# ثأب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ثأب

باب الثاء والباء و و أ ي ء معها
ث و ب، و ث ب، ث ب ي، ث ي ب، ث أ ب مستعملات
ثوب:
ثاب يَثُوبُ ثُؤُوباً، أي: رَجَعَ بَعدَ ذَهابه.. وثاب البئرُ إلى مثابه، أي: استفرغ النّاس ماءه إلى مَوْضِعِ وَسَطِهِ.
والمَثابةُ: الذي يَثُوبُ إليه النّاس، كالبيت جَعَله اللهُ للنّاس مَثابةً، أي: مُجْتَمْعاً بَعْدَ التَّفريق، وإن لم يكونوا تفرّقوا مِنْ هنالك، فقد كانوا مُتَفَرِّقينَ... والمَثُوبةُ: الثّواب. وثَوَّبَ المؤذِّنُ إذا تنحنح للإقامة ليأتِيَهُ النّاسُ.
والثَّوْبُ: واحدُ الثِّياب، والعَدَدُ: أَثْوابٌ، وثلاثةُ أَثْوُب بغير همز، وأمّا الأسؤُقُ والأَدْؤُرُ فمهموزان، لأنّ أَدْؤُن على دار، وأَسؤُق على ساق. والأَثْوُبُ حُمِلَ الصَّرْفُ فيها على الواو الّتي في الثَّوْب نفسها، والواو تحتمل الصَّرْفَ من غير انهماز.. ولو طُرح الهَمْز من أَدْؤُرٍ وأَسؤُقٍ لجاز على أن تُرَدَّ تلكَ الألف إلى أَصلِها، وكان أَصْلُها الواو، كما قالوا في جماعةِ النّاب من الإنسان: أَنْيُب، بلا هَمْز بردّ الأَلِف إلى أَصْله، وأَصْلُه الياءُ. وإنّما يتبيّن الأصل في اشتقاق الفِعْل نحو ناب، وتصغيره: نُيَيب وجَمعُه: أنياب. ومن الباب: بويب، وجمعه: أبواب، وإنّما يجوز في جَمْعِ الثَّوْب: أَثْوُب لقول الشاعر: لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا
وثب:
يُقال: وَثَبَ وَثْباً ووُثوباً ووِثاباً ووثيباً، والمرّةُ الواحدة: وَثْبة.
وفي لغة حمير: ثِب معناه: اقعد. والوِثاب: الفِراشُ بلغتهم.
والمَوْثِبُ: المكان الذي تثب منه. والثِّبةُ: اسمٌ موضوعٌ من الوثب.
وتقول: اتَّثب الرّجلان إذا وثب كلّ واحدٍ منهما على صاحبه.. وتقول: أوثبته.
والمِيثَبُ: السَّهل من الرّمل، قال:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ
ثبى:
الثُّبةُ: العُصبة من الفُرْسان، ويجمع: ثُباتٍ وثُبِينَ، قال عمرو بن كلثوم:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
والثُّبَى أيضاً مثل: الثُّبات، وما كان من المَنْقوص مَضْموماً أو مكسوراً فإِنّه لا يُجْمَعُ بالتّمام.
والثُّبةُ: وَسَط الحَوْض يَثُوب إليه بقيّةُ الماء، ومن العرب من يُصَغِّرُها: ثُوَيبة، يقول: هو من ثاب يثوبُ، والعامّة يُصَغِّرونها على ثُبَيّة، يتبعون اللفظ. والثُّبة من الخيل لا يختلفونَ في تَصْغيرِها على ثُبَيَّة، والذين يقولون: ثُوَيْبة في تصغير ثُبِة الحوض لزموا القياس فردّوا إليها النُّقصان في موضعها، كما قالوا في تصغير رئة رُوَيَّة، والذّين يلزمون اللَّفْظ يقولون: رُيَيّة، على قياس قُوّة وقُوَيَّة، وإنّما تُكْتَبُ الهمزة على التَّليين، لأنّها لاحظّ لها في الهجاء والكتابة إنّما تُردّ في ذلك إلى الياء والواو والألف اللّيّنة، فإِذا جاءت في كَلِمةٍ قليِّنها، فإِنْ صارت ياءً فاكتُبْها ياءً نحو: الرِّيات وإن صارت واواً في التَّلْيِين فأَسْقِطها من الكِتابةِ نحو: المسألة، ويَجْرون، أي: يَجْأَرونَ، ولذلك لا نكْتُبُ في الجزء واواً لسُكُونِ ما قبلَها. وتقول بغير الهمزة: جزو، ومن كَتَبَ الواوَ في جُزْو فإنّما ذلك تَحويلٌ، وليس تلييناً.. والبُصَراءُ من الكَتَبة يحذفون الواو من جزو، لأنّهم يَكتُبُونَها على التَّلْيين، فإِذا قلت: جُزْء جوّلت صَرْفَها على الزّاي، وسَقَطَتِ الهمزة، وإذا قلت: جُزْو حوّلْتَ الهَمزة واواً.
ثيب:
الثَّيِّبُ: الّتي قد تزوّجت وبانت بأيّ وجهٍ كان بعد أن مسّها، ولا يوصف به الرّجل، إلاّ أَنْ يُقال: وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ، وولد البِكرين.
ثاب:
الثَّأَبُ: أن يأكلَ الإنسانُ شيئاً. أو يَشْرَب شيئاً تَغْشاهُ له فترةً كثَقْلة النُّعاس من غير غَشْيٍ عليه، يقال: ثُئِبَ فلان ثَأَباً وهي من الثُّوَباء.
والثُّوَباء: ما اشْتُقَّ منه التَّثاؤبُ بالهمز.
والأَثابُ: شجرٌ يَنْبُتُ في بطون الأَوْدية بالبادية، وهو شبيه بالذي تسمّيه العجم: النِّسْك الواحدة: أثابَة.

### Türkçe

باب **الثاء** و**الباء** و**و** و**أ** و**ي** و**ء** معها
**ث و ب**، و**ث ب**، **ث ب ي**، **ث ي ب**، **ث أ ب** müstamel (kullanılan)dırlar.

**ثوب**:
**ثاب** **يَثُوبُ** **ثُؤُوباً**; yani: gidişinden sonra geri döndü.. Ve kuyu, kendi **مثابه**’sine **ثاب** etti; yani: insanlar onun suyunu, onun orta yerinin mevkiine boşalttılar (çekip bitirdiler).
Ve **المَثابةُ**: insanların kendisine **يَثُوبُ** ettiği şeydir; ev gibi; Allah onu insanlar için **مَثابةً** kıldı; yani: ayırmadan sonra bir toplanma yeri; her ne kadar oradan ayrılmış olmasalar da, muhakkak onlar dağınık idiler... Ve **المَثُوبةُ**: **الثّواب**. Ve müezzin, ikamet için boğazını temizleyip öksürürse **ثَوَّبَ** eder; ta ki insanlar ona gelsin.
Ve **الثَّوْبُ**: **الثِّياب**’ın bir tanesidir; sayı: **أَثْوابٌ**; ve hemzesiz olarak **ثلاثةُ أَثْوُب**. Ama **الأسؤُقُ** ve **الأَدْؤُرُ** hemzelidir; çünkü **أَدْؤُن** “**دار**” üzerine, **أَسؤُق** “**ساق**” üzerine (kuruludur). Ve **الأَثْوُبُ**’da i‘rab (sarf) **الثَّوْب**’un kendisindeki **الواو** üzerine taşındı; ve **الواو** hemzelenmeksizin i‘rabı taşıyabilir.. Ve eğer **أَدْؤُرٍ** ve **أَسؤُقٍ**’tan hemze atılsa, o **الألف**’in aslina döndürülmesi şartıyla caiz olurdu; onun aslı da **الواو** idi; nitekim insanın **النّاب**’ının cemaatinde: hemzesiz olarak **أَنْيُب** dediler; **الأَلِف**’i aslına döndürerek; onun aslı da **الياء**’dır. Asıl ancak fiilin iştikakında belirginleşir; **ناب** gibi; ve onun tasğiri: **نُيَيب**; ve cem‘i: **أنياب**. Ve babdan: **بويب**; ve onun cem‘i: **أبواب**. Ve **الثَّوْب**’un cem‘inde **أَثْوُب** ancak şairin sözü sebebiyle caiz olur:
لكُلِّ حالٍ قد لَبِستُ أَثْوُبا

**وثب**:
Denir: **وَثَبَ** **وَثْباً** ve**وُثوباً** ve **وِثاباً** ve **وثيباً**; tek seferi: **وَثْبة**.
Ve Himyer lügatinde: **ثِب** mânâsı: otur. Ve **الوِثاب**: onların dilinde döşektir.
Ve **المَوْثِبُ**: kendisinden sıçranılan yerdir. Ve **الثِّبةُ**: **الوثب**’den konulmuş bir isimdir.
Ve dersin: iki adam, her biri ötekisinin üzerine sıçrayınca **اتَّثب** etti.. Ve dersin: onu sıçrattım: **أوثبته**.
Ve **المِيثَبُ**: kumdan düz (yumuşak) olandır; dedi ki:
قَريرةُ عَيْنٍ حينَ فَضَّتْ بخَطْمِها		خَراشيّ قَيضٍ بين قوزِ ومِيثَبِ

**ثبى**:
**الثُّبةُ**: süvarilerden bir topluluktur; cem‘i: **ثُباتٍ** ve **ثُبِينَ**; Amr b. Külsûm dedi ki:
فأمّا يومَ لا نخشى عليهم		فنصبح في مجالسنا ثُبينا
Ve **الثُّبَى** da **الثُّبات** gibi (dir). Ve **المَنْقوص**’tan dammeli veya kesreli olan şey, tamamıyla cem‘ edilmez.
Ve **الثُّبةُ**: havuzun ortasıdır; suyun kalanı ona **يَثُوب** eder. Araplardan onu tasğir eden kimse vardır: **ثُوَيبة**; der ki: o, **ثاب يثوبُ**’dandır. Avam ise onu **ثُبَيّة** üzerine tasğir eder; lafza tâbi olurlar. Atlardan olan **الثُّبة**’nin tasğirinde **ثُبَيَّة** üzerinde ihtilaf etmezler. Havuzun **ثُبِة**’sinin tasğirinde **ثُوَيْبة** diyenler kıyasa bağlandılar; ölçüye uydular; noksanlığı kendi yerinde ona geri çevirdiler; nitekim **رئة**’nin tasğirinde **رُوَيَّة** dedikleri gibi. Lafza bağlananlar ise **رُيَيّة** derler; **قُوّة** ve **قُوَيَّة** kıyasına göre. Hemze ancak yumuşatma (تليين) üzere yazılır; çünkü onun heceleme ve yazmada payı yoktur; bu hususta ancak **الياء** ve **الواو** ve yumuşak **الألف**’e döndürülür. O hâlde bir kelimede geldiğinde onu yumuşat; eğer **ياء** olursa onu **ياء** yaz; **الرِّيات** gibi. Ve eğer yumuşatmada **واواً** olursa onu yazıdan düşür; **المسألة** gibi; ve **يَجْرون** (yani: **يَجْأَرونَ**). Bu sebeple **الجزء**’de, öncesinin sükûnu sebebiyle **واواً** yazmayız. Ve hemzesiz olarak dersin: **جزو**. **جُزْو**’da **الواو**’yu yazan kimseye gelince, bu ancak bir dönüştürmedir; yumuşatma değildir.. Kâtiplerin basiretli olanları **جزو**’dan **الواو**’yu silerler; çünkü onu yumuşatma üzere yazarlar. O hâlde **جُزْء** dediğinde onun i‘rabını **الزّاي** üzerine dolaştırmış olursun ve hemze düşer; **جُزْو** dediğinde hemzeyi **واواً**ya dönüştürmüş olursun.

**ثيب**:
**الثَّيِّبُ**: kendisine dokunulduktan sonra, hangi yolla olursa olsun evlenmiş ve ayrılmış olan kadındır; erkek onunla vasıflanmaz; ancak şöyle denilmesi müstesna: **وَلَدُ الثَّيِّبَيْنِ** ve **ولد البِكرين**.

**ثاب**:
**الثَّأَبُ**: insanın bir şey yemesidir; yahut bir şey içmesidir; ona, bayılma olmaksızın, uyku ağırlığı gibi bir gevşeklik çöker. Denir: falan kimse **ثُئِبَ** oldu, **ثَأَباً**; ve o, **الثُّوَباء**’dandır.
Ve **الثُّوَباء**: hemze ile **التَّثاؤبُ**’un kendisinden iştikak edildiği şeydir.
Ve **الأَثابُ**: bedevîlikte vadilerin karınlarında biten bir ağaçtır; acemlerin **النِّسْك** diye adlandırdığı şeye benzer; bir tanesi: **أثابَة**.
