# تين (ت-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İncir demektir

- Harfler: ت - ي - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالتِّينِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%90.md) | وَالْفِعْلِ | Ve incir | 1 | 1 | [95:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/ayet/95:1.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Zeytindir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md), [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md), [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [زقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Çekirdeği içinde toplanmış, tatlı, yumuşak, besleyici ve kurutularak saklanabilen bereketli meyve |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın en güzel kıvamda yaratılışı ve vahyin neşet ettiği bereketli coğrafya ile bağlanan ilahi nimet ve yemin nesnesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bedenin saf gıdası ile ruhun vahiy gıdası arasındaki ontolojik uyumu ve fıtri kıvamı temsil eden simgesel mihver |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki kasem bağlamını yalnızca sıradan bir botanik nesneye indirgeyerek vahiy coğrafyası, insan fıtratı ve ahlaki kıvamla olan yapısal irtibatını gözden kaçırma riski |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تي | Bir yöne doğru yönelme, yayılma, şaşkınlık ve sınırlarını aşarak dağılma çağrışımı taşıyan devinim (karşılaştırınız: [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md)) | ن | Yayılma ve yöneliş hareketini somut, yoğunlaşmış, besleyici bir kütle ve tohum kümesi halinde sabitleyip kemale erdirerek incir meyvesi ve bereketli bitki formuna dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, sınır, mühür | Varlık üzerinde tayin edilmiş sınır, ilahi im ve fıtri ölçü |
| ي | El, kol, uzanma, yapma | Gücün fiile dökülmesi, aktif oluş, ihsan ve besleyici uzanış |
| ن | Filiz, tohum, süreklilik, canlılık | İçten dışa çoğalma, çekirdekteki hayat potansiyeli ve neslin devamı |
| تين | İlahi bir mühür ve işaretle sınırlanmış hayat filizinin ve besleyici kudretin somut bir meyvede toplanması | Fıtrata nakşedilmiş ilahi ölçünün, bedeni ve nesli besleyen zengin bir tohum deposunda cisimleşerek kemale erme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yumuşak, çekirdekleri iç etine dağılmış, tatlı ve besin değeri yüksek ağaç meyvesi (incir); aynı zamanda bu bitkinin yoğun yetiştiği veya şeklen benzediği dağ ve su kaynakları |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında yağmursuz bulutların Tîn dağı üzerinden geçişini tasvir ederken bu kökü bir yer ve dağ adı olarak kullanır: صُهْبَ الشَّمَالِ أَتَيْنَ التِّينَ عَنْ عُرُضٍ / يُزْجِينَ غَيْماً قَلِيلاً مَاؤُهُ شَبِمَا |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A‘râbî ve Ebû Hanîfe ed-Dîneverî aktarımlarında Arap yarımadasının Serât dağlık bölgesinde bol yetişen, hem taze yenen hem de kurutulup kış için saklanan temel bir gıda maddesi olarak anılır; ayrıca bedevilerce fıtri büzülme ve yumuşaklık benzerliğinden ötürü anatomik benzetmelerde kullanılmıştır |

Kaynak: Lisânü'l-Arab, Kitâbü'l-Ayn, Maqāyīsü'l-Luğa ve Nâbiğa ez-Zübyânî Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde تين kökü, Akdeniz ve Yakın Doğu havzasının kadim tarım ve bahçecilik kültürünün merkezinde yer alan ortak bir mirastır. Kök, Kuzeybatı Sami dillerinde düzenli ses denklikleriyle korunmuştur. İbranicede incir ağacı ve meyvesi karşılığında te'enah (תְּאֵנָה), çoğulu te'enim (תְּאֵנִים); Aramicede te'ntā (תאנתא); Süryanicede t'ettā (ܬܶܐܬܳܐ); Arapçada ise تين biçiminde tezahür eder. Akadca zemininde doğrudan üçlü kök yerine farklı bitki adları baskın olsa da Ugarit metinlerinde t'at kökü incire işaret eder. Bütün Sami dillerinde bu kelime, yabani halden ehlileştirilmiş en erken meyve türlerinden birini, yoğun tohum yapısını, kurutulabilme özelliği sayesinde uzun süreli besin kaynağı oluşunu ve cennet/bereket anlatılarındaki örtünme ve gıda motifini sembolize eder. Arapça, kelimenin hem meyve hem de dağ veya coğrafi yükselti adı olarak kullanımını koruyarak Sami geleneğindeki kutsal mekan-bereketli nebat irtibatını muhafaza etmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT ve Payne Smith Syriac Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ت-ي-ن kökünden türeyen isim formu | Asli fiil kökü zayıf olup doğrudan isim üzerinden türemiştir; bol incirli arazi için kullanılan أرض متانة gibi sıfatlar kökün meyve merkezli üretkenliğini yansıtır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice te'enah, Süryanice t'ettā, Aramice te'ntā | Yakın Doğu ortak tarım lügatine ait Proto-Semitik biçimin düzenli fonetik dönüşümle Arapçaya aktarılmış halidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası dilleri (Grekçe sykon, Latince ficus) ile dolaylı kavramsal temas | Kök bizzat fonetik olarak Latin/Hint-Avrupa dillerine geçmemiş olsa da Akdeniz tarım havzasındaki temel nebat türü olarak ortak kültür katmanını paylaşır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تين | Anlamlı | İncir ağacı ve meyvesi, bereketli dağ | Tatlı, besleyici, tohumlu ve fıtri gıda niteliği taşıyan nebat | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| تني | Anlamlı | Gevşemek, ağırlaşmak, geri kalmak | Hareketin yavaşlaması ve bir yerde takılıp kalması hali | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt ritim taşır |
| [يتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%86.md) | Anlamlı | Ters doğum yapmak | Çocuğun ayakları veya ters biçimde doğması hali (yeten) | Kur'an'da geçmez; anatomik terslik bildirir |
| ينت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| nti | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [نيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تين | Merkez | Bereketli, tohumlu, fıtri gıda ve kutsal mekan sembolü | Çekirdeği içinde, etiyle birlikte tamamen tüketilen, arı ve zahmetsiz saf besin | Meyvesinde atılacak posa veya sert çekirdek barındırmayan, kemal ve safiyet timsali |
| [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) | Komşu | Yağ, ışık, akışkan enerji ve bereket nebatı | Sıvı, aydınlatıcı ve yakıt yönü baskın olan besin ve enerji kaynağı | Tîn ile birlikte anılarak besinin katı kemali ile enerjinin berrak ışımasını tamamlar |
| [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) | Komşu | Sulu, salkımlı, tatlı bağ meyvesi | Sıvı oranı yüksek, fermente olabilen ve salkım halinde sarkan meyve | Tîn gibi kurutulabilen ancak daha ziyade şıra ve içecek formuna meyleden nimet |
| [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Kuru, lifli, dayanıklı çöl gıdası | Çöl ikliminin ana direnç kaynağı olan, sert çekirdekli ve yüksek lifli besin | Tîn'in yumuşak ve içkin tohumlu yapısına kıyasla merkezi sert bir çekirdeğe sahiptir |
| [زقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%85.md) | Zıt | Zehirli, boğazı tıkayan, cehennem azabı nebatı | Beslemek yerine helak eden, bedeni tahrip eden, fıtrata ve hayata tamamen zıt nebat | Fıtratın kemalini besleyen incirin zıddına, fıtratı aşağıların aşağısına yuvarlayan azap unsuru |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تين | İncir meyvesi, kutsal coğrafi tepe | Hem biyolojik meyveyi hem de vahiy hafızasındaki bereketli mekanı ifade eder | Kesin |
| Latince | ficus | İncir ağacı ve meyvesi | Botanik türü ve meyveyi karşılar; Kur'an'daki kasem ve kutsal mekan nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | fig | İncir | Yalnızca botanik ve ticari meyveyi belirtir; teolojik ve fıtri mazmunu taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Feige | İncir | Bitkisel ve gıdasal karşılıktır; Kur'an bağlamındaki kozmik fıtrat dengesini yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | figue | İncir | Somut gıda maddesini karşılar; kutsal mekan ve yemin bağlamındaki metaforik derinliği vermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَالتِّينِ (Tîn [95:1](https://lisan.digital/tr/ayet/95:1.md)) | Maddi nimet: İnsan bedenini safiyetle besleyen, zahmetsiz ve tam bereketli meyve | İnsanın en güzel biçimde yaratılışına zemin teşkil eden fiziki ve fıtri rızık nimeti bağlamında |
| وَالتِّينِ (Tîn [95:1](https://lisan.digital/tr/ayet/95:1.md)) | Mekansal ve peygamberi sembol: Dımaşk, Cûdî, Ashâb-ı Kehf mevkii veya Kudüs havzası gibi vahiy indirilen kutsal mekan | Zeytin, Tûr-i Sînâ ve emin belde ile sıralanan peygamberlik ve vahiy tarihinin coğrafi durakları bağlamında |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yemin ayetleri ve fiil-fıtrat ilişkisi | Allah'ın cansız veya bitkisel bir varlığa yemin etmesinin teolojik hikmeti ve ahsen-i takvîm ile illiyeti | Yaratılışın kusursuzluğu ile nebattaki ilahi sanatın delil oluşunda |
| Fıkıh | Zekat, yemin kefareti ve gıda ahkamı | İncirin zekata tabi temel kuru gıdalardan sayılıp sayılmayacağı ve tîn üzerine yapılan yeminlerin bağlayıcılığı | Saklanabilir temel gıda (kût) ve ekonomik değer yoğunlaşması |
| Tefsir | Kasem bağlamı ve müfredat izahı | Ayetteki tîn kelimesinin bilinen meyve mi yoksa peygamberlerin tebliğ yaptığı bir dağ/şehir mi olduğu ihtilafı | Maddi nimet ile vahiy coğrafyası arasındaki anlam katmanlaşması |
| Hadis | Tıbb-ı nebevî ve cennet meyveleri rivayetleri | İncirin sindirimi kolaylaştırıcı, eklem ağrılarına şifa verici ve cennet meyvelerine benzerliğine dair rivayetler | Şifalı, saf ve artık bırakmayan fıtri besin vasfı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış kıvamı ve vahiy ahdi | Fıtri kemal simgesi | İnsanın saf yaratılışını hatırlatarak vahiy sorumluluğuna zemin hazırlamak | Maddi besinin kemali (incir), ruhi terbiyenin kemali (ahsen-i takvîm) ile eşleştirilir | Kesin |
| İlmi | Biyolojik tasarım ve gıda kimyası | İdeal besin modeli | Posasız, bütünüyle tüketilen gıda formu üzerinden ilahi nizamı göstermek | Çekirdeği meyvesine gömülü tasarım, biyolojik verimlilik ilkesini örneklendirir | Güçlü |
| Siyasi | Vahiy coğrafyası ve peygamberler havzası | Medeniyet beşiği mekanı | Tarihsel peygamberlik merkezlerinin kutsiyetini ve siyasal meşruiyetini tescillemek | Dımaşk ve Şam havzası gibi peygamberi tevhid merkezlerine işaret eder | Muhtemel |
| İktisadi | Temel tarımsal servet ve depolanabilir rızık | Katma değerli ürün | Dayanıklı gıda stokuyla toplumsal refahı ve gıda güvenliğini sağlamak | Kurutularak muhafaza edilen incir, kriz dönemlerinin iktisadi güvencesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kompakt optimizasyon ve yoğun paketleme (maksimum hacim-minimum artık) | İncirin hiçbir parçasının ziyan edilmeden tamamen sindirilebilir olması ve binlerce mikro tohumu tek bir etli zarda en yüksek enerji yoğunluğuyla paketlemesi, matematikteki ideal küre paketleme ve minimum yüzeyde maksimum içerik optimizasyonuna denktir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fıtri uyum ve kurumsal bütünleşme (sosyal ahsen-i takvîm) | Çekirdeklerin meyve etine homojen dağılarak çatışmasız bir tat ve bütünlük oluşturması gibi, bireylerin de toplum içinde yabancılaşmadan fıtri kabiliyetleriyle sosyolojik dokuya tam entegre olması durumunu modeller | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | تين kelimesini yalnızca manav tezgahındaki sıradan bir meyveye indirgeyerek ayetin kasem örgüsündeki kozmik, coğrafi ve ahlaki mimariyi bütünüyle devre dışı bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın en güzel biçimde yaratılışı (ahsen-i takvîm), zeytin, Sînâ dağı ve Mekke ile kurulan tarihsel, ahlaki ve ontolojik sürekliliğin birincil basamağı olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yeminin gayesini kavrayamamak; sûrenin ilk ayetleri arasındaki organik vahiy-fıtrat köprüsünü kopararak sûreyi birbirinden bağımsız nesnelerin rastgele sıralandığı bir metin gibi okuma yanılgısına düşmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile fıtrat arasındaki simetriyi kuran Tîn sûresinin giriş anahtarıdır; fiziksel bir nimetin kemali ile insanın ahlaki yaratılış kemali arasındaki ontolojik bağı ilan eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasemle başlayan sûrelerde, insanın yaratılış merhalelerini, peygamberlerin coğrafi merkezlerini ve ilahi nimetlerin fıtrata uygunluğunu konu edinen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın maddi yönü ile manevi-peygamberi yönünü birbirinden koparan düalizmi yıkar; beden gıdası ile ruh gıdasının aynı ilahi nizamın parçaları olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tamamı yenebilen, tohumları iç etinde toplanmış, tatlı, yumuşak, kurutularak saklanabilen bereketli meyve ve bu nebatın remzi olduğu dağlık coğrafya.
- Soyut anlam: Maddi ve fıtri kemalin, arılık ve zahmetsizliğin, yaratılışa yerleştirilen saf nizamın ve vahiy hafızasındaki kutsal coğrafi sürekliliğin simgesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın fıtri kıvamı ile vahyin inşa ettiği ahlaki kemalin, beslenme ve mekandan başlayarak aşağıların aşağısına düşmekten korunmasını sağlayan ilahi zemin.
- LaTeX modeli: $$F(x) = \left( \sum_{i=1}^{n} s_i \right) \cdot \kappa \implies H(x) \xrightarrow{\Omega} A_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $s_i$ tekil tohum ve besin bileşenlerini, $n$ bu bileşenlerin çokluğunu, $\kappa$ meyvenin kompakt ve posasız fıtri kıvamını temsil eder; bu birleşim $F(x)$ ile maddi nimetin kemalini ifade eder. Bu fıtri altyapı, insan varlığının potansiyelini $H(x)$ simgeler ve vahyin kurucu rehberliği olan $\Omega$ etkisiyle insanı ahsen-i takvîm düzeyindeki başlangıç kemaline $A_0$ ulaştırır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Tin 95:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/ayet/95:1.md) — وَالتِّينِ

وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ

Meal (IK): Andolsun; incire ve zeytine,

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

İncir demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والنون و و ء ي معهما
ت ي ن، ي ت ن، و ت ن، ن ت أ، أ ت ن مستعملات
تين:
واحِدُ التِّينُ تينةٌ.
والتِّينةُ: الرَّمّاعةُ من أسماءِ الدُّبُر تَرْمَعُ أي تَتَحرَّكُ.
والتِّنِّين: حَيَّةٌ.
يتن:
اليَتَنُ: الوَلَدُ المنكُوسُ، وأَيتَنَتِ المرأةُ فهي مُوتِن، والوَلَدُ مُوتَنٌ، ويقال: آتَنَتْ بمعناه أيضاً.
وتن:
الوَتينُ: عِرْق يَسقي الكَبِد، وثلاثة أَوتِيةٍ، وجمعه وُتُنِ.
ورجل مَوتونٌ: انقَطَعَ وَتينه، وهي نِياطُ القَلب، وقيلَ: الوَتينُ: عرق القلب.
نتأ:
النُّتُوءُ: خُروجُ الشيء من موضعه من غير بَيْنُونةٍ فهو ناتِئٌ مُعَلّقٌ، ونَتَأَ يَنْتَأُ.
أتن:
الأُتُّونُ: أُتُّون الحَمّام والجَصّاصةِ ونحوهما.
والأُتوُنُ: الثُّبُوت في المكان، وأَتَنَ ووَتَنَ بالمكان، أي أقامَ به.
والأَتانُ: العانةُ، وثَلاثُ أُتُنٍ.

##### Türkçe

باب **التاء** و**النون** و**و** و**ء** و**ي** معهما
**ت ي ن**، **ي ت ن**، **و ت ن**، **ن ت أ**، **أ ت ن** kullanımdadır.

**تين**:
**التِّينُ**’in teki **تينةٌ**’dir.
**التِّينةُ**: **الدُّبُر**’ün adlarından **الرَّمّاعةُ**’dır; **تَرْمَعُ** yani hareket eder.
**التِّنِّين**: bir yılandır.

**يتن**:
**اليَتَنُ**: ters doğmuş çocuktur. Kadın **أَيتَنَتِ**; o hâlde o **مُوتِن**’dir; çocuk **مُوتَنٌ**’dur. Ayrıca **آتَنَتْ** denir; onun mânâsıyla da.

**وتن**:
**الوَتينُ**: karaciğeri sulayan bir damardır; (çoğulu) üç **أَوتِيةٍ**; onun cem‘i **وُتُنِ**’dür.
Ve **مَوتونٌ** bir adam: **وَتين**’i kopmuştur; o, kalbin askı bağlarıdır. Ve denildi ki: **الوَتينُ**: kalbin damarıdır.

**نتأ**:
**النُّتُوءُ**: şeyin yerinden ayrılma olmaksızın yerinden çıkmasıdır; o hâlde o, asılı bir çıkıntı (**ناتِئٌ مُعَلّقٌ**)dır. Ve **نَتَأَ يَنْتَأُ**.

**أتن**:
**الأُتُّونُ**: hamamın ve alçı ocağının ve benzerlerinin **أُتُّون**’udur.
Ve **الأُتوُنُ**: mekânda sebat etmektir; ve **أَتَنَ** ve **وَتَنَ** mekânda; yani onda ikamet etti.
Ve **الأَتانُ**: kasıktır (**العانةُ**); ve üç **أُتُنٍ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ن ( وايء )
وتن ، تين ، تون ، يتن ، أتن ، تنأ ، نتأ ، أنت ، نأت .
تين : قال الله جلّ وعزّ : ( ) ( التين : 1 ) .
قال الفراء : قال ابن عباس : هو تينكم هذا وزَيتُونكم ، ويقال : إنهما مَسجدان بالشام ، قال الفرَّاء : وسمعتُ رجلاً من أهل الشام ، وكان صاحب تَفْسير قال : التينُ جبالٌ ما بين حُلوان إلى هَمذان ، والزيتون جبال الشام .
روى المنذريُّ عن الحراني عن ثابت بن أبي ثابت أنه قال : قال الأصمعي : الزيتون شجرةٌ تشبه الرِّمْثَ وليست به .
( تون ) : وقال أبو عمرو : التَّتاوُن احْتيالٌ وخَدِيعةٌ ، والرجل يَتتاوَنُ الصَّيْدَ إذا جاءه مَرَّة عن يَمينه ، ومرة عن شِماله وأنشد :
تتَاوَنَ لِي في الأمر من كل جانبٍ
ليصرِفَنِي عمَّا أرِيدُ كُنودَا
وقال ابن الأعرابي : التُّونُ الخزفة التي يُلْعَبُ عليها بالكُجَّة ولم أر هذا الحرف
لغيره ، وأنا واقف فيه أَنه بالنون أَو بالزاي .
يتن : أبو عبيد عن اليزيدي : اليَتْنُ أَن تَخْرجَ رِجلا المولود قبل يديه .
وقال غيره : تُكْرَه الوِلادةُ إذا كانت كذلك ، وقد أَيْتَنَتْ به أمُّه ، وقالت أم تأبَّط شراً : واللَّهِ ما حَملْتُه غَيْلاً ولا وَضَعتُه يَتْناً ، وفيه لُغات يقال : وضعته أمُّه يَتْناً وأَتْناً ووَتْنَا .
وروى المنذريُّ عن الحراني عن ثابت بن أبي ثابت أنه قال : قال الأصمعي : اليَتْنُون شجر يشبه الرِّمث وليست به .
وتن : قال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ ) ( الحاقة : 46 ) الوَتين نِياط القلب ، وإذا انقطع الوتينُ لم يكن بعده حياة .
وقال أبو زيد : الوَتِينُ عِرْقٌ يَسْتَبْطِنُ الصُّلْبَ يجتمعُ إليه البطنُ أجمع ، وإليه تَضْرِبُ العُرُوق ، وهي الوُتُن ، وثَلاثَةُ أَوْتِنة .
وقال أبو عمرو : وَتَنَ بالمكان يَتِنُ وتُوناً .
تنأ نتأ : تَنَأَ يَتْنَأَ تُنُوءاً ، إذا أقام به ، فهو وَاتِنٌ وتأنِىءٌ ، وجمع التانِيء تُنَّاء .
وفي حديث عمر : ابنُ السبيل أحقّ بالماء مِن التّأنِيءِ عليه ، أراد أنَّ ابن السبيل إذا مَرّ بِرَكِيَّةٍ عليها قومٌ يَسْقون منها نَعمهم ، وهم مُقيمون عليها ، فابن السبيل ماراً أحق بالماءِ منهم يُبْدأ به فيُسْقَى وَظَهره لأن سائرهم مقيمون ، ولا يَفوتُهم السَّقْي ولا يُعْجِلُهم السَّفَر والمسير .
سَلَمة عن الفراء : الأتْنَاءُ الأَقران ، والأنْتَاءُ الأوْرَامُ .
وقال أبو زيد : نَتَأْتُ فأنا أنْتَأُ نُتُوءًا إذا ارتفعتَ ، وكلُّ ما ارتفع فهو نَاتِىءٌ ، قلت : ومن العرب من يقول : نَتَا عُضْوٌ من أعضائه يَنْتُو نتُوّاً فهو ناتٍ إذا وَرِم بغير همز ، وانْتَتأَ إذا ارتفع أيضاً ، وأنشد أبو حازم :
فلما انْتَنأْتُ لدِرِّيئهم
نَزَأْتُ عليه الوأَي أهذَؤُه
لِدِرِّيئهم أي لِعَرِيفهم نَزَأْتُ عليه أي هَيَّجْتُ عليه ، ونزعت الوَأَي وهو السيف أهذؤُه أي أَقْطَعُه ، وفي بعض الحديث كان حُميد بن هلال من العلماء فأخرتْ به التِّنايةُ ، قال الأصمعي : إنما هي التِّناوَةُ أيْ أنه تَركَ المذاكرة ، وكان ينزل قرية على طريق الأهواز .
وقال الليث : التُّنُوءُ خروج الشيء من موضعه من غير بينونة .
وقال ابن الأعرابي : أنْتَى أَنتَا إذا تأخَّر ، وأنتَى إذا كَسَر أَنْف إنسان فَوَرَّمَه ، وأَنْتَى إذا وافق شكلَه في الخَلْق والخُلُق مأخوذ من التِّنِّ .
أبو عبيد عن الأحمر في باب من يستَحْضَر وهو ذو تِكْراهٍ يحقِرُ ، وهو يَنْتأ أي أنك تَزْدَرِيه لسكوته وهو يُحادِيُك .
( نأت ) : وقال أبو زيد يقال : نَأَتَ الرجلُ وهو يَنْئِتُ نَئِتاً وأَنَّ يَئِنَّ أَنِيناً وأَنْتَ يَأْنِتُ أَنيتاً بمعنى واحد غير أن النئيتَ أجْهرُها صوتاً .
أبو عبيد : النُّوتيُّ الملاّح والجميع النَّواتيّ والنُّوتيُّون ؛ أبو العباس عن ابن الأعرابي : امرأة مأتُونَةٌ إذا كانت أديبةً ، وإن لم تكن حسنة .
( وتن أتن ) : قال : والوَتْنَةُ مُلازمةُ الغَريم ، والوَتْنَةُ المخالفة .
وقال الليث : وَتَنَ بالمكان وُتُوناً وأَتِن أُتوناً إذا أقام به ، وأتانٌ وثلاثُ آتُنٍ ؛ وأتُنٌ كثيرةٌ .
قال : الأتُون أَتُون الحمَّام والجصَّاصة ونحوه .
وقال الفراء : جَمَعت العرب الأَتُّون أَتَاتين بتاءين ، قال : وهذا كما جمعوا قَسّاً قَسَاوسة أرادوا أن يجمعوه على مثال مَهالِبة فكثُرت السينات فأبدلوا إحداهن واواً ، قالوا : وربما شدَّدوا الجمع ولم يشدِّدوا واحده مثل أُتُون وأَتَاتِين .
وقال أبو زيد : الوَاتِنُ من المياه الدائم المَعِينُ الذي لا يذهبُ .
وقال ابن شميل : الأتَانُ قاعِدة الفَوْدَج ، والجميع الأُتُن ، قال : وقال لي أبو موهب : الحمائر هي القَواعِد والأُتُن الواحدة حمارة وأَتانٌ .
وقال أبو الدُّقيش : القواعد والأُتن المرتفعة من الأرض ، وأَتانُ الضَّحْل الصَّخْرةُ العظيمة تكون نابتَةً في الماء وأنشد :
عَيْرَانَةٌ كأَتانِ الضَّحْلِ عُلْكومُ
وقال أبو عمرو : الأتان الصخرةُ تكون في الماء ، وقيل : هي الصخرةُ التي هي في أسفل طَيِّ البئرِ ، فهي تَنِي الماء .
وقال الأصمعي :
بِنَاجِيَةٍ كأَتان الثَّمِيل
توفى السُّرَى بَعْدَ أَيْنٍ عَسِيراً
أي تُصْبِحُ عَاسِراً بِذَنبها تَخْطِرُ به مَراحاً ونَشَاطاً .
وقال ابن شميل : أَتَانُ الثَّمِيلِ الصَّخْرةُ التي لا يَرْفَعُها شيء ولا يُحَرِّكها ولا يأْخُذُ فيها ، طُولُها قَامَةٌ في عَرْض مِثْلِه ، وأتانُ الرمل دويْبةٌ دقيقة الساقَيْن .
( أنت ) : أبو عمرو : رجل مَأْنوتٌ ، وقد أَنَتَه الناس يَأْنِتونَهُ إذا حَسدوه فهو مأنوتٌ وأَنِيتٌ .

##### Türkçe

ت ن ( **وايء** )
**وتن** , **تين** , **تون** , **يتن** , **أتن** , **تنأ** , **نتأ** , **أنت** , **نأت** .
**تين** : Allah celîl ve azîz şöyle dedi: ( ) ( **التين** : 1 ) .
el-Ferrâ dedi: İbn Abbâs dedi: O, şu sizin bu inciriniz ve zeytununuzdur; ve denilir ki: ikisi Şam’da iki mesciddir. el-Ferrâ dedi: Şam ehlinden bir adam işittim, tefsir sahibi idi; dedi ki: **التين** Hulvân ile Hemedân arasındaki dağlardır; **الزيتون** ise Şam dağlarıdır.
el-Münzirî, el-Harrânî’den, Sâbit b. Ebî Sâbit’ten rivayet etti; dedi ki: el-Asma‘î dedi: **الزيتون** **الرِّمْثَ**’e benzeyen bir ağaçtır; fakat o değildir.
( **تون** ) : Ebû Amr dedi: **التَّتاوُن** bir hile ve aldatmadır; adam, av kendisine bir kere sağından, bir kere solundan geldiğinde avı **يَتتاوَنُ** eder; ve şu beyti okudu:
تتَاوَنَ لِي في الأمر من كل جانبٍ
ليصرِفَنِي عمَّا أرِيدُ كُنودَا
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التُّونُ** kücce ile üzerinde oynanan çömlek parçasıdır; bu harfi ondan başkası için görmedim; ben onda duruyorum: onun **النون** ile mi yoksa **الزاي** ile mi olduğuna.
**يتن** : Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den: **اليَتْنُ** doğanın iki elinden önce yeni doğanın iki ayağının çıkmasıdır.
Başkası dedi: Doğum böyle olursa mekruh görülür; anası onunla **أَيْتَنَتْ** olmuştur. Teebbata Şerran’ın annesi dedi: Vallahi onu **غَيْلاً** taşımadım ve onu **يَتْناً** doğurmadım. Onda lugatlar vardır; denilir: anası onu **يَتْناً** ve **أَتْناً** ve **وَتْنَا** doğurdu.
el-Münzirî, el-Harrânî’den, Sâbit b. Ebî Sâbit’ten rivayet etti; dedi ki: el-Asma‘î dedi: **اليَتْنُون** **الرِّمث**’e benzeyen bir ağaçtır; fakat o değildir.
**وتن** : Ebû İshâk, Allah celîl ve azîz’in sözü hakkında: ( ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ ) ( الحاقة : 46 ) dedi: **الوَتين** kalbin bağıdır; **الوتين** kesilince ondan sonra hayat olmaz.
Ebû Zeyd dedi: **الوَتِينُ** omurganın iç tarafında bulunan bir damardır; bütün karın ona toplanır; damarlar ona vurur; onlar **الوُتُن**’dür; ve üç **أَوْتِنة**.
Ebû Amr dedi: **وَتَنَ** yerde **يَتِنُ** ve **وتُوناً**.
**تنأ نتأ** : **تَنَأَ** **يَتْنَأَ** **تُنُوءاً**; orada ikamet ettiğinde; o hâlde o **وَاتِنٌ** ve **وتأنِىءٌ**’dür; **التانِيء**’in çoğulu **تُنَّاء**.
Ömer’in hadisinde: “Yolcu, onun üzerindeki **التّأنِيءِ**’den suya daha hak sahibidir.” Şunu kastetti: Yolcu, üzerinde bir topluluk bulunan bir kuyuya uğrarsa; ondan hayvanlarını suluyorlar ve onlar onun üzerinde ikamet edicilerdir; yolcu ise geçip giden olarak sudan onlardan daha hak sahibidir; onunla başlanır, sulanır ve (hayvanı) sulanır; çünkü onların geri kalanı ikamet edicidir; sulama onlara kaçmaz; sefer ve yürüyüş onları acele ettirmez.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **الأتْنَاءُ** akranlardır; **الأنْتَاءُ** şişliklerdir.
Ebû Zeyd dedi: **نَتَأْتُ**; ben **أنْتَأُ** **نُتُوءًا**; yükseldiğinde. Yükselen her şey **نَاتِىءٌ**’dir. Dedim: Araplardan kimi der ki: Onun uzuvlarından bir uzuv **نَتَا** eder; **يَنْتُو** **نتُوّاً**; hemzesiz olarak şiştiğinde o **ناتٍ**’dir. Ve **انْتَتأَ** da, yine yükseldiğinde. Ebû Hâzim şu beyti okudu:
فلما انْتَنأْتُ لدِرِّيئهم
نَزَأْتُ عليه الوأَي أهذَؤُه
“**لِدِرِّيئهم**” yani onların **لِعَرِيفهم**’i için; “**نَزَأْتُ عليه**” yani ona karşı kışkırttım; “**ونزعت الوَأَي**” yani kılıcı çektim; “**أهذَؤُه**” yani onu keserim. Bazı hadiste: Humeyd b. Hilâl âlimlerdendi; **التِّنايةُ** onu geri bıraktı. el-Asma‘î dedi: O ancak **التِّناوَةُ**’dir; yani o müzâkereyi terk etti; ve Ahvâz yolu üzerinde bir köye inerdi.
el-Leys dedi: **التُّنُوءُ** şeyin yerinden ayrılma olmaksızın yerinden çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أنْتَى** **أَنتَا**; geciktiğinde. Ve **أنتَى**; bir insanın burnunu kırıp da onu şişirdiğinde. Ve **أَنْتَى**; yaratılış ve huyda onun şekline uygun düştüğünde; **التِّنِّ**’den alınmıştır.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den, “kendisi hazır bulundurulan ve o **ذو تِكْراهٍ** olup küçümseyen” babında: ve o **يَنْتأ** eder; yani sen onun susmasından dolayı onu **تَزْدَرِيه** edersin; hâlbuki o sana **يُحادِيُك** eder.
( **نأت** ) : Ebû Zeyd dedi: denilir: adam **نَأَتَ** eder; o **يَنْئِتُ** **نَئِتاً**; ve **أَنَّ** **يَئِنَّ** **أَنِيناً**; ve **أَنْتَ** **يَأْنِتُ** **أَنيتاً**; tek bir mânâdadır; ancak **النئيتَ** onların sesçe daha gür olanıdır.
Ebû Ubeyd: **النُّوتيُّ** gemicidir; hepsi **النَّواتيّ** ve **النُّوتيُّون**. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: kadın **مأتُونَةٌ**; edepli olduğunda, güzel olmasa bile.
( **وتن أتن** ) : Dedi: **الوَتْنَةُ** alacaklıya yapışıp kalmadır; ve **الوَتْنَةُ** muhalefettir.
el-Leys dedi: **وَتَنَ** yerde **وُتُوناً** ve **أَتِن** **أُتوناً**; orada ikamet ettiğinde; ve **أتانٌ** ve üç **آتُنٍ**; ve çok **أتُنٌ**.
Dedi: **الأتُون** hamamın ve alçı ocağının ve benzerinin **أَتُون**’udur.
el-Ferrâ dedi: Araplar **الأَتُّون**’u iki **تاء** ile **أَتَاتين** olarak cem ettiler. Dedi: Bu, **قَسّاً**’ı **قَسَاوسة** olarak cem etmeleri gibidir; onu **مَهالِبة** vezni üzere cem etmek istediler; **السينات** çoğaldı; onlardan birini **واواً** ile değiştirdiler. Dedi: Ve belki cemi şeddelerler de tekilini şeddemezler; **أُتُون** ve **أَتَاتِين** gibi.
Ebû Zeyd dedi: Sulardan **الوَاتِنُ**; daimî, akan, gitmeyen sudur.
İbn Şümeyl dedi: **الأتَانُ** **الفَوْدَج**’in oturağıdır; hepsi **الأُتُن**. Dedi: Ebû Mevhib bana dedi: eşekler **القَواعِد**’dir; **الأُتُن** ise (onların) (çoğulu)dur; bir tanesi **حمارة** ve **أَتانٌ**’dır.
Ebû’d-Dukayş dedi: **القواعد** ve **الأُتن** yerden yüksek olanlardır. Ve **أَتانُ الضَّحْل**; suda bitmiş gibi duran büyük kayadır; ve şu beyti okudu:
عَيْرَانَةٌ كأَتانِ الضَّحْلِ عُلْكومُ
Ebû Amr dedi: **الأتان** suda bulunan kayadır; ve denildi: o, kuyunun duvar örgüsünün alt tarafında olan kayadır; o, suyu **تَنِي** eder.
el-Asma‘î dedi:
بِنَاجِيَةٍ كأَتان الثَّمِيل
توفى السُّرَى بَعْدَ أَيْنٍ عَسِيراً
Yani: kuyruğuyla sabahlar, zorlanmış olarak; onunla salınarak ve canlılıkla yürür.
İbn Şümeyl dedi: **أَتَانُ الثَّمِيلِ**; hiçbir şeyin kaldıramadığı, hareket ettiremediği, ona nüfuz edemediği kayadır; boyu bir insan boyu, eni de onun gibidir. Ve **أتانُ الرمل**; ince iki bacaklı küçük bir hayvancıktır.
( **أنت** ) : Ebû Amr: adam **مَأْنوتٌ**’tur; insanlar onu **أَنَتَه** ederler, onu **يَأْنِتونَهُ**; onu kıskandıklarında; o hâlde o **مأنوتٌ** ve **أَنِيتٌ**’tir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والياء وما يثلثهما في الثلاثي)
(تيح) التاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو قولهم تاحَ في مِشيته يَتيحُ إذا تمايَلَ. وفرس مِتْيَحٌ وتَيَِّحانُ، إذا اعتَرَضَ في مِشْيته نشاطاً، ومال على قُطْرَيْه. ورجلٌ مِتْيَحٌ وتَيَِّحَانُ، أي عِرِّيضٌ في كلِّ شيء. قال الشاعر([1]) في المِتْيح:
أَفي أثَرِ الأظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ *** نَعَمْ لاتَ هَنّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
وقال في التَّيَِّحان:
بِذَبِّي الذَّمَّ عَنْ حَسَبي ومالي *** وزَبُّوناتِ أشْوَسَ تَيِّحانِ([2])ويقال أتاح اللهُ تعالى الشَّيءَ يُتيِحُه إتاحةً* إذا قَدّرَه. وإذا قَدَّره له فقد أمالَه إليه. وتاحَ الشّيءُ نَفْسُه.
(تير) التاء والياء والراء كلمةٌ واحدة: التّيَّار مَوْجُ البَحْر الذي ينضَحُ الماءَ. يقال ذلك تَنَفُّسُه. والموج الذي لا يتنَفَّسُ هو الأعْجَم([3]).
(تيز) التاء والياء والزاء كلمةٌ واحدة. قالوا: التَّيّاز الغليظ الجسم من الرّجال. وقال القُطَاميّ:
إذا التَّيّازُ ذُو العَضَلات قلنا *** إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعا([4])(تيس) التاء والياء والسين كلمةٌ واحدة: التَّيس معروفٌ من الظِّباء والمَعْزِ والوُعول. ومن أمثالهم: "عَنْزٌ اسْتَتْيَسَتْ" إذا صارت كالتَّيس في جُرْأتها وحَرَكتِها. يضرب مثلاً للذَّليل يتعزَّزُ.
(تيع) التاء والياء والعين أصلٌ واحد، وهو اضطرابُ الشَّيء. يقال تَتَايَعَ البَعيُر في مِشْيته إذا حَرّك أَلْوَاحَهُ والسَّكْرانُ يَتَتَايَعُ في مِشيته، إذا رَمَى بنَفْسه. والتَّتايُع التَّهافُت في الشَّرِّ، ويقال هو اللَّجاجُ. وفي الحديث: "ما يَحمِلُكُم أن تَتَايَعُوا في الكَذِب كما يَتَتايَعُ الفَرَاشُ في النَّار" ولا يكون التَّتايُعُ في الخَير.
ومما شَذّ عن الأصل التِّيعَة الأربعون من الغَنَم، وهو الذي جاءَ في الحديث: "على التِّيعَةِ شَاةٌ".
 (تيم) التاء والياء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو التَّعبيد. يقال تَيَّمه الحُبُّ إذا استَعْبَدَه. قال أهلُ اللّغة: ومِنه تَيْمُ الله،أي عبد الله.
ومما شذَّ عن هذا الباب التِّيمة، وهي الشّاة الزائدةُ على الأربعين، ويقال بل هي الشّاة يحتَلِبُها الرّجل في مَنْزِله. واتَّام الرّجُلُ إذا ذَبَحَ تِيَمَته. قال الحُطيئة:
فما تَتَّامُ جارَةُ آلِ لأْيٍ *** ولكن يَضْمَنُون لها قِرَاها([5])(تين) التاء والياء والنون ليس أصلاً، إلاّ التِّين، وهو معروفٌ. والتِّين: جبل. قال:
صُهْباً ظِماءً أتَيْنَ التِّين عن عُرُضٍ *** يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِمَا([6])(تيه) التاء والياء والهاء، كلمة صحيحة، وهي جِنْسٌ من الحَيْرَة والتِّيه والتّيهاء: المفازة يَتيه فيها الإنسان.
--------------ــــ
([1]) هو الراعي، كما في اللسان (تيح)، والخزانة (2: 159) وما سيأتي في (هن) .
([2]) لسوار بن المضرب السعدي، كما في اللسان (تيح) والحماسة.
([3]) في اللسان (عجم): "والأعجم من الموج: الذي لا يتنفس، أي لا ينضح الماء ولا يسمع له صوت".
([4]) ديوان القطامي 44 واللسان (تيز). وفي الأصل: "به". وإنما الضمير للناقة. وقبله:
أمرت بها الرجال ليأخذوها  *** ونحن نظن أن لا تستطاعا
 ([5]) ديوان الحطيئة: 30. واللسان (تيم).
([6]) البيت للنابغة في ديوانه 66 واللسان (تين). وفي الديوان: "صهب الظلال"، وفي اللسان: "صهب الشمال".
ـ

##### Türkçe

(تاء bölümü, **الياء** ve üçlüde ikisini üçleyen şeyler babı)
(**تيح**) **التاء** ve **الياء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da onların “**تاحَ** yürüyüşünde **يَتيحُ**” sözleridir; sallanıp yalpaladığı zaman. Ve **فرس مِتْيَحٌ** ve **تَيَِّحانُ**: yürüyüşünde canlılıkla yanlamasına gittiği ve iki yanına meylettiği zaman. Ve **رجلٌ مِتْيَحٌ** ve **تَيَِّحَانُ**: yani her şeyde geniş (enine) olan. Şair([1]) **المِتْيح** hakkında dedi:
أَفي أثَرِ الأظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ *** نَعَمْ لاتَ هَنّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
Ve **التَّيَِّحان** hakkında dedi:
بِذَبِّي الذَّمَّ عَنْ حَسَبي ومالي *** وزَبُّوناتِ أشْوَسَ تَيِّحانِ([2]) Ve denir: Yüce Allah **أَتاحَ** şeyi **يُتيِحُه** **إتاحةً**; onu takdir ettiği zaman. Ve onu onun için takdir ettiğinde, onu ona doğru meylettirmiş olur. Ve şeyin kendisi **تاحَ**.

(**تير**) **التاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir: **التّيَّار** denizin dalgasıdır; suyu sıçratan. Buna onun “nefes alması” denir. Nefes almayan dalga ise **الأعْجَم**’dır([3]).

(**تيز**) **التاء** ve **الياء** ve **الزاء** tek bir kelimedir. Dediler ki: **التَّيّاز** erkeklerden iri cüsseli olandır. Ve **القُطَاميّ** dedi:
إذا التَّيّازُ ذُو العَضَلات قلنا *** إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعا([4])(**تيس**) **التاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir kelimedir: **التَّيس** **الظِّباء**dan, **المَعْز**dan ve **الوُعول**dan bilinen bir şeydir. Ve onların darbımesellerindendir: “**عَنْزٌ اسْتَتْيَسَتْ**”; cesaretinde ve hareketinde **التَّيس** gibi olduğu zaman. Zillete düşmüşken izzetlenmeye çalışan için mesel olarak vurulur.

(**تيع**) **التاء** ve **الياء** ve **العين** tek bir asıldır; o da şeyin çalkalanıp sarsılmasıdır. Denir: deve yürüyüşünde **تَتَايَعَ**; levhalarını (yanlarını) hareket ettirdiği zaman. Ve sarhoş yürüyüşünde **يَتَتَايَعُ**; kendini atıp bıraktığı zaman. Ve **التَّتايُع** şerde birbirinin üstüne düşmedir; ve denir ki o, inatçılıktır. Ve hadiste: “Sizi, pervanelerin ateşe birbirinin üstüne düşmesi gibi, yalan üzerinde **تَتَايَعُوا** etmeye ne taşır?” Ve **التَّتايُع** hayırda olmaz.
Ve asıldan şâz olanlardandır: **التِّيعَة** koyundan kırktır; hadiste gelen odur: “**على التِّيعَةِ شَاةٌ**”.

(**تيم**) **التاء** ve **الياء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kulluk ettirmedir. Denir: aşk onu **تَيَّمه**; onu köleleştirdiği zaman. Dil ehli dedi ki: Ve ondandır **تَيْمُ الله**; yani Allah’ın kulu.
Ve bu babdan şâz olanlardandır: **التِّيمة**; o, kırkın üzerindeki fazla koyundur; ve denir ki bilakis o, adamın evinde sağdığı koyundur. Ve adam **اتَّام** etti; **تِيَمَته**’sini kestiği zaman. **الحُطيئة** dedi:
فما تَتَّامُ جارَةُ آلِ لأْيٍ *** ولكن يَضْمَنُون لها قِرَاها([5])(**تين**) **التاء** ve **الياء** ve **النون** asıl değildir; ancak **التِّين** müstesna; o da bilinen şeydir. Ve **التِّين**: bir dağdır. Dedi ki:
صُهْباً ظِماءً أتَيْنَ التِّين عن عُرُضٍ *** يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِمَا([6])(**تيه**) **التاء** ve **الياء** ve **الهاء**; sahih bir kelimedir; ve o, şaşkınlık cinsindendir. Ve **التِّيه** ve **التّيهاء**: insanın içinde şaşırıp yolunu kaybettiği çöldür.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿والتين والزيتون﴾ [التين/1] قيل: هما جبلان، وقيل: هما المأكولان.
وتحقيق موردهما واختصاصهما يتعلق بما بعد هذا الكتاب.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**والتين والزيتون**﴾ [**التين**/1] denildi: İkisi iki dağdır; ve denildi: İkisi yenilen iki şeydir.
Ve ikisinin varidinin tahkiki ve ikisine mahsus oluş, bu kitaptan sonra gelene taalluk eder.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ي ن
أرض مَتَانَةٌ: كثيرة التين.

##### Türkçe

ت ي ن
**أرض مَتَانَةٌ**: inciri çok olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّينُ: الذي يُؤكل، وفي المحكم: والتينُ شجر البَلَس، وقيل: هو البَلَس نفْسُه، واحدته تِينة؛ قال أَبو حنيفة: أَجناسُه كثيرة بَرِّيّة وريفيّة وسُهْليّة وجبَلِيّة، وهو كثير بأَرض العرب، قال: وأَخبرني رجل من أَعراب السَّراة، وهم أَهلُ تينٍ، قال: التِّينُ بالسراة كثيرٌ جدّاً مُباح، قال: وتأْكله رَطباً وتُزَبِّبه فتَدَّخِرُه، وقد يُكسَّر على التِّين. والتينةُ: الدُّبُرُ. والتين: جبَل بالشأْم؛ وقال أَبو حنيفة: هو جبل في بلاد غَطَفان، وليس قول من قال هو جبل بالشأْم بشيء، لأَنه ليس بالشأْم جبل يقال له التِّين، ثم قال: وأَين الشأْم من بلاد غَطَفان؛ قال النابغة يصف سَحائب لا ماءَ فيها فقال:
صُهْب الشمال أَتَينَ التِّينَ عن عُرُضٍ،
يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِما.
وإيّاه عَنى الحَذْلِميُّ بقوله:
تَرْعى إلى جُدٍّ لها مَكِين،
أَكْنافَ خَوٍّ فبِراقِ التِّين.
والتِّينةُ: مُوَيهة في أَصل هذا الجبل؛ هكذا حكاه أَبو حنيفة، مُوَيهة كأَنه تصغيرُ الماء. وقوله عز وجل: والتين والزيتون؛ قيل: التين دِمَشق، والزَّيتونُ بيتُ المَقْدس، وقيل: التين والزيتون جَبَلان، وقيل: جَبَلان بالشأْم، وقيل: مَسجِدان بالشام، وقيل: التين والزيتون هو الذي نَعرفه. قال ابن عباس: هو تِينُكم هذا وزَيتونكم؛ قال الفراء: وسمعت رجلاً من أَهل الشأْم، وكان صاحبَ تفسير، قال: التين جبالُ ما بين حُلوان إلى هَمَذان، والزيتونُ جبال الشأْم. وطُورُ تَيْنا وتَيْناء وتِيناء كَسِيناء. والتِّينانُ: الذئبُ؛ قال الأَخطل:
يَعْتَفْنَه عند تِينانٍ، يُدَمِّنُه
بادي العُواءِ ضَئيل الشَّخْصِ مُكتَسِب.
وقيل: جاء الأَخطل بحرْفَيْن لم يجئْ بهما غيرُه، وهما التِّينانُ الذئبُ والعَيْثومُ أُنْثى الفِيَلةِ. وفي حديث ابن مسعود: تانِ كالمرّتانِ؛ قال أَبو موسى: هكذا ورد في الرواية، وهو خطأٌ، والمراد به خَصْلَتانِ مَرَّتانِ، والصواب أَن يقال: تانِكَ المرَّتانِ، وتَصِل الكافَ بالنون، وهي للخطاب أَي تانِك الخَصْلَتانِ اللَّتانِ أَذْكُرُهما لكَ، ومَنْ قَرَنَها بالمرَّتيْن احتاج أَن يَجُرَّهما، ويقول كالمرَّتَيْن، ومعناه هاتانِ الخَصْلَتان كخَصْلَتَيْن مَرَّتَيْن، والكافُ فيها للتشبيه. جأْن: الجُؤنة: سَلَّة مُسْتَديرة مُغَشَّة أَدَماً يجعل فيها الطِّيبُ والثِّياب.

##### Türkçe

**التِّينُ**: yenilen şey; ve **المحكم**’de: “ve **التينُ** **البَلَس** ağacıdır”; ve denildi ki: o, **البَلَس**’ın kendisidir; onun teki **تِينة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: onun cinsleri çoktur: kırî, kırsal, ovaî ve dağî; ve o Arapların toprağında çoktur. Dedi: ve bana **السَّراة** bedevîlerinden bir adam haber verdi—onlar **تين** ehli kimselerdir—dedi ki: **التِّينُ** **السراة**’de çok çoktur, mubahtır. Dedi: onu yaş olarak yersin ve onu kuru üzüm hâline getirirsin de onu biriktirirsin; ve bazen **التِّين** üzerine kırılır. Ve **التينةُ**: **الدُّبُرُ**’dür. Ve **التين**: Şam’da bir dağdır; Ebû Hanîfe dedi: o, **غَطَفان** beldelerinde bir dağdır; “o Şam’da bir dağdır” diyenin sözü bir şey değildir; çünkü Şam’da **التِّين** diye adlandırılan bir dağ yoktur. Sonra dedi: Şam nerede, **غَطَفان** beldeleri nerede! **النابغة** içinde su olmayan bulutları vasfederek dedi ki:

صُهْب الشمال أَتَينَ التِّينَ عن عُرُضٍ،
يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِما.

Ve onu **الحَذْلِميُّ** şu sözüyle kastetti:

تَرْعى إلى جُدٍّ لها مَكِين،
أَكْنافَ خَوٍّ فبِراقِ التِّين.

Ve **التِّينةُ**: bu dağın aslında bir küçük sudur; Ebû Hanîfe bunu böyle nakletti; **مُوَيهة** sanki suyun küçültmesidir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **والتين والزيتون**; denildi ki: **التين** Dımaşk’tır, ve **الزَّيتونُ** Beytü’l-Makdis’tir; ve denildi ki: **التين والزيتون** iki dağdır; ve denildi ki: Şam’da iki dağdır; ve denildi ki: Şam’da iki mescittir; ve denildi ki: **التين والزيتون** bizim bildiğimizdir. İbn Abbas dedi: o, sizin şu **تِينُكم**’unuz ve sizin **زَيتونكم**’unuzdur. **الفراء** dedi: ve Şam ehlinden bir adam işittim—ve o bir tefsir sahibiydi—dedi: **التين** **حُلوان** ile **هَمَذان** arasındaki dağlardır; ve **الزيتونُ** Şam’ın dağlarıdır. Ve **طُورُ تَيْنا** ve **تَيْناء** ve **تِيناء**; **سِيناء** gibi.

Ve **التِّينانُ**: kurttur; **الأَخطل** dedi:

يَعْتَفْنَه عند تِينانٍ، يُدَمِّنُه
بادي العُواءِ ضَئيل الشَّخْصِ مُكتَسِب.

Ve denildi ki: **الأَخطل** kendisinden başkasının getirmediği iki harf getirdi; ve onlar: **التِّينانُ** (kurt) ve **العَيْثومُ** (fil dişisi)dir. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: **تانِ كالمرّتانِ**; Ebû Mûsâ dedi: rivayette böyle vârid olmuştur, ve o bir hatadır; ve bununla murad: iki acı haslettir; ve doğru olan, “**تانِكَ المرَّتانِ**” denilmesidir; ve **الكاف**’ı **النون**’a bitiştirirsin; ve o hitap içindir; yani: sana zikrettiğim iki haslet. Ve onu **المرَّتيْن** ile birleştiren kimse, onları cerretmeye muhtaç olur ve “**كالمرَّتَيْن**” der; ve manası: bu iki haslet, iki acı haslet gibidir; ve içindeki **الكاف** teşbih içindir.

**جأْن**: **الجُؤنة**: yuvarlak bir sepet; deri ile kaplanmış; içine koku ve elbiseler konulur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ي ن * * التِّينُ * فاكهة تؤكل الواحدة تينة وقوله تعالى ﴿والتين والزيتون﴾ قال بن عباس رضي الله تعالى عنهما هو تينكم وزيتونكم هذا وقيل هما جبلان

##### Türkçe

* ت ي ن * * **التِّينُ** * yenilen bir meyvedir; bir tanesi **تينة**(dir). Yüce Allah’ın sözü: ﴿**والتين والزيتون**﴾; İbn عباس رضي الله تعالى عنهما dedi ki: o, sizin şu inciriniz ve şu zeytininizdir. Ve denildi ki: ikisi iki dağdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!التِّيْنُ ، بالكسْرِ ، م ) مَعْروفٌ يُطْلَقُ

على الشَّجَرِ المعْروفِ وعلى ثَمَرِه ، ( ورَطْبُه النَّضيجُ : أحْمدُ الفاكِهَةِ وأكْثَرُها غِذاءً وأَقَلُّها نَفْخاً ، جاذِبٌ مُحَلِّلٌ مُفَتِّحٌ سُدَدَ الكَبِدِ والطِّحالِ مُلَيِّنٌ ، والإِكْثارُ منه مُقْمِلٌ ) .
( قالَ أَبو حَنيفَةَ : أَجْناسُه كَثِيرَةٌ بَرِّيَّة ورِيفِيَّة وسَهْليَّة وجَبَليَّة ، وهو كَثيرٌ بأَرْضِ العَرَبِ ، قالَ : وأَخْبَرني رجُلٌ مِن أَعْرابِ السَّراةِ ، وهُم أَهْلُ *!تِيْنٍ قالَ : التِّيْنُ بالسَّراةِ كَثيرٌ مُباحٌ ، وتَأْكُلُه رَطباً وتُزَبِّبُه وتَدَّخِرُه ، وقد يُجْمَعُ على التِّيْن .
( و ) التِّيْنُ : ( جَبَلٌ بالشَّامِ ) ، وبه فَسَّر بعضٌ قَوْلَه تعالَى : ﴿*!والتِّيْن والزَّيْتون﴾ .
وقالَ الفرَّاءُ : سَمِعْتُ رَجلاً مِن أَهْلِ الشامِ وكان صاحِبَ تفْسِيرٍ قالَ : التِّيْنُ جِبالٌ ما بينَ حُلوانَ إلى هَمَدان والزَّيتون جَبَلٌ بالشامِ .
( و ) قيلَ : بل هو ( مَسْجِدٌ بها .
( و ) أَيْضاً : ( جَبَلٌ لغَطَفانَ ) في نَجْدٍ .
قالَ أَبو حنيفَةَ : وليسَ قَوْلُ مَنْ قالَ بالشامِ بشيءٍ ، وأَيْن الشام مِن بِلادِ غَطَفانَ .
( و ) التِّيْنُ : ( اسْمُ دِمَشْقَ .
( وطُورُ *!تَيْناء ، بالفتحِ والكسْرِ والمدِّ والقَصْرِ : بمعْنَى ) طُور ( سَيْناء .
( *!والتِّينَةُ ، بالكسْرِ : الدُّبُرُ ) ؛ ) عن أَبي حَنيفَةَ ، رَحِمَه اللَّهُ .
( و ) أَيْضاً : ( ماءَةٌ ) في لحفِ جَبَلٍ لغَطَفانَ .
( و ) أَيْضاً : ( لَقَبُ عيسَى بنِ إسْماعيلَ ) البَصْريّ ( المُحدِّثِ ) ، رَوَى عن إسْماعيلَ الأَصْمَعيّ وغيرِهِ .
( و ) أَبو غالِبٍ ( تَمَّامُ بنُ غالِبِ بنِ عَمْرٍ و ) المُرْسِيّ ( *!التَّيّانيُّ ) لُغَويٌّ ( أَدِيبٌ صاحِبُ المُوعَبِ ) وشارِحُ الفَصِيحِ .
( *!والتِّينانِ ، بالكسْرِ ) ، مثنى التِّيْن : ( جَبَلانِ ) بنَجْدٍ في دِيارِ بَني أَسَدٍ ( لبَني

نَعامَةَ ) ، بينهُمَا وادٍ يقالُ له : خوٌّ .
( و ) *!التِّينانُ : ( الذِّئْبُ ) ، وقد ذُكِرَ أَيْضاً في ت ن ن .
( *!وتِيناتُ ) ، بالكسْرِ كأَنَّه جَمْعُ *!تِينَةٍ : ( فُرْضَةٌ على بَحْرِ الشامِ ) على أَمْيالٍ مِن المَصِيصَة ، منها أَبو الخَيْرِ حَّمادُ بنُ عبدِ اللَّهِ الأَقْطَع ، أَصْلُه مِن الغَرْب نَزلَ *!تِيناتَ وسَكَنَ بها مُرابِطاً ، وسَكَنَ أَيْضاً بجَبَلِ لُبْنان ، وله آياتٌ وكَراماتٌ .
قالَ القُشَيْريُّ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : ماتَ سَنَة نَيِّف وأَرْبَعِين وثلثمائة .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَرضٌ *!مَتانَةٌ : كَثيرَةُ التِّينِ .
*!وتَيَّانُ ، ككتَّان : ماءٌ في دِيارِ هَوازِن .
*!وتِيْنٌ ، بالكسْرِ : شعْبٌ بمكَّةَ ، شرَّفَها اللَّهُ ، يفرغُ مَسِيله في تلوح .
وأَيْضاً : جَبَلٌ نَجْدِيّ في دِيارِ بَني أَسَدٍ . وهُناك جَبَلٌ آخَرُ أَيْضاً ؛ قالَهُ نَصْر .
وقالَ النابغَةُ يَصِفُ سَحاباً لا ماءَ فيها :
صُهْبٌ خفافٌ *!أَتَينَ التِّينَ عن عُرُضٍ يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُهُ شَيِما وعبْدُ الرَّحْمن السَّفاقِسِيُّ المَالِكِيُّ المَعْروفُ بابنِ التِّيْن شارِحُ البُخارِي مَعْروفٌ .
ورجُلٌ *!تيناء : عذيوط ؛ وقد ذَكَرَه المصنِّفُ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى في تيتأ اسْتِطْرَاداً وأَغْفَلَه هنا .
وغالِبُ بنُ عُمَرَ *!التيانيُّ صاحِبُ أَبي عليَ القالِي .
*!والتَّيَّانُ : مَنْ يَبِيعُ التِّيْن .
والقاضِي محمدُ بنُ عبْدِ الواحِدِ بنِ

*!التيَّان الفَقِيهُ المُرْسِيُّ يَرْوِي عن أَبي عليَ الغسَّاني وابنِ الطَّلاع ، وعنه السّلَفيُّ وهو ضبطه .
وبراقُ التِّيْن : مَوْضِعٌ ؛ قالَ الحَذْلميُّ :
تَرْعَى إلى جُدَ لها مَكِينأَكْنافَ خَوَ فبِراقِ التِّين 2 ( فصل الثاء ) مع النون ) 2

##### Türkçe

: ( **التِّيْنُ** , kesre ile , m ) bilinen (bir şey)dir; bilinen ağaç üzerine ve onun meyvesi üzerine ıtlak olunur, (ve olgun yaş (hali): meyvenin en övülmüşü ve en çok gıda olanı ve en az şişkinlik yapanıdır; çekici, çözücü, açıcıdır; karaciğer ve dalağın tıkanıklıklarını (açar); yumuşatıcıdır; ondan çoğaltmak bitlendiricidir) .
( Ebû Hanîfe dedi: onun cinsleri çoktur; kırî, kırsal ve ovaî ve dağîdir; ve o Arap toprağında çoktur; dedi: ve bana Serât bedevîlerinden bir adam haber verdi, ve onlar **تِيْنٍ** ehli(dir); dedi: **التِّيْنُ** Serât’ta çoktur, mubahtır; onu yaş olarak yersin, onu kuru üzümleştirirsin ve onu biriktirirsin; ve **التِّيْن** üzerine cem‘ olunabilir.
( Ve ) **التِّيْنُ**: ( Şam’da bir dağdır ), ve onunla bazıları O’nun, yüce, sözünü tefsir etti: ﴿**والتِّيْن والزَّيْتون**﴾ .
Ve Ferrâ dedi: Şam ehlinden bir adam işittim, ve tefsir sahibi idi; dedi: **التِّيْنُ** Hulvân ile Hemedân arasındaki dağlardır; ve **الزَّيتون** Şam’da bir dağdır.
( Ve ) denildi: bilakis o ( orada bir mesciddir.
( Ve ) ayrıca: ( Necd’de Gatafân’a ait bir dağdır ).
Ebû Hanîfe dedi: Şam’da dediği sözü söyleyenin sözü bir şey değildir; Şam nerede, Gatafân beldeleri nerede.
( Ve ) **التِّيْنُ**: ( Dımaşk’ın adı(dır).
( Ve **طُورُ تَيْناء** , fetha ve kesre ile ve med ile ve kasr ile: mânâca ) **طُور** ( **سَيْناء** .
( **والتِّينَةُ** , kesre ile: **الدُّبُرُ** ) ; ) Ebû Hanîfe’den, Allah ona rahmet etsin.
( Ve ) ayrıca: ( Gatafân’a ait bir dağın eteğinde bir su(dur) ).
( Ve ) ayrıca: ( Basralı muhaddis Îsâ b. İsmâîl’in lakabı(dır) ), İsmâîl el-Asma‘î ve başkasından rivayet etti.
( Ve ) Ebû Gâlib ( Temmâm b. Gâlib b. Amr ve ) el-Mursî ( **التَّيّانيُّ** ) lugavî ( edîb, **المُوعَب**’ın sahibi ) ve **الفَصِيح**’in şârihi.
( **والتِّينانِ** , kesre ile ), **التِّيْن**’in tesniyesi: ( iki dağ(dır) ) Necd’de Benî Esed diyarında ( Benî Na‘âme’ye ); ikisinin arasında **خوٌّ** denilen bir vadi vardır.
( Ve ) **التِّينانُ**: ( **الذِّئْبُ** ) , ve t n n’de de ayrıca zikredilmiştir.
( **وتِيناتُ** ), kesre ile, sanki **تِينَةٍ**’nin cem‘i gibi: ( Şam denizi üzerinde bir liman(dır) ) el-Masîsa’dan miller üzerinedir; ondan Ebû’l-Hayr Hammâd b. Abdillâh el-Akta‘ (vardır); aslı garbdandır; **تِيناتَ**’a indi ve orada murâbıt olarak oturdu; ve Lübnan dağına da oturdu; ve onun âyetleri ve kerametleri vardır.
Kuşeyrî dedi, Allah Teâlâ ona rahmet etsin: üç yüz kırk ve birkaç yılında öldü.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**أَرضٌ مَتانَةٌ**: tîni çok olan.
**وتَيَّانُ** , kettân gibi: Hevâzin diyarında bir su(dur).
**وتِيْنٌ** , kesre ile: Mekke’de bir şı‘b(dır), Allah onu şereflendirsin; onun sel yatağı Telûh’a boşalır.
Ve ayrıca: Benî Esed diyarında Necdî bir dağdır. Ve orada başka bir dağ da vardır; Nasr onu söyledi.
Nâbiga, içinde su olmayan bir bulutu vasfederek dedi:
صُهْبٌ خفافٌ **أَتَينَ التِّينَ** عن عُرُضٍ يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُهُ شَيِما
Ve Mâlikî es-Safâkisî Abdurrahman, İbnü’t-**التِّيْن** diye bilinen, Buhârî şârihi, bilinen(kişidir).
Ve bir adam **تيناء**: **عذيوط**; ve musannif, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, onu **تيتأ**’da istitrâden zikretti ve onu burada ihmal etti.
Ve Gâlib b. Umar **التيانيُّ** Ebû Ali el-Kâlî’nin sahibidir.
**والتَّيَّانُ**: **التِّيْن** satan kimse.
Ve kadı Muhammed b. Abdülvâhid b. **التيَّان** el-fakîh el-Mursî, Ebû Ali el-Gassânî ve İbnü’t-Tallâ‘dan rivayet eder; ve ondan es-Selefî (rivayet eder); ve o onun ضبط’udur.
Ve **براقُ التِّيْن**: bir mevzi‘dir; Huzelmî dedi:
تَرْعَى إلى جُدَ لها مَكِينأَكْنافَ خَوَ فبِراقِ التِّين 2 ( فصل الثاء ) مع النون ) 2

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تِينٌ
تِينٌ تين The tree of the بَلَس [or common fig; ficus carica]: or the بلس itself: (M:) [or both; i. e.] a certain well-known kind of tree; and the fruit thereof: (TA:) [or the latter only;] a certain thing that is eaten, (S, Msb,) well known: (Msb, K:) fresh and ripe, it is the most approved of fruits, and the most nutritious, and the least flatulent; drawing, dissolvent, having the property of opening obstructions of the liver and spleen, and laxative; and the eating much thereof engenders lice: (K: [the last word in this explanation in the K is مُقْمِلٌ, which I render agreeably with the TK, having found no authoritative explanation of it: but in my own opinion, the meaning of this word is fattening, for قَمِلَ signifies “ he became fat after being lean; ” and my opinion is confirmed by what here follows:]) it is a pleasant fruit, having nothing redundant, and a nice food, quick of digestion, and a very useful medicine, for it has a laxative property, dissolves phlegm, purifies the kidneys, removes sand of the bladder, opens obstructions of the liver and spleen, and fattens the body: it is also said, in a trad., that it stops hemorrhoids, and is good for the gout: (Bd xcv. 1:) AHn says, there are many kinds thereof; that of the desert, that of the cultivated land, that of the plains, and that of the mountains; and it is abundant in the land of the Arabs: and he adds, on the authority of an Arab of the desert, of the Sarבh, that it is, in the Sarבh, very abundant, and allowed to be commonly taken; and is eaten by the people there in its fresh state, and also dried and stored: (M:) the word is Arabic: (Msb:) [a coll. gen. n.:] n. un. with ة. (S, M, Msb.) This is what is meant in the Kur [xcv. 1], where it is said, وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ, (T, S, M, Msb,) accord. to I'Ab, (T, S, Bd, Jel,) and the generality of the interpreters: (Msb:) or these two words mean two mountains (S, M, Bd, Jel) of Syria, (S, Jel,) or of the Holy Land, (Bd,) that produce the two fruits thus named: (Jel:) or, accord. to a Syrian interpreter, certain mountains extending from Hulwבn, to Hemdבn, and the mountains of Syria: (Fr, T:) or Damascus and Jerusalem: (M, Bd:) or the mosque of Damascus and that of Jerusalem: (Bd:) or two mosques in Syria: accord. to AHn, the former is the name of a mountain in the country of Ghatafבn; but there is no mountain thus called in Syria. (M.) ― -b2- Among the kinds of تِين is that called تِينُ الجُمَّيْزِ [The sycamore-fig; ficus sycomorus; also called the Egyptian fig]; describe voce جُمَّيْزٌ, q. v. (AHn.) ― -b3- [التِّينُ الاـِفْرَنْجِىُّ and التِّينُ الشَّوْكِىُّ are appellations applied in the present day to The Indian fig, or prickly pear; cactus opuntia: Forskוl (Flora Aegypt. Arab. p. lxvii) applies the former name to the cochineal Indian fig; cactus cochinillifer.] ― -b4- التِّينَةُ also signifies (assumed tropical:) The anus: (AHn, M, K:) [opposed to الجُمَّيْزَةُ as meaning “ the pudendum muliebre. ”.]

تِينَانٌ
تِينَانٌ تينان : see art. تن.

تَيَّانٌ
تَيَّانٌ تيان A seller of تِين [or figs]. (TA.)

مَتَانَةٌ
مَتَانَةٌ متانه متانة متن [originally مَتْيَنَةٌ] A fig-garden. (KL.) And أَرْضٌ مَتَانَةٌ A land abounding with تِين [or figs]. (TA.)

تَاهَ
1 تَاهَ تاه تاة , (S, Mgh, Msb, K,) aor. يَتِيهُ, (S, Msb,) inf. n. تِيهٌ (S, Mgh, Msb, K) and تَيْهٌ (K) and تَيَهَانٌ, (S, K,) is syn. with تَاهَ having for its aor. يَتُوهُ; (Msb, TA;) [and with طَاحَ, aor. يَطِيحُ and يَطُوحُ;] signifying He deviated from, or lost, or missed, the right way; he lost his way; (Mgh, Msb, K, TA;) in the desert: (Mgh, Msb:) he was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (Mgh:) he went away in the land, confounded, or perplexed, and unable to see his right course: (S, TA:) [or his mind, or intellect, was, or became, disordered, confused, or unsound: (see تَاهَ in art. توه:)] and he perished. (TA in art. توه.) You say also, تَاهَتْ بِهِ سَفِينَتُهُ His ship deviated from the right course with him. (TA.) And تَاهَ عَنِّى بَصَرُكَ Thine eye, or thy sight, passed me over; syn. تَخَطَّى. (Aboo-Turבb, TA.) تَاهَ بَصَرَهُ [in the CK, erroneously, قَصْرُهُ] signifies also تَافَ, (K, TA, [in the CK نافَ,] i. e., accord. to 'Arrבm, He looked at a thing continually, or continuously (فِى دَوَامٍ [app. as one confounded, or perplexed, and unable to see aright]). (Aboo-Turבb, TA.) ― -b2- Also, تَاهَ, (S, K,) aor. يَتِيهُ, (S,) inf. n. تِيهٌ, (S, K,) and تِيَهٌ is said to be a dial. var. of this, but is doubtful; (MF;) [like تَاهَ having for its aor. يَتُوهُ;] He magnified himself; or behaved proudly, haughtily, or insolently: (S, K:) and he affected to be commended for, or praised for, or he gloried in, that which he did not possess; [i. e. he was, or became, conceited, or vain-glorious; or he overpassed the due bounds in elegance of mind or manners or address or speech or person or attire and the like, and arrogated to himself superiority therein, through pride: (K:) [or rather, he was, or became, vain; or he behaved vainly: for] Er-Rבghib makes a distinction between مُعْجَبٌ and تَائِهٌ; saying that the معجب believes himself with respect to the opinion or judgment that he forms of himself indecisively, from evidence outweighed in probability; whereas the تائه believes himself decisively. (MF and TA in art. عجب.) One says, هُوَ يَتِيهُ عَلَى قَوْمِهِ [He behaves proudly, or conceitedly, or vainly, towards his people]. (TA.)

تيّههُ
2 تيّههُ تيه تيهه تيهة i. q. تَوَّهَهِ [and طَيَّحَهُ and طَوَّحَهُ], i. e., He made him to deviate from, or lose, or miss, the right way; made him to lose his way: (Msb:) [or he made him to be, or become, confounded, or perplexed, and unable to see his tight course: &c.: see 1:] he destroyed, or lost, or left or neglected, him or it. (K.) And تيّه نَفْسَهُ He made himself to be, or become, confounded, or perplexed, and unable to see his right course; (S, TA;) as also تَوَّهَهَا and طَوَّحَهَا: (S:) or he destroyed himself. (TA.)

مَا أَتْيَهَهُ
4 مَا أَتْيَهَهُ ذ : see مَا أَتْوَهَهُ, in art. توه.

استتاههُ
10 استتاههُ استتاهه استتاهة : see art. توه.

تَيْهٌ
تَيْهٌ تيه تية : see تِيهٌ.

تِيهٌ
تِيهٌ تيه تية [originally an inf. n.: see 1, throughout:] A مَفَازَة [i. e. desert, or waterless desert, &c.,] (S, Msb, K) in which one loses his way, (S,) wherein is no sign, or mark, whereby one may be guided therein; as also ↓ تَيْهَآءُ: (Msb:) pl. أَتْيَاهٌ and أَتَاوِيهٌ, (S, K,) the latter of which is a pl. of the former pl., (TA,) and أَتَاوِهَةٌ. (Meyd, in Freytag's Lex.) [Hence,] التِّيهُ, [also called تِيهُ بَنِى اـِسْرَائِيلَ,] The place [or desert] in which the Children of Israel lost their way, between Egypt and the 'Akabeh [at the head of the eastern gulf of the Red Sea], unable to find the way of egress from it. (TA.) ― -b2- أَرْضٌ تِيهٌ and ↓ تَيْهٌ and ↓ تَيْهَآءُ (K) and ↓ مَتِيهَةٌ, (S, K,) originally [مَتْيِهَةٌ,] of the measure مَفْعِلَةٌ, (S,) and ↓ مُتِيهَةٌ and ↓ مَتْيَهَةٌ and ↓ مَتْيَةٌ (K) and ↓ مُتْيِهَةٌ (TA) A land wherein one loses his way, (S, K, TA,) wide, and having in it no signs, or marks, of the way, nor mountains nor hills. (TA.) And ↓ بَلَدٌ أَتْيَهُ A country to which, and in which, one cannot find his way. (TA.)

تَيْهَآءُ
تَيْهَآءُ تيهآء : see تِيهٌ, in two places.

تَيْهَانٌ
تَيْهَانٌ تيه تيهان : see تَائِهٌ, in two places. ― -b2- Also, and ↓ تَيَّهَانٌ and ↓ تَيِّهَانٌ, Daring, or bold; who pursues a random, or heedless, course, without any certain aim or object, in affairs: applied to a man: and in like manner to a camel: and, with ة, to a she-camel. (TA.)

تَيَّهَانٌ
تَيَّهَانٌ تيه تيهان and تَيِّهَانٌ: see تَيْهَانٌ: and see also تَائِهٌ.

تَيَّاهٌ
تَيَّاهٌ تياه تياة : see تَائِهٌ, in two places.

تَائِهٌ
تَائِهٌ ذ Deviating from, or losing, or missing, the right way; losing his way; (Mgh; see also art. توه;) and so ↓ تَيْهَانٌ and [in an intensive sense, like مِتْيَهٌ,] ↓ تَيَّاهٌ: (K:) deviating from the right way and magnifying himself or behaving proudly or haughtily or insolently: or deviating from the right way and being confounded or perplexed, unable to see his right course. (TA.) ― -b2- (tropical:) Deviating from the right way in opinion: (Mgh:) desiring a thing and unable to find the right way. (Msb.) ― -b3- Magnifying himself; or behaving proudly, haughtily, or insolently: affecting to be commended for or praised for, or glorying in, that which he does not possess; or overpassing the due bounds in elegance of mind or manners &c.: [see 1, last sentence but one: it is best rendered behaving proudly, or conceitedly, or vainly:] and in like manner ↓ تَيَّاهٌ; (K;) but this has an intensive signification; [meaning, like مِتْيَهٌ, very proud or conceited or vain;] (TA;) and ↓ تَيْهَانٌ and ↓ تَيَّهَانٌ and ↓ تَيِّهَانٌ: (K:) or only تَائِهٌ and تَيَّاهٌ, accord. to IDrd. (TA.)

هُوَ أَتْيَهُ النَّاسِ
هُوَ أَتْيَهُ النَّاسِ ذ : see أَتْوَهُ in art. توه, where it is explained on the authority of the TA. [In the S it seems to be indicated by the context that the meaning is He is the proudest of men.] ― -b2- See also تِيهٌ last sentence.

مَتْيَهٌ
مَتْيَهٌ متيه متية : see تِيهٌ.

مِتْيَهٌ
مِتْيَهٌ متيه متية A man having much تِيه [meaning pride, or conceit, or vanity]: or who deviates from, or loses, or misses, the right way, or who loses his way, much, or often. (TA.)

مَتِيهَةٌ
مَتِيهَةٌ متيهه متيهة and مَتْيَهَةٌ and مُتِيهَةٌ and مُتْيِهَةٌ: see تِيهٌ

##### Türkçe

**تِينٌ**
**تِينٌ**: **بَلَس**’in ağacı [yahut yaygın incir; ficus carica]; yahut **بلس**’in kendisi: (M:) [yahut ikisi; yani] belli, iyi bilinen bir tür ağaç; ve onun meyvesi: (TA:) [yahut yalnız ikincisi;] yenilen belli bir şey, (S, Msb,) iyi bilinen: (Msb, K:) taze ve olgun iken, meyvelerin en makbulü, en besleyicisi ve en az gaz yapıcısıdır; çekici, çözücü, karaciğer ve dalak tıkanıklıklarını açma özelliğine sahip ve müshildir; ve ondan çok yemek bit türetir: (K: [bu açıklamadaki K’daki son kelime **مُقْمِلٌ**’dür; bunu TK’ya uygun olarak tercüme ediyorum; onun için güvenilir bir açıklama bulmadım: fakat kendi kanaatimce bu kelimenin manası “şişmanlatıcı”dır; çünkü **قَمِلَ** “zayıf olduktan sonra şişmanladı” anlamına gelir; ve kanaatim, burada ardından gelenle doğrulanır:]) o, hoş bir meyvedir, onda fazla bir şey yoktur; ve güzel bir gıdadır, çabuk hazmolur; ve çok faydalı bir ilaçtır; çünkü onda müshil bir özellik vardır, balgamı çözer, böbrekleri temizler, mesanenin kumunu giderir, karaciğer ve dalak tıkanıklıklarını açar ve bedeni şişmanlatır: ayrıca bir rivayette, hemoroidi durdurduğu ve nıkra için iyi olduğu söylenmiştir: (Bd xcv. 1:) AHn der ki, onun birçok türü vardır; çölünki, ekili araziünki, düzlüklerinki ve dağlarınki; ve Arapların ülkesinde bol bulunur: ve Sarبh’ten bir çöl Arabının rivayetine dayanarak ekler ki, Sarبh’te çok boldur ve umumî olarak alınması helâldir; ve oranın halkı onu taze hâlinde yer, ayrıca kurutup depolar: (M:) kelime Arapçadır: (Msb:) [cins topluluk ismi:] tekil birimi ة iledir. (S, M, Msb.) Bu, Kur’da [xcv. 1] kastedilendir; orada şöyle denir: **وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ**, (T, S, M, Msb,) İ’Ab’a göre, (T, S, Bd, Jel,) ve müfessirlerin çoğunluğuna göre: (Msb:) yahut bu iki kelime, iki dağ demektir (S, M, Bd, Jel) Şam’ın, (S, Jel,) yahut Mukaddes Toprak’ın, (Bd,) ki bu adları verilen iki meyveyi üretir: (Jel:) yahut bir Şamlı müfessire göre, Hulwبn’dan Hemdبn’a ve Şam dağlarına kadar uzanan belli dağlar: (Fr, T:) yahut Dımaşk ve Kudüs: (M, Bd:) yahut Dımaşk mescidi ve Kudüs mescidi: (Bd:) yahut Şam’da iki mescid: AHn’a göre, birincisi Ghatafبn ülkesinde bir dağın adıdır; fakat Şam’da bu adla bir dağ yoktur. (M.) ― -b2- **تِين**’in türlerinden, **تِينُ الجُمَّيْزِ** denilen vardır [sikomor-inciri; ficus sycomorus; ayrıca Mısır inciri diye de adlandırılır]; **جُمَّيْزٌ** maddesinde anlatılmıştır, ona bak. (AHn.) ― -b3- [**التِّينُ الاـِفْرَنْجِىُّ** ve **التِّينُ الشَّوْكِىُّ**, günümüzde Hint inciri yahut dikenli armut; cactus opuntia için kullanılan adlardır: Forskوl (Flora Aegypt. Arab. p. lxvii) birinci adı koşnil Hint incirine; cactus cochinillifer’e uygular.] ― -b4- **التِّينَةُ** ayrıca (mecazen:) anüs demektir: (AHn, M, K:) [“kadın tenasül uzvu” manasında **الجُمَّيْزَةُ**’nin karşıtı.]

**تِينَانٌ**
**تِينَانٌ**: bk. **تن** maddesi.

**تَيَّانٌ**
**تَيَّانٌ**: **تِين** [yahut incir] satıcısı. (TA.)

**مَتَانَةٌ**
**مَتَانَةٌ** [aslında **مَتْيَنَةٌ**]: bir incir bahçesi. (KL.) Ve **أَرْضٌ مَتَانَةٌ**: **تِين** [yahut incir] bakımından bol bir arazi. (TA.)

**تَاهَ**
1 **تَاهَ**, (S, Mgh, Msb, K,) muzârîsi **يَتِيهُ**, (S, Msb,) mastarı **تِيهٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **تَيْهٌ** (K) ve **تَيَهَانٌ**, (S, K,) muzârîsi **يَتُوهُ** olan **تَاهَ** ile eş anlamlıdır; (Msb, TA;) [ve **طَاحَ** ile, muzârîsi **يَطِيحُ** ve **يَطُوحُ**;] şu manaya gelir: doğru yoldan saptı, yahut kayboldu, yahut doğru yolu şaşırdı; yolunu kaybetti; (Mgh, Msb, K, TA;) çölde: (Mgh, Msb:) şaşkın yahut mütehayyir oldu ve doğru gidişini göremez oldu: (Mgh:) ülkede şaşkın yahut mütehayyir olarak gitti ve doğru gidişini göremez oldu: (S, TA:) [yahut zihni yahut aklı bozuldu, karıştı yahut sağlam olmadı: (bk. **تَاهَ** توه maddesinde:)] ve helâk oldu. (TA, توه maddesinde.) Ayrıca şöyle dersin: **تَاهَتْ بِهِ سَفِينَتُهُ**: Gemisi onunla birlikte doğru rotadan saptı. (TA.) Ve **تَاهَ عَنِّى بَصَرُكَ**: Gözün yahut görüşün beni aştı; eş anlamlısı **تَخَطَّى**. (Aboo-Turبb, TA.) **تَاهَ بَصَرَهُ** [CK’de yanlışlıkla **قَصْرُهُ**] ayrıca **تَافَ** demektir, (K, TA, [CK’de **نافَ**] yani, ‘Arrبm’a göre: Bir şeye sürekli yahut devamlı baktı (**فِى دَوَامٍ** [görünüşe göre şaşkın yahut mütehayyir olarak ve doğru göremeyerek]). (Aboo-Turبb, TA.) ― -b2- Ayrıca, **تَاهَ**, (S, K,) muzârîsi **يَتِيهُ**, (S,) mastarı **تِيهٌ**, (S, K,) ve **تِيَهٌ** bunun lehçe varyantı denir, fakat şüphelidir; (MF;) [muzârîsi **يَتُوهُ** olan **تَاهَ** gibi;] kendini büyüttü; yahut kibirli, mağrur yahut küstah davrandı: (S, K:) ve sahip olmadığı şeyle övülmeyi yahut methedilmeyi istedi; yahut onda övündü; [yani kendini beğenmiş oldu yahut boş övünçlü oldu; yahut akıl yahut âdâb yahut hitap yahut söz yahut şahıs yahut kıyafet ve benzeri hususlarda gereken sınırları aştı ve kibirle kendine üstünlük nispet etti: (K:) [yahut daha doğrusu, boş oldu; yahut boşça davrandı: çünkü] Er-Râghib **مُعْجَبٌ** ile **تَائِهٌ** arasında ayırım yapar; der ki: **معجب** kişi, kendisi hakkında oluşturduğu kanaat yahut hüküm bakımından, ihtimalce ağır basan delilden dolayı kararsızca kendine inanır; hâlbuki **تائه** kişi kesin olarak kendine inanır. (MF ve TA, عجب maddesinde.) Şöyle denir: **هُوَ يَتِيهُ عَلَى قَوْمِهِ**: Kavmine karşı kibirli yahut kendini beğenmiş yahut boş övünçlü davranır. (TA.)

**تيّههُ**
2 **تيّههُ**: **تَوَّهَهِ** [ve **طَيَّحَهُ** ve **طَوَّحَهُ**] ile aynı, yani: Onu doğru yoldan saptırdı, yahut kaybettirdi, yahut doğru yolu şaşırttı; ona yolunu kaybettirdi: (Msb:) [yahut onu şaşkın yahut mütehayyir yaptı ve doğru gidişini göremez hâle getirdi: vb.: 1’e bak:] onu yahut onu/onu (şeyi) helâk etti, yahut kaybetti, yahut bıraktı yahut ihmal etti. (K.) Ve **تيّه نَفْسَهُ**: Kendini şaşkın yahut mütehayyir yaptı ve doğru gidişini göremez hâle getirdi; (S, TA;) bunun gibi **تَوَّهَهَا** ve **طَوَّحَهَا**: (S:) yahut kendini helâk etti. (TA.)

**مَا أَتْيَهَهُ**
4 **مَا أَتْيَهَهُ**: bk. **مَا أَتْوَهَهُ**, توه maddesinde.

**استتاههُ**
10 **استتاههُ**: bk. توه maddesi.

**تَيْهٌ**
**تَيْهٌ**: bk. **تِيهٌ**.

**تِيهٌ**
**تِيهٌ** [aslında bir mastar: 1’e baştan sona bak:] Bir **مَفَازَة** [yani çöl yahut susuz çöl vb.], (S, Msb, K) ki onda kişi yolunu kaybeder, (S,) onda kendisiyle yol bulunacak bir alâmet yahut işaret yoktur; bunun gibi ↓ **تَيْهَآءُ**: (Msb:) çoğulu **أَتْيَاهٌ** ve **أَتَاوِيهٌ**, (S, K,) ikincisi birinci çoğulun çoğuludur, (TA,) ve **أَتَاوِهَةٌ**. (Meyd, Freytag’s Lex’te.) [Bundan dolayı,] **التِّيهُ**, [ayrıca **تِيهُ بَنِى اـِسْرَائِيلَ** diye adlandırılır,] İsrailoğullarının yolunu kaybettiği yer [yahut çöl]; Mısır ile ‘Akabeh arasında [Kızıldeniz’in doğu körfezinin başında], ondan çıkış yolunu bulamayarak. (TA.) ― -b2- **أَرْضٌ تِيهٌ** ve ↓ **تَيْهٌ** ve ↓ **تَيْهَآءُ** (K) ve ↓ **مَتِيهَةٌ**, (S, K,) aslında [**مَتْيِهَةٌ**], vezni **مَفْعِلَةٌ**, (S,) ve ↓ **مُتِيهَةٌ** ve ↓ **مَتْيَهَةٌ** ve ↓ **مَتْيَةٌ** (K) ve ↓ **مُتْيِهَةٌ** (TA): kişinin yolunu kaybettiği bir arazi, (S, K, TA,) geniş, ve içinde yolun alâmetleri yahut işaretleri, ne dağlar ne tepeler bulunan. (TA.) Ve ↓ **بَلَدٌ أَتْيَهُ**: kendisine ve içinde yol bulunamayan bir ülke. (TA.)

**تَيْهَآءُ**
**تَيْهَآءُ**: bk. **تِيهٌ**, iki yerde.

**تَيْهَانٌ**
**تَيْهَانٌ**: bk. **تَائِهٌ**, iki yerde. ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **تَيَّهَانٌ** ve ↓ **تَيِّهَانٌ**: cesur yahut atılgan; işlerde herhangi kesin bir hedef yahut maksat olmaksızın rastgele yahut dikkatsiz bir yol tutan: erkeğe söylenir: aynı şekilde deveye de: ve ة ile dişi deveye. (TA.)

**تَيَّهَانٌ**
**تَيَّهَانٌ** ve **تَيِّهَانٌ**: bk. **تَيْهَانٌ**: ve ayrıca bk. **تَائِهٌ**.

**تَيَّاهٌ**
**تَيَّاهٌ**: bk. **تَائِهٌ**, iki yerde.

**تَائِهٌ**
**تَائِهٌ**: doğru yoldan sapan, yahut kaybeden, yahut doğru yolu şaşıran; yolunu kaybeden; (Mgh; ayrıca bk. توه maddesi;) ve bunun gibi ↓ **تَيْهَانٌ** ve [**مِتْيَهٌ** gibi şiddet manasında] ↓ **تَيَّاهٌ**: (K:) doğru yoldan sapıp kendini büyüten yahut kibirli yahut mağrur yahut küstah davranan: yahut doğru yoldan sapıp şaşkın yahut mütehayyir olan, doğru gidişini göremeyen. (TA.) ― -b2- (mecazen:) görüşte doğru yoldan sapan: (Mgh:) bir şeyi isteyen ve doğru yolu bulamayan. (Msb.) ― -b3- kendini büyüten; yahut kibirli, mağrur yahut küstah davranan: sahip olmadığı şeyle övülmeyi yahut methedilmeyi isteyen, yahut onda övünen; yahut akıl yahut âdâb vb. hususlarda gereken sınırları aşan: [1’in sondan bir önceki cümlesine bak: en iyi tercümesi kibirli yahut kendini beğenmiş yahut boş övünçlü davranan’dır:] ve bunun gibi ↓ **تَيَّاهٌ**; (K;) fakat bunun şiddet manası vardır; [**مِتْيَهٌ** gibi, çok kibirli yahut kendini beğenmiş yahut boş övünçlü;] (TA;) ve ↓ **تَيْهَانٌ** ve ↓ **تَيَّهَانٌ** ve ↓ **تَيِّهَانٌ**: (K:) yahut yalnız **تَائِهٌ** ve **تَيَّاهٌ**, IDrd’ye göre. (TA.)

**هُوَ أَتْيَهُ النَّاسِ**
**هُوَ أَتْيَهُ النَّاسِ**: bk. **أَتْوَهُ** توه maddesinde; orada TA’nın rivayetine dayanarak açıklanmıştır. [S’de bağlamdan, mananın “insanların en kibirlisi” olduğu anlaşılıyor.] ― -b2- Ayrıca bk. **تِيهٌ** son cümle.

**مَتْيَهٌ**
**مَتْيَهٌ**: bk. **تِيهٌ**.

**مِتْيَهٌ**
**مِتْيَهٌ**: çok **تِيهٌ** [kibir yahut kendini beğenme yahut boş övünç] sahibi bir adam; yahut doğru yoldan çok yahut sık sapan, yahut kaybeden, yahut doğru yolu şaşıran, yahut çok yahut sık yolunu kaybeden. (TA.)

**مَتِيهَةٌ**
**مَتِيهَةٌ** ve **مَتْيَهَةٌ** ve **مُتِيهَةٌ** ve **مُتْيِهَةٌ**: bk. **تِيهٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تان
تان ( y )  تِيْن 2 ,  تِيْنَة 2t ,
a.  Fig; fig-tree.

مَتَان
مَتَان
a.  Fig-garden.

##### Türkçe

تان
تان ( ي ) **تِين** 2, **تِينَة** 2ت,
a. İncir; incir ağacı.

مَتَان
مَتَان
a. İncir bahçesi.
