# ثأب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A3%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثأب

ثئب كعني، حكاها الخليل في العين، ونقلها ابن فارس وابن القطاع وثئب أيضا، كفرح، كذا في لسان العرب، ونقلها ابن القوطية، واقتصر عليها، ونقلها جماعة عن الخليل ثأبا فهو مثؤوب، وتثاءب على تفاعل بالهمز، هي اللغة الفصحى التي اقتصر عليها في الفصيح وغيره، ومنعوا أن تبدل همزته واوا، قال في المصباح: إنها لغة العامة، وصرح في المغرب بأنها غلط، قاله شيخنا، ونقل ابن المكرم عن ابن السكيت: تثاءبت، على تفاعلت، ولا تقل: تثاوبت وتثأب بتشديد الهمزة، على تفعل، حكاها صاحب المبرز، ونقلها الفهري في شرح الفصيح، وابن دريد في الجمهرة: قال رؤبة:

  وإن حداه الحين أوتذأبا
  أبصر هلقاما إذا تتأبا وفي الحديث  إذا تثاءب أحدكم فليطبق فاه قال الولي العراقي في شرح الترمذي: تثاوب في أصل السماع بالواو، وفي بعض الروايات بالهمز والمد، وهي رواية الصيرفي. وقد أنكر الجوهري والجمهور كونه بالواو، وقال ابن دريد وثابت السرقسطي في غريب الحديث: لا يقال تثاءب بالمد مخففا بل تثأب بالهمز مشددا. قلت: وهذا غريب في الرواية، فإنا لا نعرف إلا المد والهمز، نقله شيخنا،: أصابه كسل وتوصيم، قاله ابن دريد، وقال الأصمعي: أصابته فترة كفترة النعاس من غير غشي يغشى عليه من أكل شيء أو شربه، قال أبو زيد: تثأب يتثأب تثؤبا، من الثؤباء في كتاب الهمز، وهي الثؤاباء بضم المثلثة، وفتح الهمزة ممدودة، ونقل صاحب المبرز عن أبي مسحل أنه يقال: ثؤباء، بالضم فالسكون، نقله الفهري وغيره، وهو غريب، نقل شيخنا عن شرح الفصيح لابن درستويه: هي ما يصيب الإنسان عند الكسل والنعاس والهم من فتح الفم والتمطي، وقال التدميري في شرح الفصيح: هي انفتاح الفم بريح يخرج من المعدة لغرض من الأغراض يحدث فيها فيوجب ذلك، وفي لسان العرب: الثؤباء من التثاؤب كالمطواء من التمطي، قال الشاعر في صفة مهر:
  فافتر عن قارحه تثاؤبه وفي المثل  أعدى من الثؤباء  أي إذا تثاءب إنسان بحضرة قوم أصابهم مثل ما أصابه.
 وقال شيخنا نقلا عن صاحب المبرز: الثؤباء في المثل يهمز ولا يهمز، وقال ابن درستويه: عدم الهمز للعامة، وقال غيره: هو خطأ، انتهى، وفي الحديث:  التثاؤب من الشيطان  قيل: وإنما جعله من الشيطان كراهية له، وإنما يكون من ثقل البدن وميله إلى الكسل والنوم، فأضافه إلى الشيطان لأنه الذي يدعو إلى إعطاء، النفس شهوتها، وأراد به التحذير من السبب الذي يتولد منه، وهو التوسع في المطعم والشبع فيثقل عن الطاعات ويكسل عن الخيرات.
 والثأب، محركة جاء في شعر الأغلب، اسم فلاة باليمامة، وسيأتي في أثأب وكأنه سقط ذكر العين المهملة بمعنى الموضع من هنا، وإلا فلا محل له هنا إن كان معطوفا على ما قبله أو ما بعده معطوفا عليه، فتأمل.
 والأثأب على مثال أفعل: شجر ينبت في بطون الأودية بالبادية، وهو على ضرب التين، ينبت ناعما، كأنه على شاطىء نهر، وهو بعيد من الماء، واحدته أثأبة بهاء، قال الكميت:
  وغادرنا المقاول في مكـر                      كخشب الأثأب المتغطرسينا قال الليث: هي شبيهة بشجرة يسميها العجم النشك، وأنشد:
  في سلم أوأثأب وغرقد قال أبو حنيفة: الأثأبة: دوحة محلال واسعة يستظل تحتها الألوف من الناس تنبت نبات شجر الجوز، وورقها أيضا كنحو ورقه، ولها ثمر مثل التين الأبيض يؤكل، وفيه كراهة وله حب مثل حب التين، وزناده جيدة، وقيل: الأثأب: شبه القصب له رؤوس كرؤوس القصب، فأما قوله:
  قل لأبي قيس خفيف الأثبه

  فعلى تخفيف الهمزة، إنما أراد الأثأبة، وهذا الشاعر كأنه ليس من لغته الهمز، لأنه لو همز لم ينكسر البيت، وظنه قوم لغة، وهو خطأ، وقال أبو حنيفة: قال بعضهم: الأثب، فاطرح الهمزة وأبقى الثاء على سكونها، وأنشد:
  ونحن من فلج بأعلى شعب
  مضطرب البان أثيث الأثب وأثأب كأحمد: ع لعله واحد الأثأبات، وهي فلاة بناحية اليمامة، ويقال فيه: ثأب، أيضا، كذا في كتاب نصر.
 وتثأب الخبر إذا تجسسه نقله الصاغاني.

### Türkçe

**ثئب** ( **كعني** gibi), Halîl’in **العين**’de hikâye ettiği (şekildir); onu İbn Fâris ve İbnü’l-Kattâ‘ nakletti; ve **ثئب** dahi ( **كفرح** gibi), **لسان العرب**’da böyledir; onu İbnü’l-Kûtıyye nakletti ve onunla yetindi; ve bir cemaat Halîl’den **ثأبا** (diye) nakletti; o hâlde o **مثؤوب**’dur; ve **تثاءب** ( **تفاعل** vezni üzere) hemze ile (gelir); o, **الفصيح** ve başkasında onunla yetinilen fasih dildir; ve onun hemzesinin **واو**’a بدل edilmesini men ettiler. **المصباح**’da dedi: “Şüphesiz o, avamın dilidir”; ve **المغرب**’da onun yanlış olduğunu açıkça söyledi; bunu şeyhimiz söyledi. İbnü’l-Mükerrem, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti: **تثاءبت** ( **تفاعلت** üzere); ve “**تثاوبت** deme.” Ve **تثأب** (hemzeyi şeddeli kılarak), **تفعل** üzere; onu **المبرز**’in sahibi hikâye etti; onu el-Fehrî **شرح الفصيح**’te ve İbn Düreyd **الجمهرة**’de nakletti. Rü’be dedi:

وإن حداه الحين أوتذأبا
أبصر هلقاما إذا تتأبا

Ve hadiste: “Sizden biri **تثاءب** ederse ağzını kapatsın.” el-Velî el-‘Irâkî **شرح الترمذي**’de dedi: **تثاوب** aslî semâ‘da **واو** iledir; ve bazı rivayetlerde hemze ve med ile (gelmiştir); o, es-Sayrafî’nin rivayetidir. el-Cevherî ve cumhur, onun **واو** ile olmasını inkâr etti. İbn Düreyd ve Sâbit es-Seraksutî **غريب الحديث**’te dedi: “Med ile hafifletilmiş olarak **تثاءب** denmez; bilakis hemzesi şeddeli olarak **تثأب** (denir).” Dedim: Bu rivayette gariptir; zira biz ancak med ve hemzeyi biliriz; onu şeyhimiz nakletti. (Manası:) Ona gevşeklik ve bitkinlik isabet etti; bunu İbn Düreyd söyledi. el-Asma‘î dedi: Ona, bir şey yiyip içmekten dolayı üzerine baygınlık çöken bir baygınlık olmaksızın, uyuklama hâli gibi bir gevşeme isabet etti. Ebû Zeyd dedi: **تثأب يتثأب تثؤبا**; **كتاب الهمز**’deki **الثؤباء**’dan (gelir); o da **الثؤاباء**’dır: **المثلثة**’yi zamme ile, hemzeyi fetha ile, medli. **المبرز**’in sahibi Ebû Mushal’den nakletti: “**ثؤباء** denir; zamme ile sonra sükûn ile”; onu el-Fehrî ve başkaları nakletti; ve o gariptir. Şeyhimiz, İbn Dürestehveyh’in **شرح الفصيح**’inden nakletti: O, insana tembellik, uyuklama ve keder esnasında ağız açma ve gerinmeden isabet eden şeydir. et-Tedmîrî **شرح الفصيح**’te dedi: O, birtakım maksatlar için midede meydana gelen bir şey sebebiyle mideden çıkan bir rüzgâr ile ağzın açılmasıdır; bu da onu gerektirir. **لسان العرب**’da: **الثؤباء** **التثاؤب**’dandır; **المطواء**’nın **التمطي**’den olması gibi. Şair, bir tayın vasfında dedi:

فافتر عن قارحه تثاؤبه

Ve meselde: “**أعدى من الثؤباء**”; yani bir insan bir topluluğun huzurunda **تثاءب** ederse, ona isabet edenin benzeri onlara da isabet eder.

Ve şeyhimiz, **المبرز**’in sahibinden naklen dedi: Meseldeki **الثؤباء** hemzelenir de hemzelenmez de. İbn Dürestehveyh dedi: Hemzenin terk edilmesi avam içindir. Başkası dedi: O hatadır. Bitti. Ve hadiste: “**التثاؤب من الشيطان**.” Denildi ki: Onu şeytandan kılması ancak onu kerih görmesindendir; o ancak bedenin ağırlığından ve onun tembelliğe ve uykuya meylinden olur; onu şeytana nispet etti; çünkü o, nefsi şehvetini vermeye çağırandır; ve onunla, ondan doğan sebep hakkında sakındırmayı murat etti; o da yiyecekte genişlik ve tokluktur; böylece taatlerden ağırlaşır ve hayırlardan tembelleşir.

Ve **الثأب** (harekeli), el-Ağleb’in şiirinde geldi: Yemâme’de bir çölün adıdır; ve **أثأب**’da gelecektir. Sanki burada “yer” manasında **العين** **المهملة**’nin zikri düşmüş gibidir; yoksa, eğer öncesine atfedilmişse yahut sonrası ona atfedilmişse burada onun yeri yoktur; öyleyse düşün.

Ve **الأثأب** ( **أفعل** misali üzere): Bâdiyede vadilerin içlerinde biten bir ağaçtır; ve o, incirin bir türü üzeredir; yumuşak olarak biter; sanki bir nehir kıyısındadır; hâlbuki sudan uzaktır. Onun bir tanesi **أثأبة**’dir, **هاء** ile. el-Kumeyt dedi:

وغادرنا المقاول في مكـر                      كخشب الأثأب المتغطرسينا

el-Leys dedi: O, Acem’in **النشك** diye isimlendirdiği bir ağaca benzer. Ve (şu beyti) okudu:

في سلم أوأثأب وغرقد

Ebû Hanîfe dedi: **الأثأبة**: geniş, gölgesi altında binlerce insanın gölgelendiği, ceviz ağacının bitişi gibi biten, yaprağı da onun yaprağına benzer bir büyük ağaçtır; ve onun beyaz incir gibi bir meyvesi vardır, yenir; onda kerihlik vardır; ve onun incir tanesi gibi bir tanesi vardır; ve onun çakmak taşı iyidir. Ve denildi ki: **الأثأب** kamışa benzer; kamış başları gibi başları vardır. Amma onun sözü:

قل لأبي قيس خفيف الأثبه

İşte hemzenin hafifletilmesi üzeredir; ancak **الأثأبة**’yi murat etti. Ve bu şair, sanki hemze onun dilinden değildir; çünkü hemzeleseydi beyit kırılmazdı. Bir kavim onu dil (farkı) sandı; hâlbuki o hatadır. Ebû Hanîfe dedi: Bazıları dedi ki: **الأثب**; hemzeyi at; **الثاء**’ı sükûnu üzere bırak. Ve (şu beyti) okudu:

ونحن من فلج بأعلى شعب
مضطرب البان أثيث الأثب

Ve **أثأب** ( **كأحمد** gibi): Yemâme tarafında bir çöldür; muhtemelen **الأثأبات**’ın bir tanesidir; ve onda **ثأب** dahi denir; **كتاب نصر**’da böyledir.

Ve **تثأب** haberi: onu araştırdı; es-Sâgânî onu nakletti.
