# ثبج (ث-ب-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A8%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - ب - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والثاء والباء معهما
ث ب ج يستعمل فقط
ثبج:
الثَّبَجُ أعلى الظَّهرِ من كل شيءٍ.
والتَّثبيجُ: التخليط من كل شيءٍ ومنه كتابٌ مُثَبِجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الثاء** ve**الباء** bunlarla birlikte

**ث ب ج** yalnızca kullanılır
**ثبج**:
**الثَّبَجُ** her şeyden **الظَّهرِ**’in en üst kısmıdır.
ve**التَّثبيجُ**: her şeyden karıştırma; ve ondan **كتابٌ مُثَبِجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثَبَجُ: ما بين الكاهِل إلى الظَهر. ويقال: ثَبَجُ كلِّ شيء: وسَطُهُ. وثَبَجُ الرَّمْلِ: معظمه. وثَبَّجَ الرّاعي بالعصا تَثْبيجاً، إذا جعلها على ظهره وجعل يديه من ورائها. وثَبَّجَ الكتابَ والكلام تثبيجاً، إذا لم يبيِّنه. والأَثْبَجُ: العريض الثَبَج، ويقال الناتئ الثَبَج. وثَبَجَ الرجلُ: أقْعَى على أطراف قدميه.

##### Türkçe

**الثَبَجُ**: **الكاهِل** ile **الظَهر** arasındaki şey. Ve denilir: her şeyin **ثَبَجُ**’u: onun ortasıdır. Ve **ثَبَجُ الرَّمْلِ**: onun çoğudur. Ve çoban, değnekle **ثَبَّجَ** eder, **تَثْبيجاً**; onu sırtının üzerine koyduğu ve ellerini onun arkasından yaptığı zaman. Ve kitabı ve sözü **ثَبَّجَ** eder, **تثبيجاً**; onu açıklamadığı zaman. Ve **الأَثْبَجُ**: **الثَبَج**’i geniş olan; ve denilir: **الثَبَج**’i çıkıntılı olan. Ve adam **ثَبَجَ** etti: ayaklarının uçları üzerine çömeldi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ث ب
ثبج
استُعْمِل من وجوهه : ثبج .
ثبج : أبو عُبَيْد ، عن الأصمعيّ : الثَّبَجُ : ما بين الكاهِل إلى الظَّهر .
وقال أبو زيد : الثَّبَجُ : ما بين العَجُز إلى المَحْرَك .
وقال أبو مالك : الثّبَجُ : مُسْتدارُ أعْلى الكاهِلِ إلى الصّدر ، قال : والدليل على أن الثَّبَجَ من الصدر أيضاً ، قولهم : أَثْباجُ الْقَطَا .
عمرو ، عن أبيه : الثَّبَجُ : نُتُوُّ الظَّهْر ، والثَّبَجُ : عُلُوُّ وسط البحر إذا تلاطمت أمواجه ، والثَّبَجُ : اضطراب الكلام وتفْنينُه ، والثَّبَجُ : تَعْمِيَةُ الخَطِّ وتَرْكُ بيانِه .
وقال الليث : الثَّثْبيجُ : التَّخْليط .
وقال أبو عبيدة : الثَّبَجُ : من عَجْبِ الذَّنب إلى عُذْرَيْه .
وقالت بنت القَتَّال الكلابي . ترثي أباها :
كأَنَّ نَشِيجَنا بِذَوَات غِسْلٍ
نَهيمُ المنزلِ تُثْبُجُ بالرِّحالِ
أي تُوضَعُ الرحالُ على أثْباجها ، وكتابٌ مُثَبّجٌ ، وقد ثُبِّجَ تَثبيجاً .
وأما قول الكميت يمدح زياد بن مَعْقَلِ :
ولم يُوايِم لهم في ذَبِّها ثَبَجاً
ولم يكُنْ لهم فيها أبا كَرِبِ
وثَبجٌ هذا رَجُلٌ من أهل اليمن غَزاه ملِكٌ من الملوك فصالَحه عن نفسه وأهله وولده ، وترك قومه فلم يدخلهم في الصلح ، فغزا الملكُ قومه ، فصار ثَبَجٌ مَثَلاً لمن لا يَذُبُّ عن قَوْمه ، وأرادَ الكميت أنه لم يفْعَل فعل ثَبج ، ولا فِعْل أبي كَرِب ، ولكنه ذَبَّ عن قومه .

##### Türkçe

ج ث ب
**ثبج**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **ثبج**.

**ثبج**: Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الثَّبَجُ**: **الكاهِل** ile **الظَّهر** arasındaki şeydir.
Ebû Zeyd dedi: **الثَّبَجُ**: **العَجُز** ile **المَحْرَك** arasındaki şeydir.
Ebû Mâlik dedi: **الثّبَجُ**: **الكاهِل**’in üstünün **الصّدر**’e doğru yuvarlak/çevresel kısmıdır; dedi ki: **الثَّبَجَ**’in **الصدر**’den de olduğuna delil, onların “**أَثْباجُ الْقَطَا**” sözleridir.

ʿAmr, babasından: **الثَّبَجُ**: sırtın kabarmasıdır; **الثَّبَجُ**: dalgaları çarpıştığı zaman denizin ortasının yükselmesidir; **الثَّبَجُ**: sözün çalkalanması ve çeşitlendirilmesidir; **الثَّبَجُ**: yazıyı muammalı kılmak ve onun açıklığını terk etmektir.
el-Leys dedi: **الثَّثْبيجُ**: karıştırıp bozmadır.
Ebû ʿUbeyde dedi: **الثَّبَجُ**: **عَجْبِ الذَّنب**’den iki **عُذْر**’üne kadardır.

el-Kattâl el-Kilâbî’nin kızı dedi; babasına mersiye söyler:
كأَنَّ نَشِيجَنا بِذَوَات غِسْلٍ
نَهيمُ المنزلِ تُثْبُجُ بالرِّحالِ
Yani, semerler/eyerler onun **أثْباج**’ı üzerine konulur; ve **كتابٌ مُثَبّجٌ**; ve **ثُبِّجَ** **تَثبيجاً**.

Kumeyt’in, Ziyâd b. Maʿqal’i övdüğü sözüne gelince:
ولم يُوايِم لهم في ذَبِّها ثَبَجاً
ولم يكُنْ لهم فيها أبا كَرِبِ
Ve bu **ثَبجٌ**, Yemen ehlinden bir adamdır; krallardan bir kral ona saldırdı da onun nefsi, ehli ve çocuğu hakkında onunla sulh yaptı; kavmini bırakıp onları sulha dâhil etmedi; bunun üzerine kral onun kavmine saldırdı; böylece **ثَبَجٌ**, kavminden savunmayan kimse için bir mesel oldu; Kumeyt, onun **ثَبج**’in fiilini de, **أبي كَرِب**’in fiilini de yapmadığını, fakat kavminden savunduğunu murat etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والباء وما يثلثهما)
(ثبت) الثاء والباء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي دَوامُ الشيء. يقال: ثَبَتَ ثباتاً وثُبُوتاً. ورجل ثَبْتٌ وثبيت. قال طَرَفَةُ في الثَّبيت:
فالهَبيت لا فؤادَ لـه *** والثّبيت ثبته فَهَمُه([1])(ثبج) الثاء والباء والجيم كلمةٌ واحدةٌ تتفرّع منها كَلِمٌ، وهي مُعْظَمُ الشيءِ ووَسَطُهُ. قال ابنُ دريد: ثَبَج كلِّ شيءٍ وسطُه. ورجل أثْبَجُ وامرأةٌ ثَبْجاء، إذا كان عظيمَ الجوفِ. وثَبَجَ الرّجُل، إذا أقْعَى على أطراف قدمَيْهِ كأنّه يستنجي وَتَراً([2]). قال الراجز:
إذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ *** ثَبَجْتُ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ([3])وهذا إنما يُقال لأنّه يُبْرِزُ ثَبَجَه. وجمع الثَّبَجِ أثْباجٌ وثُبُوج، وقومٌ ثُبْج جمع أثْبَجَ. وتَثَبَّجَ الرجلُ بالعصا إذا جعَلَها على ظهره وجعل يديه من ورائها. وثَبَجُ الرّمْل مُعْظَمُه، وكذلك ثَبَجُ البَحْر.
فأمّا قولهم ثبّج الكلامَ تثبيجاً فهو أن لا يأِتيَ به على وَجْهِهِ. وأصله من الباب، لأنه كأنه يجمعه جمعاً فيأتي به مجتمعاً غير ملخَّص ولا مفصّل.
(ثبر) الثاء والباء والراء أصولٌ ثلاثة: الأول السهولة، والثاني الهلاك، والثالث المواظبةُ على الشيء.
فالأرض السَّهلة هي الثَّبْرَة. فأمّا ثَبْرةُ فموضعٌ معروف. قال الراجز:
نجيْتُ نَفْسِي وتركت حَزْرَه *** نِعم الفَتَى غادرتُه بِثَبْرَه
 	* لن يُسْلِمَ الحُرُّ الكريمُ بِكْرَهْ([4]) *

قال ابنُ دُريد: والثَّبْرَةُ ترابٌ شبيه بالنُّورَة إذا بلغ عِرْقُ النَّخْلةِ إليه وقف، فيقولون: بلغت النخلةُ ثَبْرَةً من الأرض.
وثَبِيرٌ: جبل معروف. ومَثْبِرُ النّاقة: الموضع الذي تطرح فيه ولدها. وثَبَرَ البحرُ جَزَرَ، وذلك يُبْدِي عن مكان ليِّنٍ سَهل.
وأما الهلاكُ فالثُّبُور، ورجل مثبور هالك. وفي كتاب الله تعالى: ﴿دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُوراً﴾ [الفرقان 13].
وأمّا الثالث فيقال: ثابَرْت على الشيء، أي واظَبت. وذكر ابنُ دريدٍ: تثابَرَتِ([5]) الرِّجالُ في الحرب إذا تواثَبَتْ. وهو من هذا الباب الأخير.
(ثبن) الثاء والباء والنون أصلٌ واحد، وهو وعاء من الأوعية. قالوا: الثَّبْنُ اتِّخاذُك حُجْزَةً في إزارك، تجعل فيها ما اجتنيْتَه من رُطبٍ وغيره. وفي الحديث: "فليأكُلْ ولا يتَّخِذْ ثِبانا". وقال ابن دريد قياساً ما أحسبه إلاّ مصنوعاً، قال: المَثْبَنَة: كيسٌ تتخذ فيه المرأة المرآةَ وأداتَها. وزعم أنها لغة يمانية([6]).
(ثبي) الثاء والباء والياء أصلٌ واحد، وهو الدَّوام على الشيء. قاله الخليل. وقال أيضاً: التَّثْبِيَة الدَّوام على الشيء، والتثبِية الثَّناءُ على الإنسان في حياته. وأنشَدَ لِلبيد:
يُثَبِّي ثناءً مِنْ كريم وقولُه *** ألا انعَمْ على حُسْن التحيّةِ واشربِ([7])فهذا أصلٌ صحيح. وأمّا الثُّبَةُ فالعُصْبة من الفُرسان، يكُونُون ثُبَةً، والجمع ثُبَاتٌ وثُبُونَ. قال عمرو:
فأمّا يَومَ خَشْيَتِنا عليهمْ *** فتُصْبِحُ خيلُنا عُصَباً ثُبِينا([8])قال الخليل: والثُّبَة أيضاً ثُبَةُ الحوض، وهو وَسطه الذي يثوب [إليه الماء([9])]. وهذا تعليلٌ من الخليل للمسألة، وهو يدلّ على أنّ الساقط من الثبَة واوٌ قبل الباء؛ لأنّه زعم أنّه من يثوب. وقال بعد ذلك: أمّا العامّة فإنهم يصغِّرونها على ثُبَيَّة، يَتْبعون اللَّفظ. والذين يقولون ثُوَيبة في تصغير ثُبَةِ الحوض، فإنهم لزموا القياسَ فردُّوا إليها النقصان في موضعه، كما قالوا في تصغير رَوِيَّة رُوَيِّئة([10]) لأنها من روّأت. والذي عندي أنَّ الأصلَ في ثبة الحوض وثُبةِ الخيل واحدٌ، لا فرق بينهما. والتصغير فيهما ثُبَيّة، وقياسهُ ما بدأْنا به الباب في ذكر التثبية، وهو من ثبَّى على الشيءِ إذا دام. وأمّا اشتقاقه الرّويّة([11]) وأنها من روّأت ففيه نظر.
--------------ـــــ
([1]) وهذه أيضاً رواية الديوان 19 وما سيأتي في (هبت). ويروى: "قلبه قيمه" كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) هذا يطابق ما في الجمهرة (2: 199) وزاد في الجمهرة: "يقال استنجيت من هذه الشجرة غصناً إذا أخذته منها، ومن متن البعير وتراً. وكل شيء أخذته من شيء فقد استنجيته منه".
([3]) البيتان في الجمهرة واللسان (ثبج).
([4]) الرجز لعتيبة بن الحارث بن شهاب، وكان قد فر عن ابنه يوم ثبرة، قتلته بنو تغلب فقال ما قال. انظر الجمهرة (1: 200) ومعجم البلدان (ثبرة). قال ابن دريد: "حزرة ابنه. وكان بكره". ورواه في اللسان عن ابن دريد: "بثبرره" وقال: "إنما أراد بثبرة فزاد راء ثانية للوزن". وهو نقل غريب.
 ([5])في الأصل: "ثابرت"، صوابه من الجمهرة (1: 200) واللسان (ثبر).
([6]) انظر الجمهرة (1: 204).
([7]) ديوان لبيد 35 فينا سنة 1880 واللسان (ثبا).
 ([8]) هذه الرواية تطابق رواية الزوزني في المعلقات. وكلمة "عليهم" ساقطة من الأصل. ورواية التبريزي:
فأما يوم خشيتنا عليهم  *** فنصبح غارة متلبينا
وأما يوم لا نخشى عليهم *** فنصبح في مجالسنا ثبينا
 ([9]) التكملة من المجمل واللسان.
([10]) في الأصل: "ربه رؤبة". وانظر اللسان (19: 68).
([11]) في الأصل "الرية". وانظر التنبيه السابق.

ـ

##### Türkçe

(ثâ ve **ب** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**ثبت**) **الثاء** ve **الباء** ve **التاء** tek bir kelimedir; o da şeyin devamlılığıdır. Denir: **ثَبَتَ** **ثَباتاً** ve **ثُبُوتاً**. Ve (bir) adam **ثَبْتٌ** ve **ثبيت**(tir). **طَرَفَةُ** **الثَّبيت** hakkında dedi:
فالهَبيت لا فؤادَ لـه *** والثّبيت ثبته فَهَمُه([1])

(**ثبج**) **الثاء** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; ondan kelimeler dallanır; o, şeyin büyüğü ve ortasıdır. **ابنُ دريد** dedi: Her şeyin **ثَبَج**’i onun ortasıdır. Ve (bir) adam **أثْبَجُ** ve (bir) kadın **ثَبْجاء**(dır); eğer büyük karın boşluklu ise. Ve **ثَبَجَ** adam, eğer ayaklarının uçları üzerine çömelirse, sanki bir **وَتَراً**([2]) istincâ ediyormuş gibi. **الراجز** dedi:
إذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَبْ *** ثَبَجْتُ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِبْ([3])
Ve bu ancak, **ثَبَج**’ini ortaya çıkardığı için söylenir. **الثَّبَج**’in çoğulu **أثْباجٌ** ve **ثُبُوج**(dur); ve bir kavim **ثُبْج**, **أثْبَجَ**’ın çoğuludur. Ve adam, asâ ile **تَثَبَّجَ** ettiğinde: onu sırtına koyup ellerini onun arkasından yaptığında (böyledir). Ve kumun **ثَبَج**’i onun büyüğüdür; denizin **ثَبَج**’i de böyledir.

Ama onların “sözü **ثبّج** etti, **تثبيجاً**” sözleri ise, onu vechi üzere getirmemesidir. Aslı bâbdandır; çünkü sanki onu bir toplama ile toplar da onu toplanmış olarak getirir; ne hulâsa edilmiş ne de tafsil edilmiş.

(**ثبر**) **الثاء** ve **الباء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi kolaylık, ikincisi helâk, üçüncüsü şey üzerine müdâvemet.

Kolay yer (toprak) **الثَّبْرَة**’dir. Ama **ثَبْرةُ** ise bilinen bir yerdir. **الراجز** dedi:
نجيْتُ نَفْسِي وتركت حَزْرَه *** نِعم الفَتَى غادرتُه بِثَبْرَه
 	* لن يُسْلِمَ الحُرُّ الكريمُ بِكْرَهْ([4]) *

**ابنُ دُريد** dedi: **الثَّبْرَةُ**, **النُّورَة**’ye benzer bir topraktır; hurma ağacının kökü ona ulaştığında durur; böylece derler: hurma ağacı yerden bir **ثَبْرَةً**’ye ulaştı.

Ve **ثَبِيرٌ**: bilinen bir dağdır. Ve devenin **مَثْبِرُ**’u: yavrusunu attığı yerdir. Ve deniz **ثَبَرَ** ettiğinde: çekildi; bu da yumuşak, kolay bir yerden açığa çıkarır.

Helâk ise **الثُّبُور**’dur; ve **مثبور** adam helâk olmuş (kimsedir). Ve Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُوراً﴾ [الفرقان 13].

Üçüncüsüne gelince: denir: “Şey üzerine **ثابَرْت** ettim”, yani müdâvemet ettim. Ve **ابنُ دريدٍ** zikretti: erkekler savaşta **تثابَرَتِ**([5]) ettiklerinde, eğer birbirlerine sıçrayıp atıldılarsa. Ve o, bu son bâbdandır.

(**ثبن**) **الثاء** ve **الباء** ve **النون** tek bir asıldır; o da kaplardan bir kaptır. Dediler: **الثَّبْنُ**, izârında bir **حُجْزَةً** edinmendir; içine yaş hurmadan ve başkasından topladığını koyarsın. Ve hadiste: “Yesin ve **ثِبانا** edinmesin.” Ve **ابن دريد** kıyasen—onu ancak uydurma sanıyorum—dedi: **المَثْبَنَة**: kadının ayna ve aletini içine edindiği bir kesedir. Ve onun Yemenî bir dil olduğunu iddia etti([6]).

(**ثبي**) **الثاء** ve **الباء** ve **الياء** tek bir asıldır; o da şey üzerine devamlılıktır. Bunu **الخليل** söyledi. Ve yine dedi: **التَّثْبِيَة** şey üzerine devamlılıktır; ve **التثبِية** insanı hayatında övmektir. Ve **لبيد** için inşâd etti:
يُثَبِّي ثناءً مِنْ كريم وقولُه *** ألا انعَمْ على حُسْن التحيّةِ واشربِ([7])
Bu, sahih bir asıldır. Ama **الثُّبَةُ** ise, süvarilerden bir topluluktur; **ثُبَةً** olurlar; çoğulu **ثُبَاتٌ** ve **ثُبُونَ**’dur. **عمرو** dedi:
فأمّا يَومَ خَشْيَتِنا عليهمْ *** فتُصْبِحُ خيلُنا عُصَباً ثُبِينا([8])
**الخليل** dedi: **الثُّبَة** ayrıca havuzun **ثُبَةُ**’sidir; o, suyun [ona döndüğü([9])] ortasıdır. Bu, **الخليل**’in meseleye bir ta‘lîlidir; ve bu, **ثبَة**’den düşenin **الباء**’dan önce bir **واو** olduğuna delâlet eder; çünkü onun **يثوب**’dan olduğunu iddia etti. Sonra dedi: Ama avâm onu **ثُبَيَّة** üzere tasğîr eder; lafza tâbi olurlar. Havuzun **ثُبَةِ**’sinin tasğîrinde **ثُوَيبة** diyenler ise, kıyasa bağlı kaldılar; eksikliği yerine iade ettiler; tıpkı **رَوِيَّة**’nin tasğîrinde **رُوَيِّئة**([10]) dedikleri gibi; çünkü o **روّأت**’tendir. Benim yanımdaki ise: havuzun **ثبة**’sinin aslı ile atların **ثُبةِ**’si birdir; aralarında fark yoktur. Tasğîr ikisinde de **ثُبَيّة**’dir; ve onun kıyası, bâbın başında **التثبية**’yi zikretmemizdir; o da “şey üzerine **ثبَّى** etti”den (gelir), eğer devam ettiyse. Ama onun **الرّويّة**([11])’yi iştikâk etmesi ve onun **روّأت**’ten olması hususunda bir nazar vardır.

--------------ـــــ
([1]) Bu da divanın 19 rivayetidir ve (هبت)’te gelecek olan. Şöyle de rivayet edilir: “قلبه قيمه” divan şerhinde ve lisan’da (**ثبت**، **هبت**) olduğu gibi.
([2]) Bu, cumhara’da (2: 199) olanla mutabıktır; cumhara’da ziyade etti: “Denir: Bu ağaçtan bir dal aldığımda ondan istincâ ettim; ve devenin sırtından bir **وَتراً** (aldığımda). Bir şeyden aldığın her şeyde, ondan istincâ etmiş olursun.”
([3]) İki beyit cumhara’da ve lisan’da (**ثبج**)’dedir.
([4]) Recez, **عتيبة بن الحارث بن شهاب**’ındır; o, **ثبرة** günü oğlundan kaçmıştı; **بنو تغلب** onu öldürdü; böylece dediğini dedi. Cumhara’ya (1: 200) ve Mu‘cemu’l-buldân’a (**ثبرة**) bak. **ابن دريد** dedi: “**حزرة** onun oğludur. Ve o, **بكره** idi.” Lisan’da **ابن دريد**’den şöyle rivayet etti: “**بثبرره**” ve dedi: “Ancak **ثبرة**’yi kastetti; vezin için ikinci bir **راء** ziyade etti.” Bu, garip bir nakildir.
 ([5]) Asılda: “**ثابرت**”; doğrusu cumhara’dan (1: 200) ve lisan’dan (**ثبر**)dır.
([6]) Cumhara’ya (1: 204) bak.
([7]) Lebîd divanı 35, 1880 senesinde; ve lisan (**ثبا**).
 ([8]) Bu rivayet, Zûzenî’nin muallakât rivayetiyle mutabıktır. “**عليهم**” kelimesi asıldan düşmüştür. Tebrîzî rivayeti:
فأما يوم خشيتنا عليهم  *** فنصبح غارة متلبينا
وأما يوم لا نخشى عليهم *** فنصبح في مجالسنا ثبينا
 ([9]) Tekmile, **المجمل** ve lisan’dandır.
([10]) Asılda: “**ربه رؤبة**”. Lisan’a (19: 68) bak.
([11]) Asılda “**الرية**”. Önceki tenbîhe bak.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ب ج
لبجه فكسر ثبجه أي ضربه‏.‏
يقال‏:‏ لبجه بالعصا‏.‏
والبج ما بين الكاهل إلى الظهر‏.‏
ورجل أثبج‏:‏ ناتيء الثبج‏.‏
وتثبج الراعي بالعصا‏:‏ جعلها على ظهره وجعل يديه من ورائها‏.‏
وفي مثـلٍ ‏"‏ عـارض فلـان فـي قومـه ثبجـاً ‏"‏ هـو رجـل مـن اليمـن خـاف بعـض الملـوك فصالحـه عـن نفسـه وأهلـه دون قومـه فضرب مثلاً لمن لا يهمه أمر قومه‏.‏
ورجل مثبج‏:‏ مضطرب الخلق في وطولٍ‏.‏
وثبج الكلام‏:‏ لم يأت به على وجهه‏.‏
وثبج الخط‏:‏ لم يبينه وهذا خط مثبج‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تسنمت الحمر أثباج الآكام‏.‏
قال الراعي‏:‏ لراكب الناقة يعني نفسه أي تبين له موضـع اختصـار الطريـق لمعرفتـه بالطـرق‏.‏
وركـب ثبـج البحر‏.‏
ومضى ثبج من الليل‏.‏
والتقم لقماً مثل أثباج القطا وهي أوساطها‏.‏
وقال ذو ا لرمة‏:‏ بحرعٍ كأثباج القطا التتابـع

##### Türkçe

ث ب ج
Onu **لبجه** yaptı; sonra **ثبجه**’yi kesreledi; yani onu vurdu.
Denir ki: sopayla onu **لبجه** yaptı.
Ve **البج**: **الكاهل** ile **الظهر** arasındadır.
Ve **أثبج** adam: **الثبج**’i çıkıntılı olan.
Ve çoban sopayla **تثبج** etti: onu sırtının üzerine koydu ve ellerini onun arkasından yaptı.
Ve bir meselde: “Falanca, kavmi içinde **ثبجاً** olarak karşı çıktı”; o, Yemen’den bir adamdır; bazı krallardan korktu da onunla, kavmi dışında, kendi nefsi ve ehli hakkında sulh yaptı; böylece kavminin işi onu kaygılandırmayan kimse için mesel vuruldu.
Ve **مثبج** adam: yaratılışı çalkantılı, ve boyca uzun.
Ve **ثبج** söz: onu vechi üzere getirmedi.
Ve **ثبج** yazı: onu açıklığa kavuşturmadı; ve bu, **مثبج** bir yazıdır.
Ve mecazdan: eşekler, tepelerin **أثباج**’larına hörgüçlendiler.
Çoban dedi: deveye binen için; yani kendisi; yani yolları bilmesi sebebiyle ona yolun kısaltma yerini belli eder.
Ve denizin **ثبج**’ine bindi.
Ve geceden bir **ثبج** geçti.
Ve **القطا**’nın **أثباج**’ı gibi lokmalar yuttu; ve onlar, onun ortalarıdır.
Ve **ذو ا لرمة** dedi: “**بحرعٍ** gibi, **القطا**’nın **أثباج**’ı gibi, ardarda gelme.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ثَبَجُ كلِّ شيء: مُعْظَمُهُ ووَسَطُهُ وأَعلاه، والجمع أَثْباجٌ وثُبُوجٌ. وفي الحديث: خيارُ أُمتي أَوَّلُها وآخرُها، وبين ذلك ثَبَجٌ أَعْوَجُ ليس منك ولستَ منه. الثَّبَجُ: الوسط ما بين الكاهل إِلى الظهر؛ ومنه كتاب لوائل: وأَنْطُوا الثَّبَجَةَ أَي أَعطوا الوَسَطَ في الصدقة لا من خيار المال ولا من رُذالته، وأَلحقها هاء التأْنيث لانتقالها من الاسمية إِلى الوصف؛ ومنه حديث عبادة: يوشك أَن يُرى الرجلُ من ثَبَجِ المسلمين أَي من وَسَطِهم؛ وقيل: مِن سَراتهم وعِلْيَتِهم؛ وفي حديث علي، رضي الله عنه: وعليكم الرِّواقَ المُطَنَّبَ فاضْرِبُوا ثَبَجَهُ، فإِن الشيطانَ راكِدٌ في ِكِسْرِه. وثَبَجُ الرَّمْلِ: مُعْظَمُه، وما غَلُظَ من وَسَطه، وثَبَجُ الظَّهْرِ: مُعْظَمُه وما فيه مَحاني الضُّلوع؛ وقيل: هو ما بين العَجُزِ إِلى المَحْرَكِ، والجمع أَثْباجٌ. وقال أَبو عبيدة: الثَّبَجُ من عَجْبِ الذَّنَبِ إِلى عُذْرَتِه؛ وقالت بنت القتال الكلابي ترثي أَخاها:
كأَنَّ نَشَيجَها، بذَواتِ غِسْلٍ،
نَهيمُ البُزْلِ تُثْبَجُ بالرِّحالِ
أَي توضع الرحال على أَثباجها. وقال أَبو مالك: الثَّبَجُ مُسْتَدارٌ على الكاهل إِلى الصدر. قال: والدليل على أَن الثَّبَجَ من الصدر أَيضاً قولهم: أَثْباجُ القَطا؛ وقال أَبو عمرو: الثَّبَجُ نُتُوءُ الظهر. والثَّبَجُ: عُلُوُّ وسط البحر إِذا تلاقت أَمواجه. وفي حديث أُمِّ حَرامٍ: يَرْكَبُون ثَبَجَ هذا البحر أَي وسَطَه ومُعْظَمَه؛ ومنه حديث الزهري: كنتُ إِذا فاتَحْتُ عُرْوَةَ ابن الزُّبير فَتَقْتُ به ثَبَجَ بحرٍ. وثَبَجُ البحرُ والليل: مُعْظَمُه.
ورجلٌ أَثْبَجُ: أَحدَبُ. والأَثْبَجُ أَيضاً: الناتئُ الصَّدْر؛ وفيه ثَبَجٌ وثَبَجَةٌ. والأَثْبَجُ: العظيم الجوف. والأَثْبَجُ: العريضُ الثَّبَجِ؛ ويقال: الناتئُ الثَّبَجِ، وهو الذي صُغِّر في حديث اللِّعان: إِن جاءت به أُثَيْبِجَ، فهو لهِلالٍ؛ تصغيرُ الأَثْبَجِ الناتئ الثَّبَجِ أَي ما بين الكتفين والكاهل؛ وقول النمري:
دَعاني الأَثْبَجان بِيا بَغِيض
وأَهْلِي بالعراقِ، فَمَنَّيَاني
فسر بهذا كله.
ورجلٌ مُثَبَّجٌ: مضطرِبُ الخَلْقِ مع طول.
وثَبَّجَ الراعي بالعصا تَثْبيجاً أَي جعلها على ظهره، وجعل يديه من ورائها، وذلك إِذا أَعيا.
وثَبَجَ الرجلُ ثُبوجاً: أَقعى على أَطراف قدميه كأَنه يستنجي؛ قال: إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَب،
ثَبَجْتَ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِب
وقول الشماخ:
أَعائِشُ ما لأهْلِكِ لا أَراهُمْ
يُضِيعُونَ الهِجانَ مع المُضِيعِ؟
وكَيْفَ يَضِيعُ صاحِبُ مُدْفَآتٍ،
على أَثْباجِهِنَّ مِنَ الصَّقِيعِ؟
قال: هِجان الإِبل كرائمها أَي أَن على أَوساطها وبراً كثيراً يقيها البرد، قد أُدفئت به.
وثَبَّجَ الكتابَ والكلامَ تَثْبيجاً: لم يبينه؛ وقيل: لم يأْت به على وجهه.
والثَّبَجُ: اضطرابُ الكلام وتَفَنُّنُه. والثَّبَجُ: تَعْمِيَةُ الخَط وتَرْكُ بيانه. الليث: التَّثْبيجُ التخليط. وكتابٌ مُثَبَّجٌ، وقد ثُبِّجَ تَثْبيجاً. والثَّبَجُ: طائر يصيح الليلَ أَجمعَ كأَنه يَئِنُّ، والجمع ثِبْجانٌ؛ وأَما قولُ الكُمَيتِ يَمْدَحُ زِيادَ من مَعْقِلٍ: ولم يُوايِمْ لَهُمْ في ذَبِّها ثَبَجاً،
ولمْ يَكُنْ لهُمْ فيها أَبا كَرِبِ
ثَبَجٌ هذا: رجلٌ من أَهل اليمن، غزاه ملك من الملوك فصالحه عن نفسه وأَهله وولده، وترك قومه فلم يدخلهم في الصلح، فغزا الملك قومه، فصار ثَبَجٌ مثلاً لمن لا يَذُبُّ عن قومه، فأَراد الكميت: أَنه لم يفعل فِعْلَ ثَبَجٍ، ولا فِعْلَ أَبي كَرِبٍ، ولكنه ذَبَّ عن قومه.

##### Türkçe

**ثَبَجُ** her şeyin: onun çoğu, ortası ve en üstü; çoğulu **أَثْباجٌ** ve **ثُبُوجٌ**. Hadiste: “Ümmetimin hayırlıları onun evveli ve âhiridir; bunun arasında ise **ثَبَجٌ** vardır: eğri; senden değildir ve sen de ondan değilsin.” **الثَّبَجُ**: **الكاهل**’den **الظهر**’e kadar olan orta; bundan dolayı Vâil’e ait mektup: “**الثَّبَجَةَ**’yi veriniz” yani sadakada ortayı veriniz; ne malın hayırlısından ne de onun rezilinden; ona dişillik **هاء**’sını ekledi, isimlikten vasfa intikalinden dolayı; bundan dolayı Ubâde hadisi: “Yakında adamın **ثَبَجِ المسلمين**’den, yani onların ortasından olduğu görülür”; denildi ki: onların seçkinlerinden ve yücelerinden; Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: “Üzerinize çadırlı revak (gölgelik) gerekir; onun **ثَبَجَهُ**’sini vurunuz; çünkü şeytan onun kırığında durgundur.” **ثَبَجُ الرَّمْلِ**: onun çoğu ve ortasının kalın olanı; **ثَبَجُ الظَّهْرِ**: onun çoğu ve onda kaburgaların kıvrımları bulunan yer; denildi ki: **العَجُزِ**’den **المَحْرَكِ**’e kadar olan şeydir; çoğulu **أَثْباجٌ**. Ebû Ubeyde dedi: **الثَّبَجُ** kuyruk sokumunun (**عَجْبِ الذَّنَبِ**) ucundan onun **عُذْرَتِه**’sine kadardır; Kilâbî el-Kattâl’ın kızı, kardeşine mersiye söylerken dedi:
كأَنَّ نَشَيجَها، بذَواتِ غِسْلٍ،
نَهيمُ البُزْلِ تُثْبَجُ بالرِّحالِ
Yani semerler onun **أَثباجها**’sı üzerine konur. Ebû Mâlik dedi: **الثَّبَجُ** **الكاهل** üzerinde göğse kadar yuvarlak olandır. Dedi: **الثَّبَجَ**’in göğüsten de olduğuna delil onların “**أَثْباجُ القَطا**” demeleridir; Ebû Amr dedi: **الثَّبَجُ** sırtın çıkıntısıdır. **الثَّبَجُ**: dalgaları karşılaştığında denizin ortasının yükselmesi. Ümmü Harâm hadiste: “Bu denizin **ثَبَجَ**’ine binerler” yani onun ortasına ve çoğuna; bundan dolayı Zührî hadisi: “Ben Urve b. Zübeyr’i konuşturduğumda onunla bir denizin **ثَبَجَ**’ini yarardım.” **ثَبَجُ البحرُ والليل**: onun çoğu.

**أَثْبَجُ** bir adam: kambur. **الأَثْبَجُ** ayrıca: göğsü çıkık olan; onda **ثَبَجٌ** ve **ثَبَجَةٌ** vardır. **الأَثْبَجُ**: karın boşluğu büyük olan. **الأَثْبَجُ**: **الثَّبَجِ**’i geniş olan; denir ki: **الناتئُ الثَّبَجِ**; o, **اللِّعان** hadîsinde küçültülmüş olandır: “Eğer onu **أُثَيْبِجَ** olarak getirirse, o Hilâl’indir”; **الأَثْبَجِ**’in küçültmesi, **الناتئ الثَّبَجِ**’in (yani iki omuz ile **الكاهل** arası) küçültmesidir; Numeyrî’nin sözü:
دَعاني الأَثْبَجان بِيا بَغِيض
وأَهْلِي بالعراقِ، فَمَنَّيَاني
Bunun hepsiyle sevin.

**مُثَبَّجٌ** bir adam: uzunlukla birlikte yaratılışı (bedeni) çalkantılı/uyumsuz olan.

Çoban sopayla **ثَبَّجَ** etti, **تَثْبيجاً**: yani onu sırtına koydu ve ellerini onun arkasından yaptı; bu, yorulduğunda olur.

Adam **ثَبَجَ** etti, **ثُبوجاً**: ayaklarının uçları üzerine çömeldi; sanki taharetleniyor; dedi ki:
إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَب،
ثَبَجْتَ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِب
Şemmâh’ın sözü:
أَعائِشُ ما لأهْلِكِ لا أَراهُمْ
يُضِيعُونَ الهِجانَ مع المُضِيعِ؟
وكَيْفَ يَضِيعُ صاحِبُ مُدْفَآتٍ،
على أَثْباجِهِنَّ مِنَ الصَّقِيعِ؟
Dedi: **هِجان** develer onların kıymetlileridir; yani onların ortaları üzerinde soğuğu ondan koruyan çok tüy vardır; onunla ısıtılmıştır.

**ثَبَّجَ** kitabı ve sözü, **تَثْبيجاً**: onu açıklamadı; denildi ki: onu vechi üzere getirmedi.

**الثَّبَجُ**: sözün çalkantısı ve çeşitlenmesi. **الثَّبَجُ**: yazıyı körleştirmek ve onun açıklığını terk etmek. Leys: **التَّثْبيجُ** karıştırıp bozmadır. **مُثَبَّجٌ** bir kitap; ve o, **تَثْبيجاً** ile **ثُبِّجَ** edilmiştir. **الثَّبَجُ**: bütün gece bağıran, sanki inliyormuş gibi bir kuş; çoğulu **ثِبْجانٌ**; Kümeyt’in, Ma‘kıl’dan Ziyâd’ı överken söylediği söze gelince:
ولم يُوايِمْ لَهُمْ في ذَبِّها ثَبَجاً،
ولمْ يَكُنْ لهُمْ فيها أَبا كَرِبِ
Bu **ثَبَجٌ**: Yemen halkından bir adamdır; krallardan bir kral ona sefer yaptı; kendisi, ehli ve çocuğu karşılığında onunla sulh yaptı; kavmini bırakıp onları sulha dâhil etmedi; kral onun kavmine sefer yaptı; böylece **ثَبَجٌ**, kavminden savunmayan kimse için mesel oldu; Kümeyt şunu kastetti: onun **ثَبَجٍ** fiilini de, **أَبي كَرِبٍ** fiilini de yapmadığını; bilakis kavminden savunduğunu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث ب ج * * الثَّبَجُ * بفتحتين ما بين الكاهل إلى الظهر وقيل ثبج كل شيء وسطه و * الأثْبَجُ * العريض الثبج وقيل الناتئ الثبج وهو الذي صغُّر في الحديث ﴿إن جاءت به أُثيبج﴾

##### Türkçe

* ث ب ج * * **الثَّبَجُ** * (iki fetha ile) **الكاهل** ile **الظهر** arasındaki şeydir; ve denildi ki: her şeyin **ثبج**’i onun ortasıdır. Ve * **الأثْبَجُ** * **الثبج**’i geniş olan; ve denildi ki: **الثبج**’i çıkıntılı olan; ve o, hadiste küçültülmüş olandır: { “Eğer onu **أُثيبج** olarak getirirse…” }

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثبج، محركة: ما بين الكاهل إلى الظهر. وثبج الظهر: معظمه، وما فيه محانى الضلوع، وقيل: هو ما بين العجز إلى المحرك، والجمع أثباج. الثبج  : وسط الشىء ومعظمه  وأعلاه، والجمع أثباج وثبوج، وفي الحديث خيار أمتي أولها وآخرها، وبين ذلك ثبج أعوج ليس منك ولست منه  وفي حديث عبادة  : يوشك أن يرى الرجل من ثبج المسلمين  أي من وسطهم، وقيل: من سراتهم وعليتهم، وفي حديث على، رضى الله عنه:  وعليكم الرواق المنطب فاضربوا ثبجة، فإن الشيطان راكد في كسره وقال أبو عبيدة: الثبج من عجب الذنب إلى عذرته. والثبج: علو وسط البحر إذا تلاقت أمواجه، وقد يستعار لأعالي الأمواج، وفي حديث أم حرام:  يركبون ثبج هذا البحر  أي وسطه ومعظمه، وفي حديث الزهرى: كنت إذا فاتحت عروة بن الزبير فتقت به ثبج بحر  . وثبج البحر والليل: معظمه. وفي الأساس: من المجاز: تسمنت الحمر أثباج الآكام. وركب ثبج البحر، ومضى ثبج من الليل، والتقم لقما مثل أثباج القطا، وهي أوساطها. انتهى. الثبج:  صدر القطا  ، قال أبو مالك: الثبج مستدار على الكاهل إلى الصدر، قال: والدليل على أن الثبج من الصدر أيضا قولهم: أثباج القطا. الثبج:  اضطراب الكلام وتفنينه  ، وفي نسخة: تفننه. الثبج  : تعمية الخط وترك بيانه، كالتثبيج  يقال: ثبج الكتاب والكلام تثبيجا: لم يأت به على وجهه، وعن الليث: التثبيج: التخليط، وكتاب مثبج وقد ثبج تثبيجا. الثبج:  طائر  يصيح الليل أجمع، كأنه يئن، والجمع ثبجان. في المثل:  عارض فلان في قومه ثبجا  ثبج هذا  ملك باليمن ما ذب عن قومه حتى غزوا  ، وذلك أنه غزاه ملك من الملوك فصالحه عن نفسه وأهله وولده، وترك قومه فلم يدخلهم في الصلح، فغزا الملك قومه، فصار ثبج مثلا لمن لا يذب عن قومه، وقال الكميت يمدح زياد ابن معقل:
  ولم يوائم لهم في ذبها ثبجا                      ولم يكن لهم فيها أبا كرب أراد أنه لم يفعل فعل ثبج، ولا فعل أبي كرب، ولكنه ذب عن قومه. في كتاب لوائل:  وأنطوا الثبجة  أي أعطوا  المتوسطة  في الصدقة  بين الخيار والرذال  ، وألحقها هاء التأنيث لانتقالها من الاسمية إلى الوصف.  والتثبيج بالعصا، والتثبج بها: أن تجعلها  أيها الراعي  على ظهرك، وتجعل يديك من ورائها  وذلك إذا أعييت.  والأثبج: العريض الثبج:، والعظيم الجوف،  أو الناتئه  ، أي الثبج.  والأثيبج في الحديث تصغيره  ، وهو حديث اللعان:  إن جاءت به أثيبج فهو لهلال  تصغير الأثبج: الناتئ الثبج أي ما بين الكتفين والكاهل. ورجل أثبج: أحدب، وفيه ثبج وثبجة، وقول النمرى:

  دعاني الأثبجان بيا بعيض                      وأهلى بالعراق فمنياني  ثبج، كضرب  ، ثبوجا  : أقعى على أطراف قدميه  كأنه يستنجى، قال:
  إذا الكماة جثموا على الركب
  ثبجت يا عمرو ثبوج المحتطب  واثبأج  الرجل:  امتلأ وضخم واسترخى  ،وفي الأساس واللسان: ورجل مثبج: مضطرب الخلق مع طول.  والمثبجة، كمعظمة: البوم  ، وقد تقدم،  أو الأنوق  ، بالفتح. ثباج،  ككتاب: جبل باليمن  . ثباج  ككتان: ع  .

##### Türkçe

**الثبج**، harekeli: **الكاهل** ile **الظهر** arasındaki şey. Ve **ثبج الظهر**: onun çoğu; ve onda kaburgaların kıvrımları olan şey; ve denildi: o, **العجز** ile **المحرك** arasındaki şeydir; çoğulu **أثباج**.

**الثبج**: şeyin ortası, çoğu ve üstü; çoğulu **أثباج** ve **ثبوج**. Hadiste: “Ümmetimin hayırlısı evveli ve âhiridir; bunun arasında **ثبج** eğri vardır; sen benden değilsin ve ben senden değilim.” Ve **عبادة** hadîsinde: “Yakındır ki adam **ثبج المسلمين**’den görülür”; yani onların ortasından. Ve denildi: onların seçkinlerinden ve yücelerinden. Ve **على** hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ve üzerinize katlanmış revak (gölgelik) vardır; öyleyse bir **ثبجة** vurun; çünkü şeytan onun kırığında durgundur.” Ve **أبو عبيدة** dedi: **الثبج**, kuyruk sokumunun ucu (**عجب الذنب**)ndan onun makatına (**عذرته**) kadardır.

Ve **الثبج**: dalgaları karşılaştığında denizin orta yüksekliği; ve bazen dalgaların yükseklikleri için ödünç alınır. Ve **أم حرام** hadîsinde: “Bu denizin **ثبج**’ine binerler”; yani onun ortasına ve çoğuna. Ve **الزهرى** hadîsinde: “Ben, **عروة بن الزبير**’e ne zaman başlangıç yapsam onunla bir denizin **ثبج**’ini yarardım.” Ve **ثبج البحر** ve **الليل**: onun çoğu. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “Eşekler tepelerin **أثباج**’ını semizledi.” Ve “Denizin **ثبج**’ine bindi; geceden bir **ثبج** geçti; ve **القطا**’nın **أثباج**’ı gibi lokmalar yuttu”; o da onların ortalarıdır. Bitti.

**الثبج**: **القطا**’nın göğsü. **أبو مالك** dedi: **الثبج**, **الكاهل** üzerinde göğse kadar yuvarlaktır. Dedi: **الثبج**’in göğüsten de olduğuna delil, onların “**أثباج القطا**” sözleridir.

**الثبج**: sözün çalkalanması ve çeşitlendirilmesi; bir nüshada: onun çeşitlenmesi.

**الثبج**: yazıyı belirsizleştirmek ve açıklamasını terk etmek; **التثبيج** gibi. Denir: **ثبج الكتاب والكلام تثبيجا**: onu vechi üzere getirmedi. Ve **الليث**’ten: **التثبيج**: karıştırıp bozmadır. Ve **كتاب مثبج**; ve **ثبج تثبيجا**.

**الثبج**: bir kuş; bütün gece öter; sanki inler. Çoğulu **ثبجان**.

Meselde: “Falan, kavminde **ثبجا** olarak karşı çıktı.” **ثبج**: Yemen’de bir kral; kavminden savunmadı, ta ki onlar baskına uğrayıncaya kadar. Bu, şundan dolayıdır ki krallardan bir kral ona saldırdı; o da kendisi, ehli ve çocuğu hakkında onunla sulh yaptı; kavmini bıraktı da onları sulha dâhil etmedi; kral da onun kavmine saldırdı; böylece **ثبج**, kavminden savunmayan kimse için mesel oldu. Ve **الكميت**, **زياد ابن معقل**’i överken dedi:

  ولم يوائم لهم في ذبها ثبجا                      ولم يكن لهم فيها أبا كرب

Yani: **ثبج**’in fiilini yapmadı, ne de **أبا كرب**’in fiilini; fakat kavminden savundu.

**لوائل** kitabında: “Ve **الثبجة**’yi **أنطوا**”; yani sadakada, seçkin ile düşük arasında, ortayı verin. Ve onu isimlikten vasfa intikalinden dolayı ona dişilik **هاء**’sını ekledi.

Ve **التثبيج** değnekle; ve onunla **التثبج**: onu, ey çoban, sırtına koyman ve iki elini onun arkasından yapmandır; bu, yorulduğun zaman olur.

Ve **الأثبج**: geniş **الثبج**’li; ve büyük karınlı; yahut çıkıntılı olanı; yani **الثبج**’li.

Ve **الأثيبج** hadîste onun küçültmesidir. O, **اللعان** hadîsidir: “Eğer onu **أثيبج** olarak getirirse, o **هلال**’indir.” **الأثبج**’in küçültmesi: çıkıntılı **الثبج**; yani iki omuz (**الكتفين**) ile **الكاهل** arasındaki şey.

Ve **رجل أثبج**: kambur; onda **ثبج** ve **ثبجة** vardır. Ve **النمرى**’nin sözü:

  دعاني الأثبجان بيا بعيض                      وأهلى بالعراق فمنياني

**ثبج** ( **ضرب** gibi), **ثبوجا**: ayaklarının uçları üzerinde çömeldi; sanki taharetleniyor. Dedi:

  إذا الكماة جثموا على الركب
  ثبجت يا عمرو ثبوج المحتطب

Ve **اثبأج الرجل**: doldu, irileşti ve gevşedi. Ve **الأساس** ve **اللسان**’da: **رجل مثبج**: uzunlukla birlikte yaratılışı çalkantılı.

Ve **المثبجة** ( **معظمة** gibi): baykuş; daha önce geçti; yahut **الأنوق**; fetha ile.

**ثباج** ( **كتاب** gibi): Yemen’de bir dağ.

**ثباج** ( **كتان** gibi): bir yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَبَجَ
1 ثَبَجَ ثبج , (S, K,) aor. ثَبِجَ , (K,) inf. n. ثُبُوجٌ, (S,) He sat with his but tocks against his heels, resting upon the extremities of his feet, (S, K,) as one does in performing the act termed اِسْتِنْجَآءٌ. (TA.) -A2- [ثَبِجَ: see the next paragraph.]

ثبّج بِالعَصَا
2 ثبّج بِالعَصَا ثبج بالعصا , (S,) inf. n. تَثْبِيجٌ; (S, K;) and بِهَا ↓ تثبّج; (A, K;) He (a pastor, S, A) put the staff, or stick, upon, or against, his back, and put his arms, or hands, behind it: (S, A, K:) thus he does when he is fatigued. (TA.) -A2- ثبّجهُ, (S, A, TA,) inf. n. as above, (S, K,) He made it obscure; (K;) he did not make it distinct, or plain; (S, A, K;) namely, writing, (S,) [i. e.] handwriting; (A, K;) and speech, or language: (S:) he did not express it in the proper mode, or manner, namely, speech, or language. (A.) And ثُبِّجَ, inf. n. as above; [and app. ↓ ثَبِجَ, aor. ثَبَجَ , inf. n. ثَبَجٌ, q. v. infrא;] said of writing; [and of speech, or language;] It was, or was made, confused [&c.]. (Lth, TA.)

5 تَثَبَّجَ see 2.

ثَبَجٌ
ثَبَجٌ ثبج The part between the كَاهِل [app. here signifying the base of the neck] and the back: (S, A, Msb, K:) or the circuit of the upper part of the كاهل, extending to the breast; as is shown by the phrase أَثْبَاجُ القَطَا: [see what follows:] (Aboo-Mבlik, TA:) or the part between the shoulderblades and the كاهل: and the main part of the back, and the part in which are the places of curvature of the ribs: or the part between the buttocks and the base of the neck: accord. to AO, the part from the rump-bone, or root of the tail, to the hair of the withers [of a horse]: (TA:) also the breast of the bird called القَطَا: (K:) or the middle part of that bird: pl. أَثْبَاجٌ. (A, TA.) ― -b2- (assumed tropical:) The middle (S, K) of a thing, (K,) of anything: (S:) and the main part thereof; (K;) so of a heap, or tract, of sand: (A'Obeyd, S:) and the higher, or highest, part of a thing: pl. [of pauc.] أَثْبَاجٌ and [of mult.] ثُبُوجٌ. (TA.) (tropical:) The middle of the sea: the main part thereof; and of the night: (A, * TA:) the height of the middle of the sea, where the waves meet one another: the higher, or highest, parts of the waves. (TA.) مِنْ ثَبَجِ المُسْلِمِينَ (assumed tropical:) Of the middle class of the Muslims: or of the higher, or highest, or chief, class of them. (TA from a trad.) -A2- The quality denoted by the epithet أَثْبَجُ, q. v.; as also ↓ ثَبَجَةٌ. (L.) ― -b2- Incongruity and confusion of speech, or language: and obscurity, or indistinctness, of handwriting. (K. [App. an inf. n.: see 2, last sentence.])

ثَبَجَةٌ
ثَبَجَةٌ ثبج ثبجه ثبجة A thing of the middling sort, between good and bad: (K, TA:) the fem. ة is affixed because the word is changed from a subst. to an epithet: it occurs in this sense applied to the contribution termed صَدَقَة. (TA.) -A2- See also ثَبَجٌ.)

أَثْبَجُ
أَثْبَجُ ذ Broad, or wide, in the part called the ثَبَج; (S, K, Msb, TA;) and large in the جَوْف [i. e. chest, or belly]: (TA:) or protuberant, or prominent, in the ثَبَج: (S, A, Mgh, Msb, K:) or humpbacked: (TA in this art., and in art. عجر on the authority of Fr:) and having a projecting, or prominent, breast, or chest: (L:) dim. ↓ أُثَيْبِجُ, occurring in a trad. (S, Mgh, Msb, * K.)

أُثَيْبِجُ
أُثَيْبِجُ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

ثَبَجَ
1 **ثَبَجَ** ثبج, (S, K,) muzâri‘ı **ثَبِجَ**, (K,) mastarı **ثُبُوجٌ**, (S,) O, topukları üzerine oturup kalçalarını topuklarına dayayarak, ayaklarının uçları üzerine yaslanarak oturdu; (S, K,) **اِسْتِنْجَآءٌ** diye adlandırılan fiili yaparken kişinin yaptığı gibi. (TA.) -A2- [**ثَبِجَ**: bir sonraki paragrafa bak.]

ثبّج بِالعَصَا
2 **ثبّج بِالعَصَا** ثبج بالعصا, (S,) mastarı **تَثْبِيجٌ**; (S, K;) ve بِهَا ↓ **تثبّج**; (A, K;) O (bir çoban, S, A) değneği, yahut sopayı, sırtının üzerine yahut sırtına karşı koydu ve kollarını yahut ellerini onun arkasına koydu: (S, A, K:) böylece o, yorulduğu zaman yapar. (TA.) -A2- **ثبّجهُ**, (S, A, TA,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, K,) O, onu müphem kıldı; (K;) onu belirgin, yahut açık kılmadı; (S, A, K;) yani yazıyı, (S,) [yani] el yazısını; (A, K;) ve sözü, yahut dili: (S:) onu uygun tarzda, yahut biçimde ifade etmedi; yani sözü, yahut dili. (A.) Ve **ثُبِّجَ**, mastarı yukarıdaki gibi; [ve görünüşe göre ↓ **ثَبِجَ**, muzâri‘ı **ثَبَجَ**, mastarı **ثَبَجٌ**, aşağıda zikredilene bak;] yazı hakkında söylenir; [ve söz, yahut dil hakkında;] O, karışık oldu [&c.]. (Lth, TA.)

5 **تَثَبَّجَ** 2’ye bak.

ثَبَجٌ
**ثَبَجٌ** ثبج **كَاهِل** ile [burada görünüşe göre boynun dibi anlamında] sırt arasındaki kısım: (S, A, Msb, K:) yahut **كاهل**’in üst kısmının çevresi, göğse kadar uzanan; **أَثْبَاجُ القَطَا** ibaresinin gösterdiği üzere: [aşağıda gelen şeye bak:] (Aboo-Mبlik, TA:) yahut kürek kemikleri ile **كاهل** arasındaki kısım: ve sırtın ana kısmı, ve kaburgaların eğrilik yerlerinin bulunduğu kısım: yahut kalçalar ile boynun dibi arasındaki kısım: AO’ya göre, sağrı kemiğinden, yahut kuyruğun kökünden, atın cidago kıllarına kadar olan kısım: (TA:) ayrıca **القَطَا** denilen kuşun göğsü: (K:) yahut o kuşun orta kısmı: çoğulu **أَثْبَاجٌ**. (A, TA.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Bir şeyin (S, K) ortası, (K,) herhangi bir şeyin: (S:) ve onun ana kısmı; (K;) kum yığını yahut kumluk saha hakkında da böyledir: (A'Obeyd, S:) ve bir şeyin daha yüksek, yahut en yüksek, kısmı: azlık çoğulu **أَثْبَاجٌ** ve çokluk çoğulu **ثُبُوجٌ**. (TA.) (mecaz:) Denizin ortası: onun ana kısmı; ve gecenin [ortası]: (A, * TA:) denizin ortasının yüksekliği; dalgaların birbirine kavuştuğu yer: dalgaların daha yüksek, yahut en yüksek, kısımları. (TA.) **مِنْ ثَبَجِ المُسْلِمِينَ** (mecaz kabul edilerek:) Müslümanların orta tabakasından: yahut onların daha yüksek, yahut en yüksek, yahut baş tabakasından. (TA bir rivayetten.) -A2- **أَثْبَجُ** sıfatının delalet ettiği nitelik; aşağıdaki ↓ **ثَبَجَةٌ** de böyledir. (L.) ― -b2- Sözün, yahut dilin, uygunsuzluğu ve karışıklığı: ve el yazısının kapalılığı, yahut belirgin olmayışı. (K. [Görünüşe göre bir mastar: 2’nin son cümlesine bak.])

ثَبَجَةٌ
**ثَبَجَةٌ** ثبج ثبجه ثبجة İyi ile kötü arasında, orta türden bir şey: (K, TA:) müennes **ة** ilave edilmiştir; çünkü kelime bir isimden bir sıfata çevrilmiştir: bu anlamda **صَدَقَة** diye adlandırılan katkı payına uygulanmış olarak vârid olmuştur. (TA.) -A2- Ayrıca **ثَبَجٌ**’e de bak.)

أَثْبَجُ
**أَثْبَجُ** ذ **ثَبَج** denilen kısımda geniş, yahut enli; (S, K, Msb, TA;) ve **جَوْف**’ta [yani göğüs yahut karın] büyük: (TA:) yahut **ثَبَج**’de çıkıntılı, yahut belirgin: (S, A, Mgh, Msb, K:) yahut kambur: (TA bu maddede, ve Fr’nin rivayetine dayanarak عجر maddesinde:) ve çıkık, yahut belirgin, göğse yahut sinəyə sahip: (L:) küçültmesi ↓ **أُثَيْبِجُ**, bir rivayette vârid olmuştur. (S, Mgh, Msb, * K.)

أُثَيْبِجُ
**أُثَيْبِجُ** ذ : bir önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَبَجَ
ثَبَجَ I ( n. ac. ثُبُوْج 27 ),
a.  Squatted, crouched.

b.  U ( n. ac. ثَبْج 1 ), Spoke or wrote indistinctly, unintelligibly.

ثَبَّجَ
ثَبَّجَ II ,
a.  Made obscure, unintelligible.

ثَبَج
ثَبَج 4 ,
a.  Base of the neck.

b.  Middle; chief or principal part.

c.  Indistinctness, incongruity.

ثَبَجَة
ثَبَجَة 4t ,
a.  Middling, mediocre.

##### Türkçe

**ثَبَجَ**
**ثَبَجَ** I (mastar ismi: **ثُبُوْج** 27),
a. Çömeldi, büzüldü.

b. U (mastar ismi: **ثَبْج** 1), Belirsiz, anlaşılmaz biçimde konuştu veya yazdı.

**ثَبَّجَ**
**ثَبَّجَ** II,
a. Kapalı, anlaşılmaz yaptı.

**ثَبَج**
**ثَبَج** 4,
a. Boynun dibi.

b. Orta; başlıca veya esas kısım.

c. Belirsizlik, uygunsuzluk.

**ثَبَجَة**
**ثَبَجَة** 4t,
a. Orta hâlli, vasat.
