# ثأر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A3%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثأر

الثَّأْر والثُّؤْرَةُ: الذَّحْلُ. ابن سيده: الثَّأْرُ الطَّلَبُ بالدَّمِ، وقيل: الدم نفسه، والجمع أَثْآرٌ وآثارٌ، على القلب؛ حكاه يعقوب. وقيل: الثَّأْرُ قاتلُ حَمِيمكَ، والاسم الثُّؤْرَةُ. الأَصمعي: أَدرك فلانٌ ثُؤْرَتَهُ إِذا أَدرك من يطلب ثَأْرَهُ. والتُّؤُرة: كالثُّؤرة؛ هذه عن اللحياني. ويقال: ثَأَرْتُ القتيلَ وبالقتيل ثَأْراً وثُؤْرَةً، فأَنا ثائرٌ، أَي قَتَلْتُ قاتلَه؛ قال الشاعر:
شَفَيْتُ به نفْسِي وأَدْرَكْتُ ثُؤْرَتي،
بَني مالِكٍ، هل كُنْتُ في ثُؤْرَتي نِكْسا؟
والثَّائِرُ: الذي لا يبقى على شيء حتى يُدْرِك ثَأَرَهُ. وأَثْأَرَ الرجلُ واثَّأَرَ: أَدرك ثَأْرَهُ. وثَأْرَ بِهِ وثَأْرَهْ: طلب دمه. ويقال: تَأَرْتُك بكذا أَي أَدركت به ثَأْري منك. ويقال: ثَأَرْتُ فلاناً واثَّأَرْتُ به إِذا طلبت قاتله. والثائر: الطالب. والثائر: المطلوب، ويجمع الأَثْآرَ؛ والثُّؤْرَةُ المصدر. وثَأَرْتُ القوم ثَأْراً إذا طلبت بثأْرِهِم. ابن السكيت: ثَأَرْتُ فلاناً وثَأَرْتُ بفلان إِذا قَتَلْتَ قاتله. وثَأْرُكَ: الرجل الذي أَصاب حميمك؛ وقال الشاعر:
قَتَلْتُ به ثَأْري وأَدْرَكْتُ ثُؤْرَتي
(* يظهر أن هذه رواية ثانية البيت الذي مرّ ذكره قبل هذا الكلام). وقال الشاعر:
طَعَنْتُ ابنَ عَبْدُ القَيْسِ طَعْنَةَ ثائِرٍ،
لهَا نَفَذٌ، لَوْلا الشُّعاعُ أَضاءَها
وقال آخر:
حَلَفْتُ، فَلَمْ تَأْثَمْ يمِيني: لأَثْأَرَنْ
عَدِيّاً ونُعْمانَ بنَ قَيْلٍ وأَيْهَما
قال ابن سيده: هؤلاء قوم من بني يربوع قتلهم بنو شيبان يوم مليحة فحلف أَن يطلب بثأْرهم. ويقال: هو ثَأْرُهُ أَي قاتل حميمه؛ قال جرير: وامْدَحْ سَراةَ بَني فُقَيْمٍ، إِنَّهُمْ
قَتَلُوا أَباكَ، وثَأْرُهُ لم يُقْتَلِ
قال ابن بري: هو يخاطب بهذا الشعر الفرزدق، وذلك أَن ركباً من فقيم خرجوا يريدون البصرة وفيهم امرأَة من بني يربوع بن حنظلة معها صبي من رجل من بني فقيم، فمرّوا بخابية من ماء السماء وعليها أَمة تحفظها، فأَشرعوا فيها إِبلهم فنهتهم الأَمة فضربوها واستقوا في أَسقيتهم، فجاءت الأَمة أَهلها فأَخبرتهم، فركب الفرزدق فرساً له وأَخذ رمحاً فأَدرك القوم فشق أَسقيتهم، فلما قدمت المرأَة البصرة أَراد قومها أَن يثأَروا لها فأَمرتهم أَن لا يفعلوا، وكان لها ولد يقال له ذكوان بن عمرو بن مرة بن فقيم، فلما شبّ راضَ الإِبل بالبصرة فخرج يوم عيد فركب ناقة له فقال له ابن عم له: ما أَحسن هيئتك يا ذكوان لو كنت أَدركت ما صُنع بأُمّك. فاستنجد ذكوان ابن عم له فخرج حتى أَتيا غالباً أَبتا الفرزدق بالحَزْنِ متنكرين يطلبان له غِرَّةً، فلم يقدرا على ذلك حتى تحمَّل غالب إِلى كاظمة، فعرض له ذكوان وابن عمه فقالا: هل من بعير يباع؟ فقال: نعم، وكان معه بعير عليه معاليق كثيرة فعرضه عليهما فقالا: حط لنا حتى ننظر إِليه، ففعل غالب ذلك وتخلف معه الفرزدق وأَعوان له، فلما حط عن البعير نظرا إِليه وقالا له: لا يعجبنا، فتخلف الفرزدق ومن معه على البعير يحملون عليه ولحق ذكوان وابن عمه غالباً، وهو عديل أُم الفرزدق، على بعير في محمل فعقر البعير فخر غالب وامرأَته ثم شدّا على بعير جِعْثِنَ أُخت الفرزدق فعقراه ثم هربا، فذكروا أَن غالباً لم يزل وجِعاً من تلك السَّقْطَةِ حتى مات بكاظمة. والمثْؤُور به: المقتولُ. وتقول: يا ثاراتِ فلان أَي يا قتلة فلان. وفي الحديث: يا ثاراتِ عثمان أَي يا أَهل ثاراته، ويا أَيها الطالبون بدمه، فحذف المضاف وأَقام المضاف إِليه مقامه؛ وقال حسان:
لَتَسْمَعَنَّ وَشِيكاً في دِيارِهِمُ:
اللهُ أَكْبَرُ، يا ثاراتِ عُثْمانا
الجوهري: يقال يا ثارات فلان أَي يا قتلته، فعلى الأَوّل يكون قد نادى طالبي الثأْر ليعينوه على استيفائه وأَخذه، والثاني يكون قد نادى القتلة تعريفاً لهم وتقريعاً وتفظيعاً للأَمر عليهم حتى يجمع لهم عند أَخذ الثَّأْرِ بين القتل وبين تعريف الجُرْمِ؛ وتسميتُه وقَرْعُ أَسماعهم به ليَصْدَعَ قلوبهم فيكون أَنْكَأَ فيهم وأَشفى للناس. ويقال: اثَّأَرَ فلان من فلان إِذا أَدرك ثَأْرَه، وكذلك إِذا قتل قاتل وليِّه؛ وقال لبيد: والنِّيبُ إِنْ تَعْرُ مِنّي رِمَّةً خَلَقاً،
بَعْدَ الْمَماتِ، فإِنّي كُنْتُ أَثَّئِرُ
أَي كنت أَنحرها للضيفان، فقد أَدركت منها ثَأْري في حياتي مجازاة لتَقَضُّمِها عظامي النَّخِرَةَ بعد مماتي، وذلك أَن الإِبل إِذا لم تجد حَمْضاً ارْتَمَّتْ عِظَامَ الموتَى وعِظامَ الإِبل تُخْمِضُ بها. وفي حديث عبد الرحمن يوم الشُّورَى: لا تغمدوا سيوفكم عن أَعدائكم فَتُوتِروا ثأْرَكُمْ؛ الثَّأْرُ ههنا: العدو لأَنه موضع الثأْر، أَراد انكم تمكنون عدوّكم من أَخذ وَتْرِهِ عندكم.
يقال: وَتَرْتُه إِذا أَصبته بِوَترٍ، وأَوْتَرْتُه إِذا أَوْجَدْتَهُ وَتْرَهُ ومكنته منه. واثَّأَر: كان الأَصل فيه اثْتَأَرَ فأُدغمت في الثاء وشدّدت، وهو افتعال
(* قوله: «وهو افتعال إِلخ» أَي مصدر اثتأَر افتعال
من ثأَر) من ثأَرَ.
والثَّأْرُ المُنِيمُ: الذي يكون كُفُؤاً لِدَمِ وَلِيِّكَ. وقال الجوهري: الثَّأْرُ المُنِيمُ الذي إِذا أَصابه الطالبُ رضي به فنام بعده؛ وقال أَبو زيد: اسْتَثْأَرَ فلان فهو مُسْتَثْئِرٌ إِذا استغاث لِيَثْأَرَ بمقتوله:
إِذا جاءهم مُسْتَثْئِرٌ كانَ نَصْره
دعاءً: أَلا طِيرُوا بِكُلِّ وأَىَ نَهْدِ
قال أَبو منصور: كأَنه يستغيث بمن يُنْجِدُه على ثَأْرِه. وفي حديث محمد بن سلمة يوم خيبر: أَنا له يا رسول الله المَوْتُور الثَّائرُ أَي طالب الثَّأْر، وهو طلب الدم. والتُّؤْرُورُ: الجلْوازُ، وقد تقدّم في حرف التاء أَنه التؤرور بالتاء؛ عن الفارسي.

### Türkçe

**الثَّأْر** ve **الثُّؤْرَةُ**: **الذَّحْلُ**. İbn Sîde: **الثَّأْرُ** kan ile talep etmektir; ve denildi ki: kanın kendisidir; çoğulu **أَثْآرٌ** ve **آثارٌ**dur, kalb (harflerin yer değiştirmesi) üzere; Ya‘kūb bunu nakletti. Ve denildi ki: **الثَّأْرُ** senin yakınının katilidir; isim **الثُّؤْرَةُ**dur. el-Asma‘î: Falan kimse **ثُؤْرَتَهُ**’ne erişti; yani intikamını talep ettiği kimseye eriştiği zaman. Ve **التُّؤُرة**: **الثُّؤرة** gibi; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve denilir: **ثَأَرْتُ** öldürülmüş kimseyi, ve öldürülmüş kimse sebebiyle **ثَأْراً** ve **ثُؤْرَةً**; ben **ثائرٌ**im; yani onun katilini öldürdüm; şair dedi ki:
Şَفَيْتُ به نفْسِي وأَدْرَكْتُ **ثُؤْرَتي**،
بَني مالِكٍ، هل كُنْتُ في **ثُؤْرَتي** نِكْسا؟

Ve **الثَّائِرُ**: **ثَأَرَهُ**’ne erişinceye kadar hiçbir şey üzerinde durmayan kimsedir. Ve adam **أَثْأَرَ** ve **اثَّأَرَ**: **ثَأْرَهُ**’ne erişti. Ve onunla **ثَأَرَ** ve **ثَأْرَهْ**: onun kanını talep etti. Ve denilir: **تَأَرْتُك** bununla; yani bununla senden **ثَأْري**mi elde ettim. Ve denilir: **ثَأَرْتُ** falanı ve onunla **اثَّأَرْتُ**; katilini talep ettiğim zaman. Ve **الثائر**: talep eden. Ve **الثائر**: talep edilen; ve **الأَثْآرَ**’ı cem‘ eder; **الثُّؤْرَةُ** masdardır. Ve **ثَأَرْتُ** kavmi **ثَأْراً**; onların **ثأْرِهِم** ile talep ettiğim zaman. İbn es-Sikkît: **ثَأَرْتُ** falanı ve falan ile **ثَأَرْتُ**; onun katilini öldürdüğün zaman. Ve **ثَأْرُكَ**: senin yakınına isabet eden adamdır; şair dedi ki:
قَتَلْتُ به **ثَأْري** وأَدْرَكْتُ **ثُؤْرَتي**
(* görünür ki bu, bundan önce zikri geçen beytin ikinci bir rivayetidir).
Ve şair dedi ki:
طَعَنْتُ ابنَ عَبْدُ القَيْسِ طَعْنَةَ ثائِرٍ،
لهَا نَفَذٌ، لَوْلا الشُّعاعُ أَضاءَها
Ve bir başkası dedi ki:
حَلَفْتُ، فَلَمْ تَأْثَمْ يمِيني: لأَثْأَرَنْ
عَدِيّاً ونُعْمانَ بنَ قَيْلٍ وأَيْهَما

İbn Sîde dedi ki: Bunlar, Benî Yerbû‘dan bir kavimdir; Benî Şeybân onları Melîha günü öldürdü; o da onların **ثأْرهم**i ile talep edeceğine yemin etti. Ve denilir: O, onun **ثَأْرُهُ**dur; yani yakınının katilidir; Cerîr dedi ki:
وامْدَحْ سَراةَ بَني فُقَيْمٍ، إِنَّهُمْ
قَتَلُوا أَباكَ، و**ثَأْرُهُ** لم يُقْتَلِ

İbn Berrî dedi ki: Bu şiirle o, el-Ferazdak’a hitap eder; bu da şudur ki: Fukaym’dan bir binekli topluluk Basra’yı istemek üzere çıktı; içlerinde Benî Yerbû‘ b. Hanzala’dan bir kadın vardı; yanında Benî Fukaym’dan bir adamdan olan bir çocuk vardı; yağmur suyundan bir küpe uğradılar ve üzerinde onu koruyan bir cariye vardı; develerini ona saldılar; cariye onları men etti; onu dövdüler ve kırbalarına su aldılar; cariye ailesine geldi ve onlara haber verdi; el-Ferazdak kendisine ait bir ata bindi ve bir mızrak aldı; kavme yetişti ve kırbalarını yardı; kadın Basra’ya geldiğinde kavmi onun için **يثأَروا** (intikam alsınlar) istedi; o da onlara bunu yapmamalarını emretti. Onun bir oğlu vardı; ona Zekvân b. ‘Amr b. Murra b. Fukaym denirdi; büyüyünce Basra’da develeri güttü; bayram günü çıktı ve kendisine ait bir deveye bindi; ona bir amcaoğlu dedi ki: “Ey Zekvân, heyetin ne güzel; keşke annenle yapılanı idrak etmiş olsaydın.” Zekvân amcaoğlundan yardım istedi; çıktı; ikisi, el-Ferazdak’ın babası Gâlib’e el-Hazn’da, tanınmaz hâlde, ona bir gaflet yakalamak için geldiler; buna güç yetiremediler; nihayet Gâlib Kâzıma’ya yüklenip gitti; Zekvân ve amcaoğlu ona rastladı ve dediler ki: “Satılan bir deve var mı?” Dedi ki: “Evet.” Yanında üzerinde çok askılar bulunan bir deve vardı; onu onlara arz etti; dediler ki: “Bize indir ki ona bakalım.” Gâlib bunu yaptı; el-Ferazdak ve ona yardım edenler onunla birlikte geride kaldı; deve üzerinden inince ona baktılar ve ona dediler ki: “Bize hoş gelmedi.” El-Ferazdak ve yanındakiler deve üzerinde, ona yük yükleyerek geride kaldı; Zekvân ve amcaoğlu, el-Ferazdak’ın annesinin eşi olan Gâlib’e, bir mahmil içinde bir deve üzerinde, yetişti; deveyi çökerttiler; Gâlib ve karısı düştü; sonra el-Ferazdak’ın kız kardeşi Ci‘thin’in devesine saldırdılar; onu da çökerttiler; sonra kaçtılar. Zikrettiler ki: Gâlib o düşüşten dolayı sürekli ağrılı kaldı; nihayet Kâzıma’da öldü.

Ve **المثْؤُور به**: öldürülmüş kimsedir. Ve dersin ki: “Ya **ثاراتِ** falan”; yani “ey falanın katilleri.” Hadiste: “Ya **ثاراتِ** Osman”; yani “ey onun **ثاراته** ehli, ey onun kanını talep edenler”; muzâfı hazf etti ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etti; Hassân dedi ki:
لَتَسْمَعَنَّ وَشِيكاً في دِيارِهِمُ:
اللهُ أَكْبَرُ، يا **ثاراتِ** عُثْمانا

el-Cevherî: “Ya **ثارات** falan” denilir; yani “ey onun katilleri.” Birincisine göre, **الثأْر** talep edenleri, onu tamamlamak ve almak üzere kendisine yardım etsinler diye çağırmış olur; ikincisi ise, katilleri, onları tanıtmak, azarlamak ve işin çirkinliğini onlara büyütmek için çağırmış olur; ta ki **الثَّأْرِ** alınırken onlar için, öldürme ile suçun tanıtılması arasında birleştirsin; onu adlandırması ve onunla kulaklarını çınlatması, kalplerini yarsın diye; böylece onlarda daha yaralayıcı ve insanlar için daha şifalı olur. Ve denilir: Falan, falandan **اثَّأَرَ**; **ثَأْرَه**’ne eriştiği zaman; aynı şekilde, velîsinin katilini öldürdüğü zaman; Lebîd dedi ki:
والنِّيبُ إِنْ تَعْرُ مِنّي رِمَّةً خَلَقاً،
بَعْدَ الْمَماتِ، فإِنّي كُنْتُ أَثَّئِرُ

Yani: Onları misafirler için boğazlardım; böylece, ölümümden sonra çürük kemiklerimi kemirmelerine karşılık olarak, hayatımda onlardan **ثَأْري**mi elde etmiş oldum; bu, şundandır ki: Develer tuzlu-ot (**حَمْضاً**) bulmadıkları zaman ölülerin kemiklerini ve develerin kemiklerini kemirirler; onunla ağızları ekşir.

Ve Abdurrahman’ın şûrâ günü hadîsinde: “Kılıçlarınızı düşmanlarınızdan kınına sokmayın; böylece **ثأْرَكُمْ**’u **فَتُوتِروا** (onlara bırakmış) olursunuz”; buradaki **الثَّأْرُ**: düşmandır; çünkü o, **الثأْر** yeridir; muradı: düşmanınızı, sizdeki **وَتْرِهِ**’ni almasına imkân vermenizdir.
Denilir: **وَتَرْتُه**; ona bir **وَترٍ** ile isabet ettiğim zaman; ve **أَوْتَرْتُه**; ona **وَتْرَهُ**’ni buldurduğum ve onu ona mümkün kıldığım zaman. Ve **اثَّأَر**: aslında onda **اثْتَأَرَ** idi; **الثاء** içine idğam edildi ve şeddelendi; o, **افتعال**dır
(* onun sözü: “ve o **افتعال** ilh” yani **اثتأَر**’ın masdarı **افتعال**dır; **ثأَر**’dan) **ثأَرَ**’dan.

Ve **الثَّأْرُ المُنِيمُ**: velînin kanına denk (kefî) olan kimsedir. el-Cevherî dedi ki: **الثَّأْرُ المُنِيمُ**; talep eden onu elde ettiği zaman onunla razı olup ondan sonra uyuduğu kimsedir. Ebû Zeyd dedi ki: Falan **اسْتَثْأَرَ**; o **مُسْتَثْئِرٌ**dur; öldürülmüşü için **لِيَثْأَرَ** (intikam alsın) diye imdat istediği zaman:
إِذا جاءهم **مُسْتَثْئِرٌ** كانَ نَصْره
دعاءً: أَلا طِيرُوا بِكُلِّ وأَىَ نَهْدِ

Ebû Mansûr dedi ki: Sanki, **ثَأْرِه** üzerine kendisine yardım edecek kimseye feryat ediyor. Hayber günü Muhammed b. Seleme hadîsinde: “Ben onun içinim, ey Allah’ın Resûlü; **المَوْتُور** **الثَّائرُ**”; yani **الثَّأْر** talep eden; o da kan talebidir. Ve **التُّؤْرُورُ**: **الجلْوازُ**; ve daha önce **حرف التاء**’da, onun **التؤرور** (ت ile) olduğu geçti; el-Fârisî’den.
