# تيه (ت-ي-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çevresinde dağların görülmediği, çıplak arazi, çöl demektir

- Harfler: ت - ي - ه
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَتِيهُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Şaşkın şaşkın dolaşırlar | 1 | 1 | [5:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/ayet/5:26.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Usve ilacın acıtmasından üzülmek anlamında kullanılmaktadır
2. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Seneler
3. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
4. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
5. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
6. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
7. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تيه |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md), [طوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İşaretsiz, yol gösterici iz veya dağ bulunmayan geniş ve çıplak arazide yönünü yitirip şaşkınca dolanmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi rehberliği veya meşru emri reddeden bir topluluğun amaçsız, hedefsiz ve döngüsel bir savrulmaya mahkûm oluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Rehbersiz kalan aklın veya iradenin kendi gururu içinde kaybolması; ontolojik ve epistemolojik istikamet kaybı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir çölde coğrafi kayboluşa indirgeyip, itaatsizlik ve kibir sonucu ortaya çıkan iradi ve fikri kısırdöngüyü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تي | Uzama, yayılma, belirgin bir sınır olmaksızın açılma veya gevşeme hareketini ifade eder; [تين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86.md) kökünde yayvanlaşan ve yumuşayan meyve yapısında olduğu gibi sınırsızca serilme tabiatı taşır. | ه | Sona eklenen ه harfi, bu sınırsız yayılmaya nefes, boşluk ve yönlendirici sınırlardan bütünüyle yoksun geniş bir boşlukta tükenme nüansı katarak işaretsiz arazide yolunu kaybetme anlamına yoğunlaştırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığın durması gereken sınırı, referans işaretini veya istikamet belirleyen imi temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelme, adım atma, etkin bir biçimde hareket etme ve çaba gösterme gücünü simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Boşluğa açılma, açığa çıkıp dağılma, sınırın yitirildiği geniş alandaki şaşkınlık ve nefes tükenişini gösterir. |
| تيه | İşaretin yitirildiği boşlukta çaresizce hareket etme | Bir referans işaretine (ت) dayalı adımların (ي), hiçbir sınır taşımayan uçsuz bucaksız bir belirsizlik ve boşluk (ه) içinde yönünü kaybederek amaçsız bir devinime dönüşmesini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çevresinde yol gösteren bir alamet, tepe veya dağ bulunmayan, sınırları belirsiz, çıplak ve düz çölde yönünü kaybedip hedefsizce dönüp durmak (el-ardü't-teyhâ': yol bulunamayan çöl). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde tehlikeli çölleri ve o çöllerde cesurca başını alıp giden deveyi nitelemek üzere el-Hayberî'ye ait şu dizede geçmektedir: تَقْدُمُها تَيْهانةٌ جَسُورُ / لا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ |
| Erken Arapça kullanım | Yönünü kaybetme anlamının yanında, kişinin kendi nefsinde bir sınır tanımayıp böbürlenmesi, burnunun dikine gitmesi anlamında تاه فلان علينا (bize karşı böbürlendi, haddini aştı) şeklinde ve zihinsel hayret/şaşkınlık durumlarında kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça تيه ve buna morfolojik olarak eşlik eden [توه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D9%87.md) kökü, Orta ve Güney Sami havzasında çoğunlukla geniş boşluk, izsizlik ve yön kaybı semantiği üzerinden şekillenmiştir. İbranicede doğrudan ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir üçlü kök türevi sınırlı olmakla birlikte, kavramsal düzlemde yönsüz çöl boşluğunu karşılayan tohu (תֹּהוּ) kökünün taşıdığı "biçimsizlik, boşluk, ıssızlık" anlam alanı ile Arapça [توه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D9%87.md) / تيه arasındaki kök akrabalığı ve semantik örtüşme dikkat çekicidir. Süryanicede yolunu şaşırma ve hayret bildiren formlarla temasa geçen kök, Arapçada hem fiziki çöl topoğrafyasının alametsizliğini (el-mefâze) hem de insanın kendi aklını beğenerek başına buyruk gitmesi sonucu içine düştüğü kibir ve şaşkınlığı (es-salef ve'l-kibr) aynı anda adlandıran zengin bir mecaz alanı inşa etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | تيه / [توه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D9%87.md) ikiliği | Alameti olmayan arazi anlamındaki mastardan türeyerek hem çölde yol yitirmeye hem de kibirlenip haddini aşmaya delalet etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice tohu (תֹּהوּ) ve Süryanice türevler | Şekilsiz boşluk, ıssız ve ıssızlığın getirdiği yönsüzlük tabiatıyla ortak bir Sami kök katmanına işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrudan genetik akrabalığı teyit eden güvenilir veri tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تيه | Anlamlı | Çölde yolunu kaybetmek, kibirlenmek | Alametsiz arazide şaşırmak veya büyüklenerek başını alıp gitmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Mâide [5:26](https://lisan.digital/tr/ayet/5:26.md)). |
| تهي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişle müstakil bir kök maddesi kurulmamıştır. |
| يته | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu fonetik dizilim Arapçada kullanılmamıştır (mühmel). |
| [يهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%87%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan harf dizilimidir (mühmel). |
| [هتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%8A.md) | Anlamlı | Bir şeyi vermek, getirmek | Çağırma ve verme kipinde kullanılan هَاتِ sözünün aslı olarak kabul edilen kullanım. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md) | Anlamlı | Seslenmek, çağırmak, hazır olmak | Birini kendine doğru gayretle davet etmek; nitekim هَيْتَ لَكَ ifadesi bu köktendir. | Kur'an'da geçer (Yûsuf [12:23](https://lisan.digital/tr/ayet/12:23.md)); hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تيه | Merkez | Alametsizlik içinde yönsüz dolanma | Sınırları ve işaretleri bulunmayan bir alanda ne tarafa gideceğini bilemeyip döngüsel savrulma yaşamak. | Hem fiziki arazide kaybolmayı hem de kibir sebebiyle kendi etrafında kilitlenmeyi içerir. |
| [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Doğru yoldan sapma | Belirli ve mevcut bir yol varken o yoldan ayrılmak veya hedefi ıskalamak. | تيه kökünde yol veya işaret hiç yoktur; [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) ise var olan yoldan çıkmayı anlatır. |
| [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Kararsızlık ve duraksama | Birbiriyle çelişen durumlar karşısında donakalmak, nereye yöneleceğini kestiremeyip hareketsiz kalmak. | تيه içinde sürekli bir hedefsiz devinim ve çöl boyutu varken, [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md) daha çok zihinsel tereddüt ve donmadır. |
| [طوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AD.md) | Komşu | Savrulup uzaklara düşme | Bir kuvvetin etkisiyle dengesini kaybedip uzak ve helak edici yerlere atılmak. | تيه kendi içinde daireler çizerek dolanmayı, [طوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AD.md) ise merkezden savrularak yok oluşa gitmeyi öne çıkarır. |
| [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Yol gösterme, rehberlik etme | Bir amaca veya hedefe ulaştıran açık alametler ve yönlendiriciler sunarak dosdoğru yürütmek. | تيه durumunun tam karşıtıdır; işaret ve hidayet geldiğinde teyhanlık son bulur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تيه | Alametsiz arazide yol yitirme, kibir | Somut çöl ıssızlığında yön bulamamak ve soyut düzeyde kibre kapılarak hedefsizce savrulmak. | Kesin |
| Latince | Errare, pervagari | Dolaşmak, sapmak, kaybolmak | Yolunu bilmeden geniş bir alanda gezinmeyi karşılar; ancak kökün içerdiği çöl alametsizliği ve kibir tonu dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | Wander aimlessly, lose one's way, wilderness | Amaçsızca dolanmak, yönsüz kalmak | Çöl/yaban hayatında kaybolmayı iyi verir; Arapçadaki kibir ve nefis körlüğü anlamını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | Umherirren, die Orientierung verlieren | Yönsüzce dolanıp durmak, yönünü kaybetmek | Mekânsal ve zihinsel oryantasyon kaybını tam karşılar; çöl coğrafyasına özgü çıplaklık nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Errer, être désorienté | Başıboş dolanmak, yönünü şaşırmak | Bir hedefe bağlanmaksızın mekan içinde kayboluşu ifade eder; kökün ahlaki ve cezai boyutunu doğrudan vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ | Emre itaatsizlik ve korkaklık neticesinde yersiz-yurtsuz kalıp yönsüzce dolanma cezası | İsrailoğullarının mukaddes topraklara girmeyi reddetmeleri üzerine kırk yıl boyunca Sina Çölü'nde hedefsizce dönüp durmalarını anlatan ceza ve arınma bağlamı (Mâide [5:26](https://lisan.digital/tr/ayet/5:26.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza, hidayet ve dalalet | İlahi buyruğa direnmenin dünyevi bir şaşkınlık ve mahrumiyet cezasına (hırmân) dönüşmesi; toplumsal sapmanın ontolojik sonucu. | İlahi rehberlikten kopan toplumların amaçsız bir döngüye hapsolması. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe teknik bir hüküm terimi olarak doğrudan kullanılmamıştır. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Tih Çölü ve İsrailoğullarının cezası | Mâide [5:26](https://lisan.digital/tr/ayet/5:26.md) tefsirinde kırk yıllık sürenin bir neslin tasfiyesi ve yeni bir şahsiyet inşası için zorunlu bir ceza mı yoksa doğal bir kayboluş mu olduğu. | İşaretsiz mekanda coğrafi ve ahlaki hapsoluş. |
| Hadis | Ahlak ve nefis terbiyesi | Hadislerde kişinin böbürlenmesi, aklını beğenip insanları hakir görmesi manasında رجل تائه ifadesiyle kibrin yerilmesi. | Kibir sebebiyle gerçeğe karşı körleşip yönsüzleşme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvete tabi olma | Rehbersizlik ve saplantı | İlahi buyruğu terk eden bilincin kendi kuruntularında savrulması | Vahyin sunduğu istikamet levhalarını reddeden zihin, mutlak bir anlamsızlık çölünde döner. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve aksiyom arayışı | Metodolojik kısırdöngü | Sağlam öncüller olmaksızın zihnin spekülasyonlar içinde yönünü kaybetmesi | Dayanak noktaları (alametler) bulunmayan akıl yürütmeler hedefine ulaşamaz, kendi içinde tükenir. | Güçlü |
| Siyasi | Devletleşme ve yurt edinme | Yersizleşme ve diaspora | Ortak gaye ve cesareti yitiren topluluğun siyasal iktidardan mahrum kalışı | Yurt kurma sorumluluğunu almayan halklar, coğrafi ve kurumsal bir vatansızlık tîhine mahkûm olur. | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve kaynak yönetimi | Verimsiz emek ve kaynak israfı | Hedefi belirlenmemiş iktisadi faaliyetlerin katma değer üretmeden tükenmesi | Planlama ve rasyonel yönelimden yoksun iktisadi çabalar sermayenin hedefsizce erimesine yol açar. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rastgele yürüyüş (random walk) ve ergodik olmayan kısırdöngü | Bir parçacığın hiçbir dış çekim veya kılavuz alan olmaksızın, net bir yer değiştirme üretemeden başlangıç çevresinde rastgele dağılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve kolektif yönsüzlük (disoryantasyon) | Toplumsal norm ve ideallerin çökmesi sonucu fertlerin ve kitlelerin nereye gideceğini bilemeyerek varoluşsal bir boşluk içinde savrulması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece Sina Yarımadası'ndaki somut bir çölün coğrafi adına (Tîh Çölü) indirgeyerek, kelimenin ahlaki ve zihinsel boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi çağrıyı ("oraya girin" emrini) korkaklık ve gururla reddeden her toplumun yaşayacağı tarihsel, siyasal ve psikolojik kısırdöngü hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti yalnızca geçmişte yaşanmış bir İsrailoğulları kıssası olarak okuyup; sorumluluktan kaçan, ilkelerini çiğneyen çağdaş toplumların da aynı hedefsizlik çölünde yitip gideceğini fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, ilahi rehberlikten yüz çevirmenin ve sorumluluktan kaçmanın cezası olan "yersiz-yurtsuzluk ve kısırdöngü" yasasını en yalın şekilde ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mukaddes topraklara giriş emrine direnen İsrailoğullarının anlatıldığı kıssada (Mâide [5:20](https://lisan.digital/tr/ayet/5:20.md)-26) ve genel olarak ilahi rehberliğe karşı kibirlenenlerin akıbetini işleyen bağlamlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çöldeki savrulmanın salt bir coğrafi talihsizlik değil; korkaklık, kibrin doğurduğu itaatsizlik ve irade zaafının kaçınılmaz bir sosyolojik ve ilahi neticesi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İşaretsiz, dağsız ve yol gösterici alametsiz düz çölde yönünü bütünüyle şaşırıp dönüp durmak.
- Soyut anlam: İlahi emri ve rehberliği terk eden bir iradenin; kibir, korku ve amaçsızlık içinde kalarak kendi ürettiği kısırdöngüye hapsolması.
- Sistematik karşılık: İradesini meşru hedefe yöneltmeyen fert ve toplumların, enerjilerini harcamalarına rağmen hiçbir mesafe katedememesi durumu (kolektif anomi ve yersizleşme).
- LaTeX modeli: $$\vec{v}(t) \neq \vec{0} \quad \wedge \quad \oint_{C} d\vec{r} = \vec{0} \quad \implies \quad \Delta \vec{x} = \vec{0}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{v}(t) \neq \vec{0}$ ifadesi sistemin durağan olmadığını, sürekli bir hareket ve çaba içinde bulunduğunu simgeler. Ancak kılavuz bir referans vektörü bulunmadığından hareket kapalı bir eğriye ($\oint_{C}$) dönüşür; kapalı eğri boyunca yapılan diferansiyel yer değiştirmelerin integrali sıfırdır. Sonuç olarak harcanan zamana ve harekete rağmen net yer değiştirme ($\Delta \vec{x} = \vec{0}$) gerçekleşmez; sistem başladığı yönsüzlük noktasına geri döner ve kısırdöngüye mahkûm olur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AA%D9%8A%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/ayet/5:26.md) — يَتِيهُونَ

قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Buyurmuştur ki: Orası onlara kırk yıl haram edildi. Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık sen fasıklar güruhu için tasalanma.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çevresinde dağların görülmediği, çıplak arazi, çöl demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والتاء و و ا ي ء معهما
ه و ت، ت و ه، ت ي ه، ه ت ي، ه ي ت مستعملات هوت: يقال في الشَّتْم: صبَّ اللهُ عليه هَوْتَةً وموتةً.
توه: تيه: التَّيْهُ والتَّوْهُ، لغتان. يقال: تاه يَتِيهُ تَيْهاً، وتاه يتوه توهاً، والتِّيهُ أعم من التّوه.
ويقال: تَوَّهْتُه وتَيَّهتُه والواو أعم.
وأرض تِيهً وتَيْهاء، وفلاة أتاوِيهُ، كأنها جماعة الجماعة. قال:
تيهٍ أتاويهَ على السقاطِ
وأرض مَتيهةٌ ومُتيهةٌ كأنها مفعلة: لا يِهتَدَي فيها. قال:
مشتبهٍ مُتِيهةٍ تَيْهاؤهُ
هتى: المُهاتاهُ من قولك: هات، يقال: اشتقاته من هاتَي يُهاتِي الهاء فيه اصلية ويقال: بل الهاء في موضع قطعِ الألف من آتى يؤاتي، ولكن العرب أماتوا كل شيء من فعلها إلا هاتِ في الأمر، وقد جاء في الشعر قوله: "لله ما يعطي وما يهاتي". أي: ما يأخذ.
هيت: هَيْتَ لك، أي: هَلُمَّ لك.
هَيْتَ: من كلام أهل مصر، قال رجلٌ لعليًّ عليه السلام:
أن العراق وأهـلـهُ		عنق إليك فهمت هَيْتا
وهِيت: موضعٌ بشاطىء الفرات، قال:
والحوتُ في هِيتَ رداها هِيتُ
أراد: حيث التقم الحوت يونس عليه السلام، وقاله الشاعر على غير علمٍ بالموضع الذي التقم فيه يونس أن كان أراد هذا المعنى.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **التاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ه و ت**، **ت و ه**، **ت ي ه**، **ه ت ي**، **ه ي ت** kullanımdadır.

**هوت**: Sövgüde denir: “Allah ona bir **هَوْتَةً** ve bir **موتةً** döksün.”

**توه**: **تيه**: **التَّيْهُ** ve **التَّوْهُ**, iki dildir (iki lehçe/iki söyleyiş). Denir: **تاه يَتِيهُ تَيْهاً**, ve **تاه يتوه توهاً**, ve **التِّيهُ** **التّوه**’dan daha geneldir.

Ve denir: **تَوَّهْتُه** ve **تَيَّهتُه**; ve **الواو** daha geneldir.

Ve (denir): bir yer **تِيهً** ve **تَيْهاء**; ve bir çöl **أتاوِيهُ**; sanki o, topluluğun topluluğu gibidir. Dedi ki:
تيهٍ أتاويهَ على السقاطِ

Ve bir yer **مَتيهةٌ** ve **مُتيهةٌ**, sanki o **مفعلة** (kalıbı) gibidir: onda hidayet bulunmaz (yol bulunmaz). Dedi ki:
مشتبهٍ مُتِيهةٍ تَيْهاؤهُ

**هتى**: **المُهاتاهُ**, senin “**هات**” sözünden (gelir). Denir: onun türetimi **هاتَي يُهاتِي**’dendir; **الهاء** onda asıldır. Ve denir: bilakis **الهاء**, **آتى يؤاتي**’den **الألف**’in kesilmesi yerindedir; fakat Araplar onun fiilinden her şeyi öldürdüler (kullanımdan düşürdüler), ancak emirde **هاتِ** hariç. Ve şiirde onun sözü gelmiştir: “لله ما يعطي وما يهاتي”. Yani: “ne alır”.

**هيت**: “**هَيْتَ لك**”, yani: “senin için gel”.

**هَيْتَ**: Mısır ehlinin sözündendir. Bir adam Ali’ye, عليه السلام, dedi ki:
أن العراق وأهـلـهُ		عنق إليك فهمت هَيْتا

Ve **هِيت**: Fırat kıyısında bir yerdir. Dedi ki:
والحوتُ في هِيتَ رداها هِيتُ

Murad etti: balığın Yunus’u, عليه السلام, yuttuğu yer. Ve şair onu, Yunus’un yutulduğu yer hakkında bilgi olmaksızın söyledi; eğer bu manayı murad ettiyse.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تاهَ يَتيهُ تَيْهاً. وهو أَتْيَهُ الناس. وتاهَ في الأرض، أي ذهب متحيّراً، يَتيهُ تَيْهاً وتَيَهاناً.
وتَيَّهَ نفسه وتَوَّهَ بمعنىً، أي حَيَّرها وطَوَّحها. وما أَتْيَهَهُ وأَتْوَهَهُ. وتاهَ، أي تكبّر. وما أَتْيَهَ فلاناً وما أَطْيَحَهُ. والتيهُ: المفازةُ يُتاهُ فيها، والجمع أَتْياهٌ وأَتاويهُ. وفلاةٌ تَيْهاءُ، وأرضٌ مَتيَهَةٌ.

##### Türkçe

تاهَ **يَتيهُ** **تَيْهاً**. Ve o, insanların en **أَتْيَهُ**’idir. Ve yerde **تاهَ**, yani şaşkın olarak gitti; **يَتيهُ** **تَيْهاً** ve **تَيَهاناً**.

Ve **تَيَّهَ** kendisini ve **تَوَّهَ** aynı anlamdadır; yani onu şaşırttı ve onu savurdu. Ve onu ne kadar **أَتْيَهَهُ** ve ne kadar **أَتْوَهَهُ**. Ve **تاهَ**, yani kibirlendi. Ve falancayı ne kadar **أَتْيَهَ** ve onu ne kadar **أَطْيَحَهُ**. Ve **التيهُ**: içinde şaşırılıp yol yitirilen çöl; çoğulu **أَتْياهٌ** ve **أَتاويهُ**. Ve **تَيْهاءُ** bir ıssız düzlük; ve **مَتيَهَةٌ** bir yer.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب التاء والياء وما يثلثهما في الثلاثي)
(تيح) التاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو قولهم تاحَ في مِشيته يَتيحُ إذا تمايَلَ. وفرس مِتْيَحٌ وتَيَِّحانُ، إذا اعتَرَضَ في مِشْيته نشاطاً، ومال على قُطْرَيْه. ورجلٌ مِتْيَحٌ وتَيَِّحَانُ، أي عِرِّيضٌ في كلِّ شيء. قال الشاعر([1]) في المِتْيح:
أَفي أثَرِ الأظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ *** نَعَمْ لاتَ هَنّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
وقال في التَّيَِّحان:
بِذَبِّي الذَّمَّ عَنْ حَسَبي ومالي *** وزَبُّوناتِ أشْوَسَ تَيِّحانِ([2])ويقال أتاح اللهُ تعالى الشَّيءَ يُتيِحُه إتاحةً* إذا قَدّرَه. وإذا قَدَّره له فقد أمالَه إليه. وتاحَ الشّيءُ نَفْسُه.
(تير) التاء والياء والراء كلمةٌ واحدة: التّيَّار مَوْجُ البَحْر الذي ينضَحُ الماءَ. يقال ذلك تَنَفُّسُه. والموج الذي لا يتنَفَّسُ هو الأعْجَم([3]).
(تيز) التاء والياء والزاء كلمةٌ واحدة. قالوا: التَّيّاز الغليظ الجسم من الرّجال. وقال القُطَاميّ:
إذا التَّيّازُ ذُو العَضَلات قلنا *** إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعا([4])(تيس) التاء والياء والسين كلمةٌ واحدة: التَّيس معروفٌ من الظِّباء والمَعْزِ والوُعول. ومن أمثالهم: "عَنْزٌ اسْتَتْيَسَتْ" إذا صارت كالتَّيس في جُرْأتها وحَرَكتِها. يضرب مثلاً للذَّليل يتعزَّزُ.
(تيع) التاء والياء والعين أصلٌ واحد، وهو اضطرابُ الشَّيء. يقال تَتَايَعَ البَعيُر في مِشْيته إذا حَرّك أَلْوَاحَهُ والسَّكْرانُ يَتَتَايَعُ في مِشيته، إذا رَمَى بنَفْسه. والتَّتايُع التَّهافُت في الشَّرِّ، ويقال هو اللَّجاجُ. وفي الحديث: "ما يَحمِلُكُم أن تَتَايَعُوا في الكَذِب كما يَتَتايَعُ الفَرَاشُ في النَّار" ولا يكون التَّتايُعُ في الخَير.
ومما شَذّ عن الأصل التِّيعَة الأربعون من الغَنَم، وهو الذي جاءَ في الحديث: "على التِّيعَةِ شَاةٌ".
 (تيم) التاء والياء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو التَّعبيد. يقال تَيَّمه الحُبُّ إذا استَعْبَدَه. قال أهلُ اللّغة: ومِنه تَيْمُ الله،أي عبد الله.
ومما شذَّ عن هذا الباب التِّيمة، وهي الشّاة الزائدةُ على الأربعين، ويقال بل هي الشّاة يحتَلِبُها الرّجل في مَنْزِله. واتَّام الرّجُلُ إذا ذَبَحَ تِيَمَته. قال الحُطيئة:
فما تَتَّامُ جارَةُ آلِ لأْيٍ *** ولكن يَضْمَنُون لها قِرَاها([5])(تين) التاء والياء والنون ليس أصلاً، إلاّ التِّين، وهو معروفٌ. والتِّين: جبل. قال:
صُهْباً ظِماءً أتَيْنَ التِّين عن عُرُضٍ *** يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِمَا([6])(تيه) التاء والياء والهاء، كلمة صحيحة، وهي جِنْسٌ من الحَيْرَة والتِّيه والتّيهاء: المفازة يَتيه فيها الإنسان.
--------------ــــ
([1]) هو الراعي، كما في اللسان (تيح)، والخزانة (2: 159) وما سيأتي في (هن) .
([2]) لسوار بن المضرب السعدي، كما في اللسان (تيح) والحماسة.
([3]) في اللسان (عجم): "والأعجم من الموج: الذي لا يتنفس، أي لا ينضح الماء ولا يسمع له صوت".
([4]) ديوان القطامي 44 واللسان (تيز). وفي الأصل: "به". وإنما الضمير للناقة. وقبله:
أمرت بها الرجال ليأخذوها  *** ونحن نظن أن لا تستطاعا
 ([5]) ديوان الحطيئة: 30. واللسان (تيم).
([6]) البيت للنابغة في ديوانه 66 واللسان (تين). وفي الديوان: "صهب الظلال"، وفي اللسان: "صهب الشمال".
ـ

##### Türkçe

(باب **التاء** و**الياء** وما يثلثهما في الثلاثي)

(**تيح**) **التاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da onların “yürüyüşünde **تاحَ** derler; **يَتيحُ**: eğer sallanırsa” sözleridir. Ve **مِتْيَحٌ** ve **تَيَِّحانُ** bir at: eğer yürüyüşünde canlılıkla yanlamasına giderse ve iki yanına doğru meylederse. Ve **مِتْيَحٌ** ve **تَيَِّحَانُ** bir adam: yani her şeyde enli. Şair([1]) **المِتْيح** hakkında dedi:
أَفي أثَرِ الأظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ *** نَعَمْ لاتَ هَنّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
Ve **التَّيَِّحان** hakkında dedi:
بِذَبِّي الذَّمَّ عَنْ حَسَبي ومالي *** وزَبُّوناتِ أشْوَسَ تَيِّحانِ([2]) Ve “Allah Teâlâ şeyi **أتاح** eder; **يُتيِحُه** **إتاحةً**” denir: eğer onu takdir ederse. Ve eğer onu onun için takdir ederse, onu ona doğru meylettirmiş olur. Ve şeyin kendisi **تاحَ** etti.

(**تير**) **التاء** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir: **التّيَّار** denizin dalgasıdır; suyu sıçratır. Buna onun “nefes alması” denir. Ve nefes almayan dalga ise **الأعْجَم**’dır([3]).

(**تيز**) **التاء** ve**الياء** ve**الزاء** tek bir kelimedir. Dediler ki: **التَّيّاز** erkeklerden iri cüsseli olandır. Ve **القُطَاميّ** dedi:
إذا التَّيّازُ ذُو العَضَلات قلنا *** إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعا([4])

(**تيس**) **التاء** ve**الياء** ve**السين** tek bir kelimedir: **التَّيس** **الظِّباء**dan ve **المَعْزِ**den ve **الوُعول**dan bilinen bir şeydir. Ve onların darbımesellerindendir: “**عَنْزٌ اسْتَتْيَسَتْ**” eğer cesaretinde ve hareketinde **التَّيس** gibi olursa. Zillete uğramışın izzetlenmeye çalışmasına mesel olarak vurulur.

(**تيع**) **التاء** ve**الياء** ve**العين** tek bir asıldır; o da şeyin çalkalanmasıdır. Denir: deve yürüyüşünde **تَتَايَعَ** etti; eğer levhalarını hareket ettirdiyse. Ve sarhoş yürüyüşünde **يَتَتَايَعُ** eder; eğer kendini atarsa. Ve **التَّتايُع** şerde birbirine yığılmadır; ve denir ki o **اللَّجاجُ**’dır. Ve hadiste: “Sizi, pervanenin ateşe **يَتَتايَعُ** etmesi gibi, yalan içinde **تَتَايَعُوا** etmeye ne taşır?” Ve **التَّتايُع** hayırda olmaz.
Ve asıldan şâz olanlardandır: **التِّيعَة** koyundan kırktır; ve o, hadiste gelen şeydir: “**على التِّيعَةِ شَاةٌ**”.

(**تيم**) **التاء** ve**الياء** ve**الميم** tek bir asıldır; o da kulluk ettirmedir. Denir: aşk onu **تَيَّمه** etti; eğer onu köleleştirdiyse. Dil ehli dedi: ve ondandır **تَيْمُ الله**; yani Allah’ın kulu.
Ve bu bâbdan şâz olanlardandır: **التِّيمة**; o, kırkın üzerindeki fazla koyundur. Ve denir ki: bilakis o, adamın evinde sağdığı koyundur. Adam **اتَّام** etti; eğer **تِيَمَته**’sini kesti. **الحُطيئة** dedi:
فما تَتَّامُ جارَةُ آلِ لأْيٍ *** ولكن يَضْمَنُون لها قِرَاها([5])

(**تين**) **التاء** ve**الياء** ve**النون** asıl değildir; ancak **التِّين** müstesna; o bilinen şeydir. Ve **التِّين**: bir dağdır. Dedi:
صُهْباً ظِماءً أتَيْنَ التِّين عن عُرُضٍ *** يُزْجِينَ غَيْماً قليلاً ماؤُه شَبِمَا([6])

(**تيه**) **التاء** ve**الياء** ve**الهاء**; sahih bir kelimedir; ve o, **الحَيْرَة** ve**التِّيه** cinsinden bir cinstir. Ve **التّيهاء**: insanın içinde şaşırdığı çöldür.

--------------ــــ
([1]) O, **الراعي**’dir; **اللسان** (**تيح**)’de, **الخزانة** (2: 159)’da ve (هن)’de gelecek olanda olduğu gibi.
([2]) **لسوار بن المضرب السعدي**’nindir; **اللسان** (**تيح**)’de ve **الحماسة**’de olduğu gibi.
([3]) **اللسان** (**عجم**)’de: “Ve dalgadan **الأعجم**: nefes almayan; yani suyu sıçratmayan ve ona bir ses işitilmeyen.”
([4]) **ديوان القطامي** 44 ve **اللسان** (**تيز**). Asılda: “**به**”. Zamir ise deveye aittir. Ondan önce:
أمرت بها الرجال ليأخذوها  *** ونحن نظن أن لا تستطاعا
([5]) **ديوان الحطيئة**: 30. Ve **اللسان** (**تيم**).
([6]) Beyit **النابغة**’nindir; divanında 66 ve **اللسان** (**تين**). Divanda: “**صهب الظلال**”, **اللسان**’da: “**صهب الشمال**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ت ي ه
تاه في أمره‏:‏ تحير، وتَيّهْتُه‏.‏
وأرض مَتْيَهَةٌ‏:‏ يتاه فيها‏.‏
ووقعوا في تيه وتيهاء‏.‏
وتاه علينا فلان‏:‏ تكبـر وهـو يتيـه علـى قومـه‏.‏
وكـان فـي الفضـل تيـه عظيـم‏.‏
وقيل له‏:‏ ته ما شئت فلا يصلح التيه لغيرك‏.‏
ورجل تيهان وتيهان‏:‏ جسور يركب رأسه في الأمور‏.‏
وجمل تيهان وناقة تيهانة‏.‏
قال الخيبريّ‏:‏ تقدمها تيهانـة جسـور

##### Türkçe

ت ي ه
**تاه** onun işinde: şaşırdı; ve ben onu **تَيّهْتُه**.
Ve **أرض مَتْيَهَةٌ**: onda **يتاه** edilir.
Ve **تيه** ve **تيهاء** içinde vuku buldular.
Ve falan bize karşı **تاه**: kibirlendi; ve o kavmi üzerine **يتيـه** eder.
Ve fazilette büyük bir **تيـه** vardı.
Ve ona denildi: “Dilediğin gibi **ته** et; çünkü **التيه** senden başkasına yaraşmaz.”
Ve **رجل تيهان وتيهان**: cesur; işlerde başını biner.
Ve **جمل تيهان** ve **ناقة تيهانة**.
**قال الخيبريّ**: “Onun önüne cesur bir **تيهانـة** ilerler.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التِّيهُ: الصَّلَفُ والكِبْرُ. وقد تاهَ يَتِيهُ تَيْهاً: تكبر. ورجل تائِهٌ وتَيّاهٌ وتَيَّهان ورجل تَيْهانٌ وتَيِّهانٌ إِذا كان جَسُوراً يَرْكَبُ رأْسَه في الأُمور، وناقة تَيْهانةٌ؛ وأَنشد: تَقْدُمُها تَيْهانةٌ جَسُورُ،
لا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ
وتاه في الأَرض يَتِيهُ تَوْهاً وتَيْهاً وتِيهاً وتَيَهاناً، والتِّيه أَعَمُّها، أَي ذهب متحيراً وضَلَّ، وهو تَيّاهٌ. وفي الحديث: إِنك امْرُؤٌ تائِهٌ أَي متكبر أَو ضالٌّ متحيِّر؛ ومنه الحديث: تاهَتْ به سَفِينَتُه. أَبو عبيد: طاحَ يَطِيحُ طَيْحاً وتاهَ يتِيه تَيْهاً وتَيَهاناً، وما أَطْوَحَه وأَتْْوَهه وأَطْيَحه وأَتْيَهه، وقد طَوَّحَ نفسَه وتَوَّهَها. قال ابن دريد: رجل تَيَّهانٌ إِذا تاه في الأَرض، قال: ولا يقال في الكِبْر إِلاَّ تائِهٌ وتَيّاه، وبلد أَتْيَهُ. والتَّيْهاء: الأَرض التي لا يُهْتَدَى فيها. والتَّيْهاءُ: المَضِلَّةُ الواسعة التي لا أَعلام فيها ولا جبال ولا إِكامَ. والتِّيه: المَفازَة يُتاهُ فيها، والجمع أَتْياهٌ وأَتاوِيهُ. وفلاة تَيْهاءُ وأَرض تِيهٌ وتَيْهاء ومَتْيَهة ومُتِيهَةٌ ومَتِيهة ومِتْيَهٌ: مَضِلَّة أَي يَتيه فيها الإِنسانُ؛ قال العجاج:تِيه أَتاوِيه على السُّقَّاطِ
وقد تَيَّهه. وأَرض مُتَيِّهَةٌ؛ وأَنشد:
مُشْتَبِه مُتَيِّه تَيْهاؤُه وأَرض مَتِيهةٌ: مثال مَعِيشةٍ، وأَصله مَفْعِلَة. ويقال: مكان مِتْيَهٌ للذي يُتَيِّه الإِنسانَ؛ قال رؤبة: يَنْوي اشتِقاقاً في الضلالِ المِتْيَهِ
أَبو تراب: سمعت عَرَّاماً يقول تاهَ بصرُ
الرجل وتافَ إذا نظر إِلى الشيء في دَوامٍ، وتافَ عني بَصرُك، وتاهَ إِذا تَخطَّى. الجوهري: هو أَتْيَهُ الناس. وتَيَّه نفسَه وتَوَّه بمعنىً أَي حَيَّرها وطوَّحها، والواو أَعم. وما أَتْيَهه وأَتْوَهَهُ. والتِّيهُ: حيث تاه بنو إِسرائيل أَي حاروا فلم يَهْتَدُوا للخروج منه؛ فأَما قوله:تَقْذِفُه في مثلِ غِيطان التِّيهْ،
في كلِّ تِيهٍ جَدْوَلٌ تُؤَتِّيهْ
فإِنما عنى التِّيهَ من الأَرض، أَو جمع تَيْهاء من الأَرض، وليس بتِيهِ بني إِسرائيل لأَنه قد قال في كل تِيهٍ، فذلك يدلك على أَنه أَتْياهٌ لا تِيهٌ واحد، وتِيهُ بني إِسرائيل ليس أَتْياهاً إِنما هو تِيهٌ، واحد، شبَّه أَجوافَ الإِبل في سَعتها بالتيه، وهو الواسعُ من الأَرض. وتَيَّه الشيءَ: ضَيَّعَه. وتَيْهانُ: اسمٌ.

##### Türkçe

**التِّيهُ**: küstahlık ve kibir. Ve gerçekten **تاهَ يَتِيهُ تَيْهاً**: kibirlendi.

Ve **رجل تائِهٌ** ve **تَيّاهٌ** ve **تَيَّهان** ve **رجل تَيْهانٌ** ve **تَيِّهانٌ**; eğer işlerde cesur olup kendi başını (kendi görüşünü) biner (inatla yürür) ise; ve **ناقة تَيْهانةٌ**; ve inşad etti:
تَقْدُمُها تَيْهانةٌ جَسُورُ،
لا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ

Ve **تاه في الأَرض يَتِيهُ تَوْهاً وتَيْهاً وتِيهاً وتَيَهاناً**; ve **التِّيه** onların en umumîsidir; yani şaşkın olarak gitti ve saptı; ve o **تَيّاهٌ**dur. Ve hadiste: “Şüphesiz sen **امْرُؤٌ تائِهٌ**sin” yani kibirli yahut şaşkın sapmış; ve ondan hadistir: “**تاهَتْ به سَفِينَتُه**.”

Ebû Ubeyd: **طاحَ يَطِيحُ طَيْحاً** ve **تاهَ يتِيه تَيْهاً وتَيَهاناً**; ve “onu ne kadar **أَطْوَحَه** ve **أَتْْوَهه** ve **أَطْيَحه** ve **أَتْيَهه**!”; ve gerçekten o, nefsini **طَوَّحَ** etti ve onu **تَوَّهَ** etti.

İbn Düreyd dedi: **رجل تَيَّهانٌ**; eğer yerde şaşırıp saparsa; dedi: kibirde ise ancak **تائِهٌ** ve **تَيّاه** denir; ve **بلد أَتْيَهُ**.

Ve **التَّيْهاء**: içinde yol bulunmayan yer. Ve **التَّيْهاءُ**: içinde ne nişanlar ne dağlar ne de tepeler bulunan geniş sapıtma yeri. Ve **التِّيه**: içinde şaşırılıp sapılan çöl; çoğulu **أَتْياهٌ** ve **أَتاوِيهُ**.

Ve **فلاة تَيْهاءُ** ve **أَرض تِيهٌ** ve **تَيْهاء** ve **مَتْيَهة** ve **مُتِيهَةٌ** ve **مَتِيهة** ve **مِتْيَهٌ**: sapıtma yeri; yani insan onda şaşırır; el-Acçâc dedi:
تِيه أَتاوِيه على السُّقَّاطِ

Ve gerçekten onu **تَيَّهه** etti. Ve **أَرض مُتَيِّهَةٌ**; ve inşad etti:
مُشْتَبِه مُتَيِّه تَيْهاؤُه

Ve **أَرض مَتِيهةٌ**: **مَعِيشةٍ** misali; aslı **مَفْعِلَة**dir. Ve denir: insanı şaşırtan şeye **مكان مِتْيَهٌ**; Ru’be dedi:
يَنْوي اشتِقاقاً في الضلالِ المِتْيَهِ

Ebû Turâb: Arrâm’ı şöyle derken işittim: adamın gözü **تاهَ** etti ve **تافَ**; eğer bir şeye devamlı bakarsa; ve “gözün benden **تافَ** etti”; ve **تاهَ**; eğer aştı (geçip gitti) ise.

Cevherî: o, insanların en **أَتْيَهُ**udur. Ve **تَيَّه نفسَه** ve **تَوَّه** aynı mânâdadır; yani onu şaşırttı ve onu savurdu; ve **الواو** daha umumîdir. Ve “onu ne kadar **أَتْيَهه** ve **أَتْوَهَهُ**!”

Ve **التِّيهُ**: İsrailoğullarının şaşırdığı yer; yani şaşırdılar da ondan çıkışa yol bulamadılar. Şu sözüne gelince:
تَقْذِفُه في مثلِ غِيطان التِّيهْ،
في كلِّ تِيهٍ جَدْوَلٌ تُؤَتِّيهْ

Ancak yerden olan **التِّيه**i kastetti; yahut yerden **تَيْهاء**ın çoğulunu; İsrailoğullarının **تِيه**i değildir; çünkü “**في كل تِيهٍ**” demiştir; bu da sana onun bir tek **تِيه** değil, **أَتْياهٌ** olduğunu gösterir; İsrailoğullarının **تِيه**i ise **أَتْياهاً** değildir; ancak o, bir tek **تِيه**tir. Develerin karın boşluklarını genişliklerinde **التيه**e benzetti; o da yerin geniş olanıdır.

Ve **تَيَّه الشيءَ**: onu zayi etti. Ve **تَيْهانُ**: bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ت ي ه * * تاهَ * يتيه * تِيهاً * تكبر وهو أتيه الناس و * تَاهَ * في الأرض يتيه * تَيْهاً * و * تَيَهَاناً * ذهب متحيرا و * تَيَّهَ * نفسه و * تَوّهَ * نفسه بمعنى أي حيرها وطوّحها وما * أتْيَهَهُ * و * أتْوَهَهُ * و * التِّيهُ * المفازة يتاه فيها

##### Türkçe

* ت ي ه * **تاهَ** yoldan çıktı; **يتيه**; **تِيهاً**; kibirlendi; ve o, insanların en kibirlisidir. Ve **تَاهَ** yeryüzünde **يتيه**; **تَيْهاً** ve **تَيَهَاناً**: şaşkın olarak gitti. Ve **تَيَّهَ** kendisini ve **تَوّهَ** kendisini, yani: onu şaşırttı ve onu savurdu. Ve **ما أتْيَهَهُ** ve **أتْوَهَهُ**: onu ne kadar şaşırttı! Ve **التِّيهُ**: içinde yoldan çıkılan çöl.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!التِّيهُ ، بالكسْرِ : الصَّلَفُ والكِبْرُ ) ؛ ) وقد ( *!تاهَ ) *!يَتِيهُ ، ( فهو *!تائِهٌ ) .
( يقالُ : هو *!يَتِيهُ على قَوْمِه . وكان في الفَضْلِ *!تِيهٌ عَظيمٌ .
وقيلَ له : تِهْ ما شِئْتَ فلا يَصْلُح *!التِّيهُ لغَيْرِك ؛ ومنه قَوْلُ سيدي عُمَر بنِ الفارِضِ :
*!تِهْ دَلالاً فأَنْتَ أَهْلُ لذَاكَا وقَوْلُ وَلاَّدَةَ :
وأمْشِي مشْيَتِي *!وأَتِيهُ *!تَيهاً ( و ) رجُلٌ ( *!تَيَّاهٌ ) : ) كَثِيرُ *!التِّيهِ ، ( *!وتَيْهانُ ) ، كسَحبانَ ، ( *!وتَيَّهانُ ، مُشَدَّدَةَ الهاءِ ) كذا في النُّسخِ

والصَّوابُ : مُشَدَّدَةَ الياءِ المَفْتوحَةِ ، ( وتُكْسَرُ ) الياءُ أَيْضاً : جَسُورٌ يرْكَبُ رأْسَه في الأُمورِ .
( وما أَتْوَهَهَ *!وأَتْيَهَهُ ) ، بمعْنًى واحِدٍ ، وكَذلِكَ ما أَطْيَحَهُ وما أَطْوَحَهُ .
وقيلَ : هو ممَّا تَدَاخَلَتْ فيه اللّغتانِ ، أَشارَ إليه الخفاجيُّ في العِنايَةِ .
( و ) *!التِّيهُ : ( المَفازَةُ ) *!يُتاهُ فيها ، ( ج *!أَتْياهٌ *!وأَتاوِيهُ ) جَمْعُ الجَمْعِ ؛ قالَ العجَّاجُ :
*!تِيه *!أَتاوِيه على السُّقَّاطِ ( و ) *!التِّيهُ : ( الضَّلالُ ) والذَّهابُ في الأرضِ تَحيُّراً كالتَّوْهِ ، وقد ( تَاهَ ) *!يَتِيهُ ويَتُوهُ ( *!تَيْهاً ) ، بالفتْحِ ( ويُكْسَرُ ) ، وتَوْهاً ( *!وتَيَهاناً ، محرَّكةً ، فهو *!تَيَّاهٌ *!وتَيْهانٌ ) .
( قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : رجُلٌ *!تَيْهانٌ إذا تاهَ في الأرضِ ، قالَ : ولا يقالُ في الكِبْرِ إلاَّ *!تائِهٌ *!وتَيَّاهٌ .
( وأَرضٌ *!تِيهٌ ، بالكسْرِ ، *!وتَيْهاءُ *!ومَتِيهَةٌ ، كسَفِينَةٍ ) ؛ ) ومَثَّلَه الجوْهرِيُّ بمَعِيشَةٍ ، وهو أَوْلى ، قالَ : وأَصْلُها مَفْعِلَة ؛ ( وتُضَمُّ المِيمُ وكَمَرْحَلَةٍ ومَقْعَدٍ ) : ) أَي ( مُضِلَّةٌ ) واسِعَةٌ لا أَعْلامَ فيها ولا جِبالَ ولا آكامَ ؛ وقالَ الشاعِرُ :
تَقْذِفُه في مِثلِ غِيطانِ *!التِّيهْ في كلِّ *!تِيهٍ جَدْوَلٌ تُؤَتِّيهْ عَنَى به *!التِّيهَ من الأرضِ .
( *!وتَيَّهَهُ : ضَيَّعَهُ .
( و ) قالَ أَبو تُرابٍ : سَمِعْتُ عَرَّاماً يقولُ : ( تاهَ بَصَرُهَ *!يَتِيهُ ) ، مثْلُ ( تافَ ) ، وذلكَ إذا نَظَرَ إلى الشيءِ في دَوامٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ *!تَيْهانُ *!وتيَهِّانُ : إذا كانَ جَسُوراً يرْكَبُ رأْسَه في الأُمورِ ؛ وكَذلِكَ جَمَلٌ تَيْهانٌ ، وناقَةٌ *!تَيْهانَةٌ ؛ قالَ :

تَقْدُمُها *!تَيْهانةٌ جَسُورُلا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُورجُلٌ *!تائِهٌ : ضالٌّ مُتَكَبِّرٌ ، أَو ضالٌّ مُتَحَيِّرٌ .
*!وتاهَتْ به سَفِينَتُه : ضَلَّتْ .
*!وتَيَّه نَفْسَه : أَهْلَكَها ، أَو حَيَّرَها .
وبَلدٌ *!أَتيهُ لا يُهْتدَى إليه وفيه .
وأَرْضٌ *!مُتَيِّهَةٌ ، كمحَدِّثَةٍ ؛ ومنه قوْلُه :
مُشْتَبِه *!مُتَيِّه *!تَيْهاؤُه ورجُلٌ *!مِتْيَهٌ ، كمِنْبَرٍ : كَثيرُ التِّيهِ ، أَو كَثيرُ الضَّلالِ ؛ قالَ رُؤْبَة :
يَنْوي اشْتِقاقاً في الضَّلالِ *!المِتْيَهِ ضُبِطَ كمقْعَدٍ .
*!وتاهَ عنِّي بَصَرُكَ : إذا تَخَطَّى ؛ عن أَبي تُرابٍ .
وهو *!أَتْيَهُ الناسِ : أَي أَحْيرُهم ، والواوُ أَعَمُّ .
*!والتِّيهُ ، بالكسْرِ : مَوْضِعٌ *!تاهَ فيه بنُو إسْرائيلَ بينَ مِصْرَ والعقَبَة فلم يَهْتدُوا للخُرُوجِ منه .
*!والتياهةُ : بَطْنٌ مِنَ العَرَبِ سَكَنُوا التِّيه .
وأَبو الهَيْثم بنُ *!التَّيَّهانِ الأَنْصارِيُّ : صَحابِيٌّ ، واسْمُه مالِكُ .
*!والتِّيَهُ ، كعِنَبٍ ، لُغَةٌ في *!التِّيهِ بمعْنَى الصَّلَفِ ، هكذا ضَبَطَه الملا عبدُ الحكيمِ في حواشِي البَيْضاوي .
قالَ شيْخُنا : ولا أَدْرِي ما صحَّته .
2 ( فصل الثاء ) مع الهاء ) 2
هذا الفَصْلَ ساقِطٌ برمَّتِه من الصِّحاحِ .

##### Türkçe

: ( **التِّيهُ** , kesre ile: **الصَّلَفُ** ve **الكِبْرُ** ) ; ) ve muhakkak ( **تاهَ** ) **يَتِيهُ** , ( o hâlde o **تائِهٌ** ) .
( denilir: o, kavmi üzerine **يَتِيهُ** . Ve fazilette büyük bir **تِيهٌ** vardı.
Ve ona denildi: dilediğin gibi **تِهْ**; artık **التِّيهُ** senden başkası için uygun olmaz; ve ondandır efendim Ömer b. el-Fârıd’ın sözü:
**تِهْ** nazlanarak; çünkü sen buna ehilsin; ve Vellâde’nin sözü:
Ve yürürüm yürüyüşümü **وأَتِيهُ** **تَيهاً** ( ve ) bir adam ( **تَيَّاهٌ** ): ) **التِّيهِ**i çok olan, ( **وتَيْهانُ** ), Saḥbân gibi, ( **وتَيَّهانُ ، مُشَدَّدَةَ الهاءِ** ) nüshalarda böyle.

Ve doğru olan: fethalı **الياءِ** şeddeli olmasıdır, ( ve kırılır ) **الياءُ** da ayrıca: işlerde başını (kendi görüşünü) binek edinen cüretkâr.
( **وما أَتْوَهَهَ وأَتْيَهَهُ** ) tek bir mânâ ile; ve bunun gibi **ما أَطْيَحَهُ** ve **ما أَطْوَحَهُ**.
Ve denildi: iki dilin birbirine karıştığı şeylerdendir; buna el-Ḫafâcî el-ʿİnâye’de işaret etti.
( ve ) **التِّيهُ**: ( **المَفازَةُ** ) içinde **يُتاهُ** olunan, ( c. **أَتْياهٌ** ve **أَتاوِيهُ** ) cem‘in cem‘i; el-ʿAccâc dedi ki:
**تِيه أَتاوِيه على السُّقَّاطِ** ( ve ) **التِّيهُ**: ( **الضَّلالُ** ) ve yerde şaşkınlıkla gitmek, **التَّوْهِ** gibi; ve muhakkak ( **تَاهَ** ) **يَتِيهُ** ve **يَتُوهُ** ( **تَيْهاً** ), fetha ile ( ve kesrelenir ), ve **تَوْهاً** ( **وتَيَهاناً** , harekeli, o hâlde o **تَيَّاهٌ** **وتَيْهانٌ** ) .
( İbn Düreyd dedi ki: bir adam **تَيْهانٌ**; yerde şaşırıp gittiği zaman; dedi ki: kibirde ancak **تائِهٌ** ve **تَيَّاهٌ** denilir.
( ve bir yer **تِيهٌ** , kesre ile, **وتَيْهاءُ** ve **مَتِيهَةٌ** , **سَفِينَةٍ** gibi ) ; ) el-Cevherî onu **مَعِيشَةٍ** ile örneklendirdi, ve o daha uygundur; dedi ki: ve aslı **مَفْعِلَة**’dir; ( ve **المِيمُ** dammelenir ve **مَرْحَلَةٍ** ve **مَقْعَدٍ** gibi ) : ) yani ( **مُضِلَّةٌ** ) geniş; içinde ne işaretler ne dağlar ne de tepeler vardır; ve şair dedi ki:
تَقْذِفُه في مِثلِ غِيطانِ **التِّيهْ** في كلِّ **تِيهٍ** جَدْوَلٌ تُؤَتِّيهْ
Bununla yerden olan **التِّيهَ**i kastetti.
( **وتَيَّهَهُ**: onu zayi etti.
( ve ) Ebû Turâb dedi ki: Arrâm’ı şöyle derken işittim: ( **تاهَ بَصَرُهَ يَتِيهُ** ), ( **تافَ** ) gibi; ve bu, bir şeye devamlılık içinde baktığı zaman olur.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
Bir adam **تَيْهانُ** **وتيَهِّانُ**: işlerde başını (kendi görüşünü) binek edinen cüretkâr olduğu zaman; ve bunun gibi bir deve **تَيْهانٌ**, ve bir dişi deve **تَيْهانَةٌ**; dedi ki:

تَقْدُمُها **تَيْهانةٌ** جَسُورُلا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ
Ve bir adam **تائِهٌ**: sapmış kibirli, yahut sapmış şaşkın.
**وتاهَتْ به سَفِينَتُه**: saptı.
**وتَيَّه نَفْسَه**: onu helâk etti, yahut onu şaşırttı.
Ve bir belde **أَتيهُ**: ona ve içinde hidayet olunmaz.
Ve bir yer **مُتَيِّهَةٌ**, **محَدِّثَةٍ** gibi; ve ondandır onun sözü:
مُشْتَبِه **مُتَيِّه** **تَيْهاؤُه**
Ve bir adam **مِتْيَهٌ**, **مِنْبَرٍ** gibi: **التِّيهِ**i çok olan, yahut **الضَّلالِ**i çok olan; Rü’be dedi ki:
يَنْوي اشْتِقاقاً في الضَّلالِ **المِتْيَهِ**
**مقْعَدٍ** gibi ضبط edildi.
**وتاهَ عنِّي بَصَرُكَ**: aştığı zaman; Ebû Turâb’dan.
Ve o, insanların **أَتْيَهُ**’udur: yani onların daha şaşkınıdır; ve **الواوُ** daha geneldir.
**والتِّيهُ** , kesre ile: Benî İsrâîl’in Mısır ile el-ʿAḳabe arasında içinde **تاهَ** ettiği yer; artık ondan çıkışa hidayet olunmadılar.
**والتياهةُ**: Araplardan bir batın; **التِّيه**’de oturdular.
Ensârî **التَّيَّهانِ** oğlu Ebû’l-Heysem: sahâbîdir; ve adı Mâlik’tir.
**والتِّيَهُ** , **عِنَبٍ** gibi, **التِّيهِ**de **الصَّلَفِ** mânâsında bir lugattır; el-Beyḍâvî’nin hâşiyelerinde mollâ Abdülhakîm onu böyle ضبط etti.
Şeyhimiz dedi ki: ve onun sıhhatini bilmiyorum.
2 ( **فصل الثاء** ) مع **الهاء** ) 2
Bu fasıl, bütünüyle **الصِّحاحِ**’tan düşmüştür.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

تَاهَ
تَاهَ ( y )  I ( n. ac. تَيْه 1 ,  تِيْه 2 ,  تَيَهَاْن 36 ),
a.  Went astray, strayed.

b.  Became distracted.

c.  Was haughty, proud.

تَيَّهَ
تَيَّهَ II ,  أَتْيَهَ IV ,
a.  Led astray.

تِيْه
تِيْه 2 , ( pl. أَتْيَاْه 38 ),
a.  Desert, wilderness.

b.  Pride, haughtiness.

تَاْيِه
تَاْيِه 21 ,
a.  Wandering, gone astray.

b.  Conceited, haughty, supercilious.

تَيْهَاْنُ
تَيْهَاْنُ 33 ,
a.  see 21 .

##### Türkçe

**تَاهَ**
**تَاهَ** ( y ) I ( n. ac. **تَيْه** 1 , **تِيْه** 2 , **تَيَهَاْن** 36 ),
a. Şaşırdı, yoldan saptı.

b. Dalgınlaştı.

c. Kibirli oldu, gururlandı.

**تَيَّهَ**
**تَيَّهَ** II , **أَتْيَهَ** IV ,
a. Şaşırttı, yoldan saptırdı.

**تِيْه**
**تِيْه** 2 , ( pl. **أَتْيَاْه** 38 ),
a. Çöl, ıssız yer.

b. Kibir, gurur.

**تَاْيِه**
**تَاْيِه** 21 ,
a. Dolaşan, yoldan sapmış.

b. Kendini beğenmiş, kibirli, tepeden bakan.

**تَيْهَاْنُ**
**تَيْهَاْنُ** 33 ,
a. 21’e bak.
