# ثأب (ث-أ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - أ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ثءب

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والباء و و أ ي ء معها
ث و ب، و ث ب، ث ب ي، ث ي ب، ث أ ب مستعملات
ثوب:
ثاب يَثُوبُ ثُؤُوباً، أي: رَجَعَ بَعدَ ذَهابه.. وثاب البئرُ إلى مثابه، أي: استفرغ النّاس ماءه إلى مَوْضِعِ وَسَطِهِ.
والمَثابةُ: الذي يَثُوبُ إليه النّاس، كالبيت جَعَله اللهُ للنّاس مَثابةً، أي: مُجْتَمْعاً بَعْدَ التَّفريق، وإن لم يكونوا تفرّقوا مِنْ هنالك، فقد كانوا مُتَفَرِّقينَ... والمَثُوبةُ: الثّواب. وثَوَّبَ المؤذِّنُ إذا تنحنح للإقامة ليأتِيَهُ النّاسُ.
والثَّوْبُ: واحدُ الثِّياب، والعَدَدُ: أَثْوابٌ، وثلاثةُ أَثْوُب بغير همز، وأمّا الأسؤُقُ والأَدْؤُرُ فمهموزان، لأنّ أَدْؤُن على دار، وأَسؤُق على ساق. والأَثْوُبُ حُمِلَ الصَّرْفُ فيها على الواو الّتي في الثَّوْب نفسها، والواو تحتمل الصَّرْفَ من غير انهماز.. ولو طُرح الهَمْز من أَدْؤُرٍ وأَسؤُقٍ لجاز على أن تُرَدَّ تلكَ الألف إلى أَصلِها، وكان أَصْلُها الواو، كما قالوا في جماعةِ النّاب من الإنسان: أَنْيُب، بلا هَمْز بردّ الأَلِف إلى أَصْله، وأَصْلُه الياءُ. وإنّما يتبيّن الأصل في اشتقاق الفِعْل نحو ناب، وتصغيره: نُيَيب وجَمعُه: أنياب. ومن الباب: بويب، وجمعه: أبواب، وإنّما يجوز في جَمْعِ الثَّوْب: أَثْوُب لقول الشاعر: لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا
وثب:
يُقال: وَثَبَ وَثْباً ووُثوباً ووِثاباً ووثيباً، والمرّةُ الواحدة: وَثْبة.
وفي لغة حمير: ثِب معناه: اقعد. والوِثاب: الفِراشُ بلغتهم.
والمَوْثِبُ: المكان الذي تثب منه. والثِّبةُ: اسمٌ موضوعٌ من الوثب.
وتقول: اتَّثب الرّجلان إذا وثب كلّ واحدٍ منهما على صاحبه.. وتقول: أوثبته.
والمِيثَبُ: السَّهل من الرّمل، قال:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ
ثبى:
الثُّبةُ: العُصبة من الفُرْسان، ويجمع: ثُباتٍ وثُبِينَ، قال عمرو بن كلثوم:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
والثُّبَى أيضاً مثل: الثُّبات، وما كان من المَنْقوص مَضْموماً أو مكسوراً فإِنّه لا يُجْمَعُ بالتّمام.
والثُّبةُ: وَسَط الحَوْض يَثُوب إليه بقيّةُ الماء، ومن العرب من يُصَغِّرُها: ثُوَيبة، يقول: هو من ثاب يثوبُ، والعامّة يُصَغِّرونها على ثُبَيّة، يتبعون اللفظ. والثُّبة من الخيل لا يختلفونَ في تَصْغيرِها على ثُبَيَّة، والذين يقولون: ثُوَيْبة في تصغير ثُبِة الحوض لزموا القياس فردّوا إليها النُّقصان في موضعها، كما قالوا في تصغير رئة رُوَيَّة، والذّين يلزمون اللَّفْظ يقولون: رُيَيّة، على قياس قُوّة وقُوَيَّة، وإنّما تُكْتَبُ الهمزة على التَّليين، لأنّها لاحظّ لها في الهجاء والكتابة إنّما تُردّ في ذلك إلى الياء والواو والألف اللّيّنة، فإِذا جاءت في كَلِمةٍ قليِّنها، فإِنْ صارت ياءً فاكتُبْها ياءً نحو: الرِّيات وإن صارت واواً في التَّلْيِين فأَسْقِطها من الكِتابةِ نحو: المسألة، ويَجْرون، أي: يَجْأَرونَ، ولذلك لا نكْتُبُ في الجزء واواً لسُكُونِ ما قبلَها. وتقول بغير الهمزة: جزو، ومن كَتَبَ الواوَ في جُزْو فإنّما ذلك تَحويلٌ، وليس تلييناً.. والبُصَراءُ من الكَتَبة يحذفون الواو من جزو، لأنّهم يَكتُبُونَها على التَّلْيين، فإِذا قلت: جُزْء جوّلت صَرْفَها على الزّاي، وسَقَطَتِ الهمزة، وإذا قلت: جُزْو حوّلْتَ الهَمزة واواً.
ثيب:
الثَّيِّبُ: الّتي قد تزوّجت وبانت بأيّ وجهٍ كان بعد أن مسّها، ولا يوصف به الرّجل، إلاّ أَنْ يُقال: وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ، وولد البِكرين.
ثاب:
الثَّأَبُ: أن يأكلَ الإنسانُ شيئاً. أو يَشْرَب شيئاً تَغْشاهُ له فترةً كثَقْلة النُّعاس من غير غَشْيٍ عليه، يقال: ثُئِبَ فلان ثَأَباً وهي من الثُّوَباء.
والثُّوَباء: ما اشْتُقَّ منه التَّثاؤبُ بالهمز.
والأَثابُ: شجرٌ يَنْبُتُ في بطون الأَوْدية بالبادية، وهو شبيه بالذي تسمّيه العجم: النِّسْك الواحدة: أثابَة.

##### Türkçe

باب **الثاء** و**الباء** و**و** و**أ** و**ي** و**ء** معها
**ث و ب**، و**ث ب**، **ث ب ي**، **ث ي ب**، **ث أ ب** müstamel (kullanılan)dırlar.

**ثوب**:
**ثاب** **يَثُوبُ** **ثُؤُوباً**; yani: gidişinden sonra geri döndü.. Ve kuyu, kendi **مثابه**’sine **ثاب** etti; yani: insanlar onun suyunu, onun orta yerinin mevkiine boşalttılar (çekip bitirdiler).
Ve **المَثابةُ**: insanların kendisine **يَثُوبُ** ettiği şeydir; ev gibi; Allah onu insanlar için **مَثابةً** kıldı; yani: ayırmadan sonra bir toplanma yeri; her ne kadar oradan ayrılmış olmasalar da, muhakkak onlar dağınık idiler... Ve **المَثُوبةُ**: **الثّواب**. Ve müezzin, ikamet için boğazını temizleyip öksürürse **ثَوَّبَ** eder; ta ki insanlar ona gelsin.
Ve **الثَّوْبُ**: **الثِّياب**’ın bir tanesidir; sayı: **أَثْوابٌ**; ve hemzesiz olarak **ثلاثةُ أَثْوُب**. Ama **الأسؤُقُ** ve **الأَدْؤُرُ** hemzelidir; çünkü **أَدْؤُن** “**دار**” üzerine, **أَسؤُق** “**ساق**” üzerine (kuruludur). Ve **الأَثْوُبُ**’da i‘rab (sarf) **الثَّوْب**’un kendisindeki **الواو** üzerine taşındı; ve **الواو** hemzelenmeksizin i‘rabı taşıyabilir.. Ve eğer **أَدْؤُرٍ** ve **أَسؤُقٍ**’tan hemze atılsa, o **الألف**’in aslina döndürülmesi şartıyla caiz olurdu; onun aslı da **الواو** idi; nitekim insanın **النّاب**’ının cemaatinde: hemzesiz olarak **أَنْيُب** dediler; **الأَلِف**’i aslına döndürerek; onun aslı da **الياء**’dır. Asıl ancak fiilin iştikakında belirginleşir; **ناب** gibi; ve onun tasğiri: **نُيَيب**; ve cem‘i: **أنياب**. Ve babdan: **بويب**; ve onun cem‘i: **أبواب**. Ve **الثَّوْب**’un cem‘inde **أَثْوُب** ancak şairin sözü sebebiyle caiz olur:
لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا

**وثب**:
Denir: **وَثَبَ** **وَثْباً** ve**وُثوباً** ve **وِثاباً** ve **وثيباً**; tek seferi: **وَثْبة**.
Ve Himyer lügatinde: **ثِب** mânâsı: otur. Ve **الوِثاب**: onların dilinde döşektir.
Ve **المَوْثِبُ**: kendisinden sıçranılan yerdir. Ve **الثِّبةُ**: **الوثب**’den konulmuş bir isimdir.
Ve dersin: iki adam, her biri ötekisinin üzerine sıçrayınca **اتَّثب** etti.. Ve dersin: onu sıçrattım: **أوثبته**.
Ve **المِيثَبُ**: kumdan düz (yumuşak) olandır; dedi ki:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ

**ثبى**:
**الثُّبةُ**: süvarilerden bir topluluktur; cem‘i: **ثُباتٍ** ve **ثُبِينَ**; Amr b. Külsûm dedi ki:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
Ve **الثُّبَى** da **الثُّبات** gibi (dir). Ve **المَنْقوص**’tan dammeli veya kesreli olan şey, tamamıyla cem‘ edilmez.
Ve **الثُّبةُ**: havuzun ortasıdır; suyun kalanı ona **يَثُوب** eder. Araplardan onu tasğir eden kimse vardır: **ثُوَيبة**; der ki: o, **ثاب يثوبُ**’dandır. Avam ise onu **ثُبَيّة** üzerine tasğir eder; lafza tâbi olurlar. Atlardan olan **الثُّبة**’nin tasğirinde **ثُبَيَّة** üzerinde ihtilaf etmezler. Havuzun **ثُبِة**’sinin tasğirinde **ثُوَيْبة** diyenler kıyasa bağlandılar; ölçüye uydular; noksanlığı kendi yerinde ona geri çevirdiler; nitekim **رئة**’nin tasğirinde **رُوَيَّة** dedikleri gibi. Lafza bağlananlar ise **رُيَيّة** derler; **قُوّة** ve **قُوَيَّة** kıyasına göre. Hemze ancak yumuşatma (تليين) üzere yazılır; çünkü onun heceleme ve yazmada payı yoktur; bu hususta ancak **الياء** ve **الواو** ve yumuşak **الألف**’e döndürülür. O hâlde bir kelimede geldiğinde onu yumuşat; eğer **ياء** olursa onu **ياء** yaz; **الرِّيات** gibi. Ve eğer yumuşatmada **واواً** olursa onu yazıdan düşür; **المسألة** gibi; ve **يَجْرون** (yani: **يَجْأَرونَ**). Bu sebeple **الجزء**’de, öncesinin sükûnu sebebiyle **واواً** yazmayız. Ve hemzesiz olarak dersin: **جزو**. **جُزْو**’da **الواو**’yu yazan kimseye gelince, bu ancak bir dönüştürmedir; yumuşatma değildir.. Kâtiplerin basiretli olanları **جزو**’dan **الواو**’yu silerler; çünkü onu yumuşatma üzere yazarlar. O hâlde **جُزْء** dediğinde onun i‘rabını **الزّاي** üzerine dolaştırmış olursun ve hemze düşer; **جُزْو** dediğinde hemzeyi **واواً**ya dönüştürmüş olursun.

**ثيب**:
**الثَّيِّبُ**: kendisine dokunulduktan sonra, hangi yolla olursa olsun evlenmiş ve ayrılmış olan kadındır; erkek onunla vasıflanmaz; ancak şöyle denilmesi müstesna: **وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ** ve **ولد البِكرين**.

**ثاب**:
**الثَّأَبُ**: insanın bir şey yemesidir; yahut bir şey içmesidir; ona, bayılma olmaksızın, uyku ağırlığı gibi bir gevşeklik çöker. Denir: falan kimse **ثُئِبَ** oldu, **ثَأَباً**; ve o, **الثُّوَباء**’dandır.
Ve **الثُّوَباء**: hemze ile **التَّثاؤبُ**’un kendisinden iştikak edildiği şeydir.
Ve **الأَثابُ**: bedevîlikte vadilerin karınlarında biten bir ağaçtır; acemlerin **النِّسْك** diye adlandırdığı şeye benzer; bir tanesi: **أثابَة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثؤْباءُ ممدود. وفي المثل أَعْدى من الثؤَباءِ. تقول منه تَثاءَبْتُ، على تَفاعَلْتُ؛ ولا تقل تَثاوَبْتُ.

##### Türkçe

**الثؤْباءُ** uzatılmıştır. Ve meselde: **أَعْدى من الثؤَباءِ**. Ondan **تَثاءَبْتُ** dersin, **تَفاعَلْتُ** üzere; ve **تَثاوَبْتُ** deme.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث أ ب
تثاءب الرجل وكره التثاؤب للمصلي‏.‏
وفي مثل‏:‏ ‏"‏ أعدى من الثؤباء ‏"‏‏.‏
وقال عتبة بن مرداس‏:‏ فما قمت حتى راعني ثؤباؤها وصوت مناد للصلاة مكبر وهو من ثئب الرجل إذا استرخى وكسل‏.‏

##### Türkçe

ث أ ب
**تثاءب** adam; ve namaz kılan için **التثاؤب** mekruh görüldü.‏
Ve bir meselde: " **أعدى من الثؤباء** "‏.‏
Ve Utbe b. Mirdâs dedi:
فما قمت حتى راعني ثؤباؤها وصوت مناد للصلاة مكبر
Ve o, adamın **ثئب**’inden (gelir): gevşediği ve tembelleştiği zaman.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ثَئِبَ الرَّجُل(1)
(1 قوله «ثئب الرجل» قال شارح القاموس هو كفرح عازياً ذلك للسان، ولكن الذي في المحكم والتكملة وتبعهما المجد ثأب كعنى.) ثَأَباً وتَثاءَبَ وتَثَأّبَ: أَصابَه كَسَلٌ وتَوصِيمٌ، وهي الثُّؤَباءُ، مَـمْدود. والثُّؤَباءُ من التَّثاؤُب مثل الـمُطَواءِ من التَّمَطِّي. قال الشاعِر في صفة مُهْر: فافْتَرَّ عن قارِحِه تَثاؤُبُهْ
وفي المثل: أَعْدَى مِن الثُّؤَباءِ.
ابن السكيت: تَثاءَبْتُ على تَفاعَلْتُ ولا تقل تَثاوَبْتُ. والتَّثاؤُبُ: أَن يأْكُلَ الإِنْسان شيئاً أَو يَشْربَ شيئاً تَغْشاهُ له فَتْرة كَثَقْلةِ النُّعاس من غَير غَشْيٍ عليه. يقال: ثُئِبَ فلان. قال أَبو زيد: تَثَأّبَ يَتَثَأّبُ تثَؤُّباً من الثُّؤَباءِ، في كتاب الهمز. وفي الحديث: التَّثاؤُبُ من الشَّيْطان؛ وإِنما جعله من الشَّيْطانِ كَراهِيةً له لأَنه إِنما يكون مِن ثِقَلِ البَدَنِ وامْتِلائه واستِرخائِه ومَيْلِه إِلى الكَسَل والنوم، فأَضافه إِلى الشيطان، لأَنه الذي يَدْعُو إِلى إِعطاء النَّفْس شَهْوَتَها؛ وأَرادَ به التَحْذِيرَ من السبَب الذي يَتَولَّدُ منه، وهو التَّوَسُّع في الـمَطْعَمِ والشِّبَعِ، فيَثْقُل عن الطَّاعاتِ ويَكْسَلُ عن الخَيْرات. والأَثْأَبُ: شجر يَنْبُتُ في بُطُون الأَوْدية بالبادية، وهو على ضَرْب التِّين يَنْبُت ناعِماً كأَنه على شاطئِ نَهر، وهو بَعِيدٌ من الماءِ، يَزْعُم النَّاسُ أَنها شجرة سَقِيَّةٌ؛ واحدتُه أَثْأَبةٌ. قال الكُمَيْتُ: وغادَرْنا الـمَقاوِلَ في مَكَرٍّ،  * كَخُشْبِ الأَثْأَبِ الـمُتَغَطْرسِينا قال الليث: هي شَبِيهةٌ بشَجَرة تسميها العجم النَّشْك، وأَنشد: في سَلَمٍ أَو أَثْأَبٍ وغَرْقَدِ
قال أَبو حنيفة: الأَثْأَبةُ: دَوْحةٌ مِحْلالٌ واسِعةٌ، يَسْتَظِلُّ تَحتَها الأُلُوفُ من الناسِ تَنْبُتُ نباتَ شجَر الجَوْز، ووَرَقُها أَيضاً كنحو وَرقِه، ولها ثمَر مثلُ التين الأَبْيَضِ يُؤْكل، وفيه كَراهةٌ، وله حَبٌّ مثل حَبِّ التِّين،وزِنادُه جيدة. وقيل: الأَثْأَبُ شِبْه القَصَبِ له رؤوسٌ كَرؤُوس القَصَب وشَكِير كشَكِيرِه، فأَمـّا قوله: قُلْ لأَبي قَيْسٍ خَفِيفِ الأَثَبَهْ فعلى تخفيف الهمزة، إِنما أَراد خَفِيفَ الأَثْأَبة. وهذا الشاعر كأَنه ليس من لغته الهمز، لأَنه لو همز لم ينكسر البيت، وظنَّه قوم لغة، وهو خَطَأٌ. وقال أَبو حنيفة: قال بعضهم الأَثْب، فاطَّرَح الهمزة، وأَبْقى الثاءَ على سُكونها، وأَنشد: ونَحْنُ مِنْ فَلْجٍ بأَعْلى شِعْبِ، *  مُضْطَرِب الْبانِ، أَثِيثِ الأَثْبِ

##### Türkçe

**ثَئِبَ الرَّجُل**(1)
(1 “**ثئب الرجل**” sözü hakkında: Kāmûs şârihi, bunun **كفرح** gibi olduğunu, bunu da Lisân’a nisbet ederek söyledi; fakat Muhkem ve Tekmile’de olan ve onları Mecd’in tâkip ettiği ise **ثأب**’dır, **كعنى** gibi.)

**ثَأَباً** ve **تَثاءَبَ** ve **تَثَأّبَ**: Ona bir gevşeklik ve bir ağırlık isabet etti; bu, **الثُّؤَباءُ**’dır; meddlidir.

Ve **الثُّؤَباءُ**, **التَّثاؤُب**’dandır; tıpkı **الـمُطَواءِ**’ın **التَّمَطِّي**’den olması gibi. Şair, bir tayın vasfında dedi:
فافْتَرَّ عن قارِحِه تَثاؤُبُهْ

Ve meselde: **أَعْدَى مِن الثُّؤَباءِ**.

İbnü’s-Sikkît: “**تَثاءَبْتُ**” **تَفاعَلْتُ** vezni üzerinedir; “**تَثاوَبْتُ**” deme.

Ve **التَّثاؤُبُ**: İnsanın bir şey yemesi yahut bir şey içmesi; bunun sebebiyle onu bir gevşeklik kaplar; üzerine bir ağırlık gelmeksizin, uyku ağırlığı gibi. “**ثُئِبَ** فلان” denir.

Ebû Zeyd dedi: **تَثَأّبَ** **يَتَثَأّبُ** **تثَؤُّباً**, **الثُّؤَباءِ**’dandır; hemze kitabında. Ve hadiste: “**التَّثاؤُبُ** şeytandandır”; onu şeytandan kılması, ondan hoşlanmaması sebebiyledir; çünkü o ancak bedenin ağırlığından, doluluğundan, gevşekliğinden ve tembelliğe ve uykuya meylinden olur; onu şeytana izafe etti; çünkü o, nefsi şehvetini vermeye çağırandır; bununla, ondan doğan sebep hakkında sakındırmayı murad etti; o da yemekte genişlik ve tokluktur; böylece taatlerden ağırlaşır ve hayırlardan tembelleşir.

Ve **الأَثْأَبُ**: Bâdiyede vadilerin diplerinde biten bir ağaçtır; incir nevinden bir tarz üzeredir; sanki bir nehir kıyısındaymış gibi yumuşak biter; hâlbuki sudan uzaktır; insanlar onun sulanmış bir ağaç olduğunu zanneder; onun teki **أَثْأَبةٌ**’dir. Kümeyt dedi:
وغادَرْنا الـمَقاوِلَ في مَكَرٍّ،  * كَخُشْبِ الأَثْأَبِ الـمُتَغَطْرسِينا

Leys dedi: O, Acem’in **النَّشْك** diye adlandırdığı bir ağaca benzer; ve şu beyti şâhid getirdi:
في سَلَمٍ أَو أَثْأَبٍ وغَرْقَدِ

Ebû Hanîfe dedi: **الأَثْأَبةُ**: Geniş, çok gölgeli bir ağaçtır; onun altında insanlardan binlercesi gölgelenir; ceviz ağacının bitişi gibi biter; yaprağı da onun yaprağına yakın gibidir; beyaz incir gibi yenilen bir meyvesi vardır; onda bir kerâhet vardır; incir tanesi gibi bir tanesi vardır; ve çakmak taşı iyidir. Ve denildi: **الأَثْأَبُ** kamışa benzer; kamış başları gibi başları ve onun püskülü gibi püskülü vardır. Şu sözüne gelince: **قُلْ لأَبي قَيْسٍ خَفِيفِ الأَثَبَهْ**; bu, hemzenin hafifletilmesi üzerinedir; ancak **خَفِيفَ الأَثْأَبة**’yi murad etti. Bu şair, sanki hemze onun lügatinden değildir; çünkü hemze yapsaydı beyit kırılmazdı; bir kavim onu lügat zannetti; hâlbuki o hatadır. Ebû Hanîfe dedi: Bazıları **الأَثْب** dedi; hemzeyi attı ve **الثاء**’ı sükûnu üzere bıraktı; ve şu beyti okudu:
ونَحْنُ مِنْ فَلْجٍ بأَعْلى شِعْبِ، *  مُضْطَرِب الْبانِ، أَثِيثِ الأَثْبِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث أ ب * * الأَثْأَبُ * شجر الواحدة أثابة و * الثُّؤباءُ * كالرقباء وف يالمثل أعدى من الثوباء و * تَثاءَبْتُ * بالمد ولا تقل تثاوبت

##### Türkçe

* ث أ ب * * **الأَثْأَبُ** * ağaçtır; tekili أثابة’dir ve * **الثُّؤباءُ** * **الرَّقْباءُ** gibi (bir kalıptadır); ve meselde: “**الثوباء**’dan daha saldırgandır”; ve * **تَثاءَبْتُ** * med ile (uzatarak); ve “تثاوبت” deme.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ثئب كعني، حكاها الخليل في العين، ونقلها ابن فارس وابن القطاع وثئب أيضا، كفرح، كذا في لسان العرب، ونقلها ابن القوطية، واقتصر عليها، ونقلها جماعة عن الخليل ثأبا فهو مثؤوب، وتثاءب على تفاعل بالهمز، هي اللغة الفصحى التي اقتصر عليها في الفصيح وغيره، ومنعوا أن تبدل همزته واوا، قال في المصباح: إنها لغة العامة، وصرح في المغرب بأنها غلط، قاله شيخنا، ونقل ابن المكرم عن ابن السكيت: تثاءبت، على تفاعلت، ولا تقل: تثاوبت وتثأب بتشديد الهمزة، على تفعل، حكاها صاحب المبرز، ونقلها الفهري في شرح الفصيح، وابن دريد في الجمهرة: قال رؤبة:

  وإن حداه الحين أوتذأبا
  أبصر هلقاما إذا تتأبا وفي الحديث  إذا تثاءب أحدكم فليطبق فاه قال الولي العراقي في شرح الترمذي: تثاوب في أصل السماع بالواو، وفي بعض الروايات بالهمز والمد، وهي رواية الصيرفي. وقد أنكر الجوهري والجمهور كونه بالواو، وقال ابن دريد وثابت السرقسطي في غريب الحديث: لا يقال تثاءب بالمد مخففا بل تثأب بالهمز مشددا. قلت: وهذا غريب في الرواية، فإنا لا نعرف إلا المد والهمز، نقله شيخنا،: أصابه كسل وتوصيم، قاله ابن دريد، وقال الأصمعي: أصابته فترة كفترة النعاس من غير غشي يغشى عليه من أكل شيء أو شربه، قال أبو زيد: تثأب يتثأب تثؤبا، من الثؤباء في كتاب الهمز، وهي الثؤاباء بضم المثلثة، وفتح الهمزة ممدودة، ونقل صاحب المبرز عن أبي مسحل أنه يقال: ثؤباء، بالضم فالسكون، نقله الفهري وغيره، وهو غريب، نقل شيخنا عن شرح الفصيح لابن درستويه: هي ما يصيب الإنسان عند الكسل والنعاس والهم من فتح الفم والتمطي، وقال التدميري في شرح الفصيح: هي انفتاح الفم بريح يخرج من المعدة لغرض من الأغراض يحدث فيها فيوجب ذلك، وفي لسان العرب: الثؤباء من التثاؤب كالمطواء من التمطي، قال الشاعر في صفة مهر:
  فافتر عن قارحه تثاؤبه وفي المثل  أعدى من الثؤباء  أي إذا تثاءب إنسان بحضرة قوم أصابهم مثل ما أصابه.
 وقال شيخنا نقلا عن صاحب المبرز: الثؤباء في المثل يهمز ولا يهمز، وقال ابن درستويه: عدم الهمز للعامة، وقال غيره: هو خطأ، انتهى، وفي الحديث:  التثاؤب من الشيطان  قيل: وإنما جعله من الشيطان كراهية له، وإنما يكون من ثقل البدن وميله إلى الكسل والنوم، فأضافه إلى الشيطان لأنه الذي يدعو إلى إعطاء، النفس شهوتها، وأراد به التحذير من السبب الذي يتولد منه، وهو التوسع في المطعم والشبع فيثقل عن الطاعات ويكسل عن الخيرات.
 والثأب، محركة جاء في شعر الأغلب، اسم فلاة باليمامة، وسيأتي في أثأب وكأنه سقط ذكر العين المهملة بمعنى الموضع من هنا، وإلا فلا محل له هنا إن كان معطوفا على ما قبله أو ما بعده معطوفا عليه، فتأمل.
 والأثأب على مثال أفعل: شجر ينبت في بطون الأودية بالبادية، وهو على ضرب التين، ينبت ناعما، كأنه على شاطىء نهر، وهو بعيد من الماء، واحدته أثأبة بهاء، قال الكميت:
  وغادرنا المقاول في مكـر                      كخشب الأثأب المتغطرسينا قال الليث: هي شبيهة بشجرة يسميها العجم النشك، وأنشد:
  في سلم أوأثأب وغرقد قال أبو حنيفة: الأثأبة: دوحة محلال واسعة يستظل تحتها الألوف من الناس تنبت نبات شجر الجوز، وورقها أيضا كنحو ورقه، ولها ثمر مثل التين الأبيض يؤكل، وفيه كراهة وله حب مثل حب التين، وزناده جيدة، وقيل: الأثأب: شبه القصب له رؤوس كرؤوس القصب، فأما قوله:
  قل لأبي قيس خفيف الأثبه

  فعلى تخفيف الهمزة، إنما أراد الأثأبة، وهذا الشاعر كأنه ليس من لغته الهمز، لأنه لو همز لم ينكسر البيت، وظنه قوم لغة، وهو خطأ، وقال أبو حنيفة: قال بعضهم: الأثب، فاطرح الهمزة وأبقى الثاء على سكونها، وأنشد:
  ونحن من فلج بأعلى شعب
  مضطرب البان أثيث الأثب وأثأب كأحمد: ع لعله واحد الأثأبات، وهي فلاة بناحية اليمامة، ويقال فيه: ثأب، أيضا، كذا في كتاب نصر.
 وتثأب الخبر إذا تجسسه نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**ثئب** ( **كعني** gibi), Halîl’in **العين**’de hikâye ettiği (şekildir); onu İbn Fâris ve İbnü’l-Kattâ‘ nakletti; ve **ثئب** dahi ( **كفرح** gibi), **لسان العرب**’da böyledir; onu İbnü’l-Kûtıyye nakletti ve onunla yetindi; ve bir cemaat Halîl’den **ثأبا** (diye) nakletti; o hâlde o **مثؤوب**’dur; ve **تثاءب** ( **تفاعل** vezni üzere) hemze ile (gelir); o, **الفصيح** ve başkasında onunla yetinilen fasih dildir; ve onun hemzesinin **واو**’a بدل edilmesini men ettiler. **المصباح**’da dedi: “Şüphesiz o, avamın dilidir”; ve **المغرب**’da onun yanlış olduğunu açıkça söyledi; bunu şeyhimiz söyledi. İbnü’l-Mükerrem, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti: **تثاءبت** ( **تفاعلت** üzere); ve “**تثاوبت** deme.” Ve **تثأب** (hemzeyi şeddeli kılarak), **تفعل** üzere; onu **المبرز**’in sahibi hikâye etti; onu el-Fehrî **شرح الفصيح**’te ve İbn Düreyd **الجمهرة**’de nakletti. Rü’be dedi:

وإن حداه الحين أوتذأبا
أبصر هلقاما إذا تتأبا

Ve hadiste: “Sizden biri **تثاءب** ederse ağzını kapatsın.” el-Velî el-‘Irâkî **شرح الترمذي**’de dedi: **تثاوب** aslî semâ‘da **واو** iledir; ve bazı rivayetlerde hemze ve med ile (gelmiştir); o, es-Sayrafî’nin rivayetidir. el-Cevherî ve cumhur, onun **واو** ile olmasını inkâr etti. İbn Düreyd ve Sâbit es-Seraksutî **غريب الحديث**’te dedi: “Med ile hafifletilmiş olarak **تثاءب** denmez; bilakis hemzesi şeddeli olarak **تثأب** (denir).” Dedim: Bu rivayette gariptir; zira biz ancak med ve hemzeyi biliriz; onu şeyhimiz nakletti. (Manası:) Ona gevşeklik ve bitkinlik isabet etti; bunu İbn Düreyd söyledi. el-Asma‘î dedi: Ona, bir şey yiyip içmekten dolayı üzerine baygınlık çöken bir baygınlık olmaksızın, uyuklama hâli gibi bir gevşeme isabet etti. Ebû Zeyd dedi: **تثأب يتثأب تثؤبا**; **كتاب الهمز**’deki **الثؤباء**’dan (gelir); o da **الثؤاباء**’dır: **المثلثة**’yi zamme ile, hemzeyi fetha ile, medli. **المبرز**’in sahibi Ebû Mushal’den nakletti: “**ثؤباء** denir; zamme ile sonra sükûn ile”; onu el-Fehrî ve başkaları nakletti; ve o gariptir. Şeyhimiz, İbn Dürestehveyh’in **شرح الفصيح**’inden nakletti: O, insana tembellik, uyuklama ve keder esnasında ağız açma ve gerinmeden isabet eden şeydir. et-Tedmîrî **شرح الفصيح**’te dedi: O, birtakım maksatlar için midede meydana gelen bir şey sebebiyle mideden çıkan bir rüzgâr ile ağzın açılmasıdır; bu da onu gerektirir. **لسان العرب**’da: **الثؤباء** **التثاؤب**’dandır; **المطواء**’nın **التمطي**’den olması gibi. Şair, bir tayın vasfında dedi:

فافتر عن قارحه تثاؤبه

Ve meselde: “**أعدى من الثؤباء**”; yani bir insan bir topluluğun huzurunda **تثاءب** ederse, ona isabet edenin benzeri onlara da isabet eder.

Ve şeyhimiz, **المبرز**’in sahibinden naklen dedi: Meseldeki **الثؤباء** hemzelenir de hemzelenmez de. İbn Dürestehveyh dedi: Hemzenin terk edilmesi avam içindir. Başkası dedi: O hatadır. Bitti. Ve hadiste: “**التثاؤب من الشيطان**.” Denildi ki: Onu şeytandan kılması ancak onu kerih görmesindendir; o ancak bedenin ağırlığından ve onun tembelliğe ve uykuya meylinden olur; onu şeytana nispet etti; çünkü o, nefsi şehvetini vermeye çağırandır; ve onunla, ondan doğan sebep hakkında sakındırmayı murat etti; o da yiyecekte genişlik ve tokluktur; böylece taatlerden ağırlaşır ve hayırlardan tembelleşir.

Ve **الثأب** (harekeli), el-Ağleb’in şiirinde geldi: Yemâme’de bir çölün adıdır; ve **أثأب**’da gelecektir. Sanki burada “yer” manasında **العين** **المهملة**’nin zikri düşmüş gibidir; yoksa, eğer öncesine atfedilmişse yahut sonrası ona atfedilmişse burada onun yeri yoktur; öyleyse düşün.

Ve **الأثأب** ( **أفعل** misali üzere): Bâdiyede vadilerin içlerinde biten bir ağaçtır; ve o, incirin bir türü üzeredir; yumuşak olarak biter; sanki bir nehir kıyısındadır; hâlbuki sudan uzaktır. Onun bir tanesi **أثأبة**’dir, **هاء** ile. el-Kumeyt dedi:

وغادرنا المقاول في مكـر                      كخشب الأثأب المتغطرسينا

el-Leys dedi: O, Acem’in **النشك** diye isimlendirdiği bir ağaca benzer. Ve (şu beyti) okudu:

في سلم أوأثأب وغرقد

Ebû Hanîfe dedi: **الأثأبة**: geniş, gölgesi altında binlerce insanın gölgelendiği, ceviz ağacının bitişi gibi biten, yaprağı da onun yaprağına benzer bir büyük ağaçtır; ve onun beyaz incir gibi bir meyvesi vardır, yenir; onda kerihlik vardır; ve onun incir tanesi gibi bir tanesi vardır; ve onun çakmak taşı iyidir. Ve denildi ki: **الأثأب** kamışa benzer; kamış başları gibi başları vardır. Amma onun sözü:

قل لأبي قيس خفيف الأثبه

İşte hemzenin hafifletilmesi üzeredir; ancak **الأثأبة**’yi murat etti. Ve bu şair, sanki hemze onun dilinden değildir; çünkü hemzeleseydi beyit kırılmazdı. Bir kavim onu dil (farkı) sandı; hâlbuki o hatadır. Ebû Hanîfe dedi: Bazıları dedi ki: **الأثب**; hemzeyi at; **الثاء**’ı sükûnu üzere bırak. Ve (şu beyti) okudu:

ونحن من فلج بأعلى شعب
مضطرب البان أثيث الأثب

Ve **أثأب** ( **كأحمد** gibi): Yemâme tarafında bir çöldür; muhtemelen **الأثأبات**’ın bir tanesidir; ve onda **ثأب** dahi denir; **كتاب نصر**’da böyledir.

Ve **تثأب** haberi: onu araştırdı; es-Sâgânî onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثُئِبَ
1 ثُئِبَ ذ , ('Eyn, T, M, K,) like عُنِىَ, (K,) and ثَئِبَ, (IKoot, L, and so in a copy of the A,) inf. n. ثَأْبٌ, (K,) or ثَأَبٌ, (M,) He became relaxed and sluggish; said of a man: (A:) or he became affected with sluggishness and languor; (M;) as also ↓ تثآءب: (M, A:) or he became affected with sluggishness and languor like the languor of drowsiness; as also ↓ تثآءب and ↓ تثأّب; (K;) which last is approved by IDrd and Thבbit Es-Sara- kustee, who disallow ↓ تثآءب, though this is the form commonly known and approved, and is the most chaste form: (TA:) or he became affected with languor like the heaviness of drowsiness, in consequence of something that he had eaten or drunk, without becoming insensible; (T;) as also ↓ تثآءب: (L:) or ↓ this last signifies he yawned, or opened his mouth, (Mgh, Msb,) by reason, (Mgh,) or on the occasion, (Msb,) of languor (Mgh, Msb,) like the heaviness of drowsiness; (Mgh;) or he yawned, or opened his mouth, and stretched himself, on being affected by sluggishness or drowsiness or anxiety; (MF, TA, on the authority of IDrst;) or he yawned, or opened his mouth, and emitted wind from his stomach, by reason of some affection thereof: (TA on the authority of EtTedmuree:) التَّثَاؤُبُ is from الثُّؤَبَآءُ; (AZ, T, S, Mgh;) and is on the occasion of one's stretching himself, and being languid: (Lth, T:) one should not say تَثَاوَبَ; (AZ, T, S, O, Mgh;) [for] this is vulgar. (Msb.) Hence, أَحَدُكُمْ فَلْيُغَطِّ ↓ اـِذَا تَثَأَءَبَ فَاهُ [When any one of you yawns, he should cover his mouth with the back of his left hand; for it is believed that the devil leaps into the uncovered yawning mouth]. (Mgh.)

5 تَثَاََّ see 1.

6 تَثَاََّ see 1, in six places.

ثُؤَبَآءُ
ثُؤَبَآءُ ذ , (T, S, M, K, &c.,) as also ثُؤْبَآء, accord. to Ibn-Mis-hal, but this is strange, (TA,) is a subst. derived from التَّثَاؤُبُ, like مُطُوَآءُ from التَّمَطِّى; (T;) or from ثَئِبَ; and means A state of relaxation and sluggishness: (A:) or sluggishness and languor (M, K) like the languor of drowsiness: (K:) or languor like the heaviness of drowsiness, in consequence of something that one has eaten or drunk, not attended by insensibility: (T, L:) or a yawning, or opening the mouth, by reason of languor like the heaviness of drowsiness: (Mgh:) or a yawning, or opening the mouth, and stretching oneself, on being affected by sluggishness or drowsiness or anxiety: (IDrst, MF, TA:) or a yawning, or opening the mouth, and emitting wind from the stomach, by reason of some affection thereof. (Et-Tedmuree, TA.) Hence the prov., أَعْدَى مِنَ الثُّؤَبَآءِ, (S, A, TA,) and [الثُّوَبَآءِ,] without ء, as some say; (MF;) or the pronunciation without ء is vulgar, (IDrst, TA,) or erroneous; (TA;) [More catching than yawning;] for when a man yawns (اذا تثاءب) in the presence of others, they become affected as he is. (TA.)

مَثْؤُوبٌ
مَثْؤُوبٌ ذ Affected with sluggishness and languor like the languor of drowsiness: from ثُئِبَ, q. v. (K.)

##### Türkçe

ثُئِبَ
1 **ثُئِبَ** ذ , (ع, ت, م, ك,) **عُنِىَ** gibi, (ك,) ve **ثَئِبَ**, (ابن قوط, ل, ve A’nın bir nüshasında da böyle,) mastar ismi **ثَأْبٌ**, (ك,) yahut **ثَأَبٌ**, (م,) gevşek ve ağırkanlı oldu; bir adam hakkında söylenir: (A:) yahut ağırkanlılık ve bitkinlikten etkilendi; (م;) bunun gibi ayrıca ↓ **تثآءب**: (م, A:) yahut uyuklamanın bitkinliği gibi ağırkanlılık ve bitkinlikten etkilendi; bunun gibi ayrıca ↓ **تثآءب** ve ↓ **تثأّب**; (ك;) ki bu sonuncusu İbn Düreyd ve Sâbit es-Sarakustî tarafından uygun görülmüştür; onlar ↓ **تثآءب**’i caiz görmezler; hâlbuki bu, yaygın olarak bilinen ve uygun görülen şekildir ve en fasih şekildir: (TA:) yahut, yediği veya içtiği bir şeyin sonucu olarak, baygınlaşmaksızın, uyuklamanın ağırlığı gibi bir bitkinlikten etkilendi; (ت;) bunun gibi ayrıca ↓ **تثآءب**: (ل:) yahut ↓ bu sonuncusu, uyuklamanın ağırlığı gibi bir bitkinlik sebebiyle, (مغ,) yahut bitkinlik münasebetiyle, (مصb,) (مغ, مصb,) esnedi, yahut ağzını açtı, (مغ, مصb,) demektir; (مغ;) yahut ağırkanlılık veya uyuklama veya kaygıdan etkilenince esnedi, yahut ağzını açtı, ve gerindi; (MF, TA, İbn Düreyst’ten rivayetle;) yahut midesindeki bir rahatsızlık sebebiyle esnedi, yahut ağzını açtı, ve midesinden yel çıkardı: (TA, et-Tedmürî’den rivayetle:) **التَّثَاؤُبُ** **الثُّؤَبَآءُ**’dandır; (AZ, ت, S, مغ;) ve kişinin gerinmesi ve bitkin olması münasebetiyledir: (Lth, ت:) **تَثَاوَبَ** denmemelidir; (AZ, ت, S, O, مغ;) [çünkü] bu avamîdir. (مصb.) Bundan dolayı, ↓ **اـِذَا تَثَأَءَبَ فَاهُ** **أَحَدُكُمْ فَلْيُغَطِّ** [Sizden biri esnediği zaman ağzını örtsün]. (مغ.)

5 **تَثَاََّ** bkz. 1.

6 **تَثَاََّ** bkz. 1, altı yerde.

ثُؤَبَآءُ
**ثُؤَبَآءُ** ذ , (ت, S, م, ك, vb.,) ayrıca **ثُؤْبَآء**, İbn Mişhal’e göre; fakat bu gariptir, (TA,) **التَّثَاؤُبُ**’dan türetilmiş bir isimdir; **التَّمَطِّى**’dan **مُطُوَآءُ** gibi: (ت;) yahut **ثَئِبَ**’den; ve şu mânaya gelir: gevşeklik ve ağırkanlılık hâli: (A:) yahut uyuklamanın bitkinliği gibi ağırkanlılık ve bitkinlik (م, ك): (ك:) yahut, yediği veya içtiği bir şeyin sonucu olarak, baygınlığın eşlik etmediği, uyuklamanın ağırlığı gibi bir bitkinlik: (ت, ل:) yahut uyuklamanın ağırlığı gibi bir bitkinlik sebebiyle esneme, yahut ağzı açma: (مغ:) yahut ağırkanlılık veya uyuklama veya kaygıdan etkilenince esneme, yahut ağzı açma, ve gerinme: (İbn Düreyst, MF, TA:) yahut midesindeki bir rahatsızlık sebebiyle esneme, yahut ağzı açma, ve mideden yel çıkarma. (et-Tedmürî, TA.) Bundan dolayı darbımesel: **أَعْدَى مِنَ الثُّؤَبَآءِ**, (S, A, TA,) ve [**الثُّوَبَآءِ**,] ء’siz, bazılarınca; (MF;) yahut ء’siz telaffuz avamîdir, (İbn Düreyst, TA,) yahut hatalıdır; (TA;) [Esnemeden daha bulaşıcı;] çünkü bir adam başkalarının yanında (اذا **تثاءب**) esnediği zaman, onlar da onun gibi etkilenirler. (TA.)

مَثْؤُوبٌ
**مَثْؤُوبٌ** ذ Uyuklamanın bitkinliği gibi ağırkanlılık ve bitkinlikten etkilenmiş: **ثُئِبَ**’den; bkz. o. (ك.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ثءب

ثَئِبَ
ثَئِبَ A ( n. ac. ثَأْب 1A ,  ثَأَب 4A ),
a.  Yawned, gaped.

تَثَأَّبَ
تَثَأَّبَ V ,  تَثَاْءَبَ VI ,
a.  see I .

##### Türkçe

ثَئِبَ
ثَئِبَ A (mastarı **ثَأْب** 1A, **ثَأَب** 4A),
a. Esnedi, ağzını açtı.

تَثَأَّبَ
تَثَأَّبَ V, **تَثَاْءَبَ** VI,
a. I’e bak.
