikkît, el-Asmaʿî’den: denilir: **الكَرَم** onun **توسِه**’inden ve **سُوسِه**’indendir: üzerine tabiat kılındığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: o, **الخَليقة**’dır. Dedi: ve o, asıl da odur; ve inşad etti:
إِذا المُلِمّاتُ اعتَصَرْن التُّوسَا
yani: insanların tabiatlarını çıkardılar.

( **تيس** ) : ve el-Leys dedi: **التّيْس**: **المِعْزَى**’dan erkek. Ve **عَنْزٌ تَيْساء**: iki boynuzu **التّيْس**’in boynuzu gibi uzun olduğu zaman; ve o, **التّيَس**’i apaçıktır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **المِعْزَى**’nın yavrusu üzerine bir sene geldiği zaman erkek **تَيْس**tir, dişi **عَنْز**dır.
İbn Şümeyl dedi: **المِعْزَى**’dan **التّيْساء**: boynuzları uzunlukta dağlık **الأوعال**’ın iki boynuzuna benzeyen.
Ebû Zeyd dedi: onların mesellerinden: ( **أَحْمَقى وتِيسى** ) erkeğe vurulur; ahmaklıkla konuştuğu zaman; ve belki onu bir sövüşle sövmez.
Ve onların mesellerinden, zelil erkek hakkında, izzetlenir: **كانت عَنْزاً فاسْتَتْيَسَتْ**. Ve denilir: ona **بُوساً** ve **تُوساً** ve **جُوساً**.
Bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi. Ve el-Kuteybî dedi: Ebû Eyyûb hadîsinde, sözü zikretti ve dedi: ona de ki: **تِيسِي جَعَارِ**. Dedi: ve onun sözü: **تيسي**; bir kelimedir, bir şeyin iptali ve tekzibi manasında söylenir; sanki ona dedi: yalan söyledin ey cariye. Dedi: ve avam bu lafzı değiştirir; **التاء**’dan **طاء**’yı, **السين**’den **زاي**’ı bedel kılar; bu harflerin mahreçler bakımından birbirine yakınlığından dolayı. Dedi: ve **وَجعار**: **جاعرة**’dan maʿdûledir; onların sözü gibi: **قطام** ve **رقاش** **فَعَال** üzere. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: kadına sövülür de ona denilir: kalk **جَعار**; ve sırtlana benzetilir. Ve sırtlana denilir: **تيس جعار**. Ve denilir: git **لكاع**; ve **ذفار** ve **بطار**.
Ve **تِياس**: bedeviyede bir yerdir; orada bir savaş oldu; **الحارث بن كعب**’ın ayağı kesildiği zaman; böylece **الأعرج** adlandırıldı.
Ve bazı şiirde:
وقتلَى تِياسٍ عن صلاح تعرّبُ

**ستي** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: deve **سَدَى** etti ve **سَتَى** etti: süratlendiği zaman. Ve inşad etti:
بهذِه اسْتِي وبهذِي نِيرِي
İbn Şümeyl: **أسْتَى** ve **أَسْدَى**; **أَلْحَم**’ın zıddıdır.
Ebû’l-Heysem dedi: **الأسْتِيُّ**: **الثَّوْبُ المُسَدَّى**.
Ve başkası dedi: **الإسْتِيّ**: dokumacıların **السَّتَى** diye isimlendirdiği şeydir; ve o, kaldırılan, sonra ipliklerin iplikler arasına sokulduğu şeydir; işte o **الأستِيّ** ve **النِّيرُ**’dur. Ve bu, el-Hutayʾa’nın sözüdür:
مُسْتَهْلِكُ الوِرْد كالأستِيُّ قد جَعَلَتْ
Ve bu, er-Râʿî’nin sözü gibi bir misaldir:
كأنّه مُسْحُلٌ بالنِّيرِ مَنْشورُ
Ve **الإست**’in tefsiri **الهاء** kitabında geçti; ve onda onun illetlerini beyan ettim.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den dedi: ve **وساتَاه**: onunla **الشفلقة** oynadığı zaman; ve **تَاسَاه**: ona eziyet ettiği ve onu hafife aldığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: denilir: senin için **استٌ** ile **استِك** nedir: onun için maldan bir servet ve erkeklerden bir sayı olmadığı zaman; denilir: onun **اسْتُه**’u, ondan ayrılmaz; ve onunla beraber erkeklerden ve maldan başka bir şey yoktur.
Ebû Mâlik dedi: **اسْتُ الدّهر**: zamanın evveli. Ve inşad etti:
ما زال مُذْ كانَ على استِ الدّهرِ
Ve babın kalanı **الهاء**’dadır.

**سأت** : Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: erkek, erkeği boğup onu öldürene kadar (boğduğu zaman) denilir: onu **سَأَتَه** ve **سَأَبَه**; onu **يَسْأَتُه** ve **يَسْأَبُه**; ve bunun benzeri, Ebû Zeyd dedi.
Ve el-Ferrâ dedi: **السّأَتانِ**: **الحُلْقوم**’un iki yanı; boğanın parmağı oraya düştüğü yer. Ve tekili **سَأَت**; hemzenin fethiyle.
