# ثأر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A3%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثأر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثأر

الثأر، بالهمز وتبدل همزته ألفا: الدم نفسه، وقيل: هو الطلب به، كذا في المحكم.
 قيل: الثأر: قاتل حميمك، ومنه قولهم: فلان ثأري، أي الذي عنده ذحلى، وهو قاتل حميمه. كذا في الأساس. وقال ابن السكيت: وثأرك: الذي أصاب حميمك، وقال الشاعر:
  قتلت به ثأري وأدركت ثؤرتي. ويقال: هو ثأره، أي قاتل حميمه، وقال جرير يهجو الفرزدق:
  وامدح سراة بني فقيم إنهم                      قتلوا أباك وثأره لم يقتل. وانظر هنا كلام ابن بري. قال ابن سيده ج آثار بفتح فسكون ممدودا، وآثار على القلب، حكاه يعقوب.
 والاسم: الثؤرة، بالضم، والثؤورة بالمد، وهذه عن اللحياني. قال الأصمعي: أدرك فلان ثؤرته، إذا أدرك من يطلب ثأره. وثأر به، كمنع: طلب دمه، كثأره،وقال الشاعر:
  حلفت فلم تأثم يميني لأثـأرن                      عديا ونعمان بن قيل وأيهما. قال ابن سيده: هؤلاء قوم من بني يربوع قتلهم بنو شيبان يوم مليحة، فحلف أن يطلب بثأرهم.
 ثأر القتيل وبالقتيل ثأرا وثؤورة، فهو ثائر، أي قتل قاتله، قاله ابن السكيت، قال الشاعر:
  شفيت به نفسي وأدركت ثـؤرتـي                      بني مالك هل كنت في ثؤرتي نكسا. وفي الأساس: وسأرت حميمي وبحميمي: قتلت قاتله، فعدوك مثؤور وحميمك مثؤور ومثؤور به. وأثأر الرجل: أدرك ثأره، كاثأره من باب الافتعال، كما سيأتي في كلام المصنف.
 قال أبو زيد: استثأر فلان، فهو مستثئر. وفي الأساس: استثأر ولي القتيل، إذا استغاث ليثأر بمقتوله، وأنشد:
  إذا جاءهم مستثئر كان نصـره                      دعاء ألا طيروا بكل وأي نهد. قال أبو منصور: كأنه يستغيث بمن ينجده على ثأره. والثؤرور: الجلواز، وقد تقدم في حرف التاء أنه التؤرور. بالتاء، عن الفارسي.

  قولهم: يا ثارات زيد: ، أي يا قتلته، كذا في الصحاح. وفي الأساس: وقولهم: يا لثارات الحسين:، أريد تعالين يا ذحوله، فهذا أوان طلبتك. وفي النهاية: وفي الحديث: يا ثارات عثمان: ، أي يا أهل ثاراته، ويا أيها الطالبون بدمه، فحذف المضاف، وأقام المضاف إليه مقامه، وقال حسان:
  لتسمعن وشيكا في ديارهم                      الله أكبر يا ثارات عثمانا. وقد روي أيضا بمثناه فوقية، كما تقدمت الإشارة إليه، فهو يروى بالمادتين، واقتصر صاحب النهاية على ذكره هنا، ولكنه جمع بين كلام الجوهري وبين كلام أهل الغريب، فقال: فعلى الأول أي على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه يكون قد نادى طالبي الثأر، ليعينوه على استيفائه وأخذه، وعلى الثاني أي تفسير الجوهري يكون قد نادى القتلة، تعريفا لهم، وتقريعا، وتفظيعا للأمر عليهم، حتى يجمع لهم عند أخذ الثأر بين القتل وبين تعريف الجرم، وتسميته وقرع أسماعهم به، ليصدع قلوبهم، فيكون أنكأ فيهم، وأشفى للنفس. والثائر: من لا يبقي على شيء حتى يدرك ثأره.
 من المجاز: لا ثأرت فلانا، وفي الأساس: على فلان، يداه أي لا نفعتاه، مستعار من ثأرت حميمي: قتلت به.
 يقال: اثأرت من فلان، وأصله اثتأرت، بتقديم المثلثة على الفوقية، افتعلت من ثأر، أدغمت في الثاء وشددت، أي أدركت منه ثأري، وكذلك إذا قتل قاتل وليه، وقال لبيد:
  والنيب إن تعر مني رمة خلقا                      بعد الممات فإني كنت أثئر. أي كنت أنحرها للضيفان، فقد أدركت منها ثأري في حياتي، مجازاة، لتقضمها عظامي النخرة بعد مماتي، وذلك أن الإبل إذا لم تجد حمضا ارتمت عظام الموتى، وعظام الإبل، تحمض بها.
 والثأر المنيم: الذي إذا أصابه الطالب رضي به، فنام بعده. كذا في الصحاح، وقال غيره: هو الذي يكون كفؤا لدم وليك ويقال: أدرك فلان ثأرا منيما، إذا قتل نبيلا فيه، وفاء لطلبته، وكذلك أصاب الثأر المنيم، وقال أبو جندب الهذلي:
  دعوا مولى نفاثة ثم قالوا:                      لعلك لست بالثأر المنيم. قال السكري: أي لست بالذي ينيم صاحبه، أي إن قتلتك لم أنم حتى أقتل غيرك، أي لست بالكفؤ فأنام بعد قتلك. وقال الباهلي المنيم: الذي إذا أدركه الرجل شفاه، وأقنعه فنام.
 يقال: ثأرتك بكذا، أي أدركت به ثأري منك.
 ومما يستدرك عليه: الثائر: الطالب. والثائر: المطلوب. ويجمع الأثآر، وقال الشاعر:
  طعنت ابن عبد القيس طعنة ثائر                      لها نفذ لولا الشعاع أضاءهـا. وعبارة الأساس: ويقال للثائر أيضا: الثأر،وكل واحد من طالب ومطلوب ثأر صاحبه. والمثؤور به: المقتول. والثأر أيضا: العدو، وبه فسر حديث عبد الرحمن يوم الشورى:  لا تغمدو سيوفكم عن أعدائكم، فتوتروا ثأركم  ، أراد أنكم تمكنون عدوكم من أخذ وتره عندكم. يقال: وترته، إذا أصبته بوتر، وأوترته، إذا أوجدته وتره ومكنته منه.
 والموتور الثائر: طالب الثأر، وهو طالب الدم، وقد جاء في حديث محمد بن سلمة يوم خبير. وفي الأمثال للميداني:  لا ينام من ثأر كذا  . وفي كامل المبرد:  لا ينام من أثأر  .

### Türkçe

**الثأر**; hemze ile ve hemzesi ألف’a çevrilir: bizzat kanın kendisi; ve “onunla talep”tir denildi; **المحكم**’de böyledir.

Denildi: **الثأر**: senin yakınının katili; bundan onların sözü: “falanca benim **ثأري**’mdir”, yani yanında benim **ذحلى**’m bulunan, ve o, onun yakınının katilidir. **الأساس**’ta böyledir. İbn es-Sikkît dedi: “ve senin **ثأرك**’ın: senin yakınına isabet eden (kimse)dir.” Şair dedi:

  “Onunla **ثأري**’mi öldürdüm ve **ثؤرتي**’me eriştim.”

Ve denilir: “o, onun **ثأره**’dir”, yani yakınının katilidir. Cerîr, el-Ferazdak’ı hicvederek dedi:

  “Benî Fukaym’in ileri gelenlerini öv; şüphesiz onlar
  babanı öldürdüler; ve onun **ثأره**’i öldürülmedi.”

Ve burada İbn Berrî’nin sözünü gör. İbn Sîde dedi: **آثار** (açık) fetha ile sonra sükûn ile, uzatılmış olarak; ve **آثار** kalb (harflerin yer değiştirmesi) üzere; Ya‘kūb bunu nakletti.

İsim: **الثؤرة**, damme ile; ve **الثؤورة** med ile; bu, el-Lihyânî’dendir. el-Asma‘î dedi: “falanca **ثؤرته**’ne erişti”; yani **ثأره**’ini talep ettiği kimseye erişti. Ve “onunla **ثأر** etti”, **منع** gibi: kanını talep etti; **ثأره** gibi. Şair dedi:

  “Yemin ettim; sağ elim günaha girmedi; mutlaka **لأثـأرن**
  ‘Adiyy’i ve Nu‘mân b. Kayl’ı; ve ikisinden hangisini.”

İbn Sîde dedi: Bunlar Benî Yerbû‘dan bir kavimdir; Benî Şeybân onları Melîha günü öldürdü; o da onların **ثأر**’iyle talepte bulunacağına yemin etti.

**ثأر** etti: öldürülenin (katilini); ve öldürülenle **ثأرا** ve **ثؤورة** (etti); o hâlde o **ثائر**’dir; yani katilini öldürdü; bunu İbn es-Sikkît söyledi. Şair dedi:

  “Onunla nefsimi şifaya kavuşturdum ve **ثـؤرتـي**’me eriştim;
  Benî Mâlik, **ثؤرتي**’mde ters mi idim?”

**الأساس**’ta: “ve **سأرت** ettim yakınımı ve yakınımla: onun katilini öldürdüm”; böylece düşmanın **مثؤور**’dur ve yakının **مثؤور**’dur ve **مثؤور به**’dir. Ve “adam **أثأر** etti”: **ثأر**’ine erişti; **اثأره** gibi, **الافتعال** babından; musannifin sözünde geleceği üzere.

Ebû Zeyd dedi: “falanca **استثأر** etti; o hâlde o **مستثئر**’dir.” **الأساس**’ta: “öldürülenin velîsi **استثأر** etti”; yani öldürülmüşüyle **ليثأر** etmek için imdat istedi. Ve şu beyit okundu:

  “Onlara bir **مستثئر** geldiğinde onun yardımı
  ‘her (şey) ile ve her (tür) göğüs ile ürkmeyin’ diye bir duadır.”

Ebû Mansûr dedi: Sanki **ثأره**’i üzerine kendisine yardım edecek kimseyle imdatlaşıyor. Ve **الثؤرور**: **الجلواز**’dır; **التاء** harfinde, onun **التؤرور** olduğu, **التاء** ile, el-Fârisî’den, daha önce geçti.

Onların sözü: “ya **ثارات** Zeyd”: yani “ey onun öldürenleri”; **الصحاح**’ta böyledir. **الأساس**’ta: ve onların sözü: “ya li-**ثارات** el-Hüseyn”: murad “gelin ey benim **ذحوله**’m”; işte bu, seni talep etme vaktidir. **النهاية**’de: ve hadiste: “ya **ثارات** ‘Osmân”: yani “ey onun **ثارات**’ının ehli”; ve “ey onun kanını talep edenler”; böylece muzâfı hazfetti ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etti. Hassân dedi:

  “Onların diyarlarında yakında mutlaka işiteceksin:
  Allahu ekber, ya **ثارات** ‘Osmânâ.”

Ve ayrıca, üstten noktalı ikili ile de rivayet edilmiştir; daha önce ona işaret geçti; böylece iki madde ile rivayet olunur. **النهاية** sahibi burada onu anmakla yetindi; fakat el-Cevherî’nin sözü ile garîb ehlinin sözünü birleştirdi; şöyle dedi: Birincisine göre, yani muzâfın hazfi ve muzâfun ileyhin ikamesi üzere, **الثأر** talep edenleri çağırmış olur; onu (hakkı) yerine getirmesinde ve alıp tahsil etmesinde kendisine yardım etsinler diye. İkincisine göre, yani el-Cevherî’nin tefsiri üzere, katilleri çağırmış olur; onları tanıtmak, azarlamak ve işi onlara çirkin göstermek için; ta ki **الثأر** alınırken onlar için öldürme ile suçun tanıtılması, onun adlandırılması ve onunla kulaklarının çınlatılması bir araya gelsin; kalplerini yarsın; böylece onlarda daha etkili ve nefse daha şifalı olur. Ve **الثائر**: **ثأر**’ine erişinceye kadar hiçbir şey bırakmayan kimsedir.

Mecazdan: “falancayı **لا ثأرت** ettim”; **الأساس**’ta: “falancaya karşı, onun iki eli”; yani “ona fayda vermediler”; **ثأرت** ettim yakınımı: onunla öldürdüm’den ödünçtür.

Denilir: “falancadan **اثأرت** ettim”; aslı “**اثتأرت**”tir; üç noktalı harfi üstten noktalının önüne almakla; **ثأر**’den **افتعلت**; **الثاء**’a idğam edildi ve şeddelendi; yani ondan **ثأري**’me eriştim. Ve aynı şekilde, velîsinin katilini öldürdüğünde. Lebîd dedi:

  “Develer, benden bir çürümüş kemik parçasını, ölümden sonra,
  kemirirse; ben (hayatta iken) **أثئر** idim.”

Yani misafirlere onları boğazlardım; böylece onlardan **ثأري**’me hayatımda erişmiş oldum; mecaz olarak, ölümümden sonra çürümüş kemiklerimi kemirmelerine karşılık. Bu da şudur: Develer tuzlu-ot bulamazsa ölülerin kemiklerine ve develerin kemiklerine yönelir; onunla tuzlanırlar.

Ve **الثأر المنيم**: talep eden ona isabet ettiğinde onunla razı olduğu; böylece ondan sonra uyuduğu (kimsedir). **الصحاح**’ta böyledir. Başkası dedi: O, velînin kanına denk olan kimsedir. Ve denilir: “falanca **ثأرا منيما**’ya erişti”; yani içinde soylu birini öldürdü; talebine vefa olarak. Ve aynı şekilde **الثأر المنيم**’e isabet etti. Ebû Cundub el-Huzelî dedi:

  “Nefâse’nin mevlâsını bırakın; sonra dediler:
  belki sen **بالثأر المنيم** değilsin.”

es-Sukkerî dedi: Yani sahibini uyutan kimse değilsin; yani seni öldürürsem, başkasını öldürünceye kadar uyumam; yani denk değilsin; böylece seni öldürdükten sonra uyuyayım. el-Bâhilî: **المنيم**: adam ona eriştiğinde onu şifaya kavuşturan ve onu kanaat ettiren; böylece uyuyan (kimsedir), dedi.

Denilir: “seni şununla **ثأرتك** ettim”; yani onunla senden **ثأري**’me eriştim.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الثائر**: talep eden. Ve **الثائر**: talep olunan. Ve **الأثآر** cem‘ edilir. Şair dedi:

  “İbn ‘Abd el-Kays’ı bir **ثائر** darbesiyle mızrakladım;
  onda bir nüfuz vardır; ışın olmasaydı onu aydınlatırdı.”

**الأساس**’ın ibaresi: Ve **الثائر**’e ayrıca **الثأر** denilir; ve talep eden ile talep olunanın her biri, sahibinin **ثأر**’idir. Ve **المثؤور به**: öldürülendir. Ve **الثأر** ayrıca: düşmandır; ve onunla, şûrâ günü ‘Abd er-Rahmân hadisi tefsir edildi: “kılıçlarınızı düşmanlarınızdan **لا تغمدو** etmeyin; böylece **ثأركم**’ı **فتوتروا** edersiniz”; muradı: düşmanınızı, yanınızdaki **وتر**’ini almaya muktedir kılarsınız. Denilir: “onu **وترته**”; yani ona bir **وتر** ile isabet ettirdin. Ve “onu **أوترته**”; yani ona **وتره**’ini var ettirdin ve onu ona mümkün kıldın.

Ve **الموتور الثائر**: **الثأر** talep eden; ve o, kan talep edendir; Hayber günü Muhammed b. Seleme hadîsinde gelmiştir. el-Meydânî’nin **الأمثال**’inde: “**لا ينام** من **ثأر** kaza.” el-Muberrad’ın **كامل**’inde: “**لا ينام** من **أثأر**.”
