# ثبج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%A8%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثبج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثبج

ثَبَجُ كلِّ شيء: مُعْظَمُهُ ووَسَطُهُ وأَعلاه، والجمع أَثْباجٌ وثُبُوجٌ. وفي الحديث: خيارُ أُمتي أَوَّلُها وآخرُها، وبين ذلك ثَبَجٌ أَعْوَجُ ليس منك ولستَ منه. الثَّبَجُ: الوسط ما بين الكاهل إِلى الظهر؛ ومنه كتاب لوائل: وأَنْطُوا الثَّبَجَةَ أَي أَعطوا الوَسَطَ في الصدقة لا من خيار المال ولا من رُذالته، وأَلحقها هاء التأْنيث لانتقالها من الاسمية إِلى الوصف؛ ومنه حديث عبادة: يوشك أَن يُرى الرجلُ من ثَبَجِ المسلمين أَي من وَسَطِهم؛ وقيل: مِن سَراتهم وعِلْيَتِهم؛ وفي حديث علي، رضي الله عنه: وعليكم الرِّواقَ المُطَنَّبَ فاضْرِبُوا ثَبَجَهُ، فإِن الشيطانَ راكِدٌ في ِكِسْرِه. وثَبَجُ الرَّمْلِ: مُعْظَمُه، وما غَلُظَ من وَسَطه، وثَبَجُ الظَّهْرِ: مُعْظَمُه وما فيه مَحاني الضُّلوع؛ وقيل: هو ما بين العَجُزِ إِلى المَحْرَكِ، والجمع أَثْباجٌ. وقال أَبو عبيدة: الثَّبَجُ من عَجْبِ الذَّنَبِ إِلى عُذْرَتِه؛ وقالت بنت القتال الكلابي ترثي أَخاها:
كأَنَّ نَشَيجَها، بذَواتِ غِسْلٍ،
نَهيمُ البُزْلِ تُثْبَجُ بالرِّحالِ
أَي توضع الرحال على أَثباجها. وقال أَبو مالك: الثَّبَجُ مُسْتَدارٌ على الكاهل إِلى الصدر. قال: والدليل على أَن الثَّبَجَ من الصدر أَيضاً قولهم: أَثْباجُ القَطا؛ وقال أَبو عمرو: الثَّبَجُ نُتُوءُ الظهر. والثَّبَجُ: عُلُوُّ وسط البحر إِذا تلاقت أَمواجه. وفي حديث أُمِّ حَرامٍ: يَرْكَبُون ثَبَجَ هذا البحر أَي وسَطَه ومُعْظَمَه؛ ومنه حديث الزهري: كنتُ إِذا فاتَحْتُ عُرْوَةَ ابن الزُّبير فَتَقْتُ به ثَبَجَ بحرٍ. وثَبَجُ البحرُ والليل: مُعْظَمُه.
ورجلٌ أَثْبَجُ: أَحدَبُ. والأَثْبَجُ أَيضاً: الناتئُ الصَّدْر؛ وفيه ثَبَجٌ وثَبَجَةٌ. والأَثْبَجُ: العظيم الجوف. والأَثْبَجُ: العريضُ الثَّبَجِ؛ ويقال: الناتئُ الثَّبَجِ، وهو الذي صُغِّر في حديث اللِّعان: إِن جاءت به أُثَيْبِجَ، فهو لهِلالٍ؛ تصغيرُ الأَثْبَجِ الناتئ الثَّبَجِ أَي ما بين الكتفين والكاهل؛ وقول النمري:
دَعاني الأَثْبَجان بِيا بَغِيض
وأَهْلِي بالعراقِ، فَمَنَّيَاني
فسر بهذا كله.
ورجلٌ مُثَبَّجٌ: مضطرِبُ الخَلْقِ مع طول.
وثَبَّجَ الراعي بالعصا تَثْبيجاً أَي جعلها على ظهره، وجعل يديه من ورائها، وذلك إِذا أَعيا.
وثَبَجَ الرجلُ ثُبوجاً: أَقعى على أَطراف قدميه كأَنه يستنجي؛ قال: إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَب،
ثَبَجْتَ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِب
وقول الشماخ:
أَعائِشُ ما لأهْلِكِ لا أَراهُمْ
يُضِيعُونَ الهِجانَ مع المُضِيعِ؟
وكَيْفَ يَضِيعُ صاحِبُ مُدْفَآتٍ،
على أَثْباجِهِنَّ مِنَ الصَّقِيعِ؟
قال: هِجان الإِبل كرائمها أَي أَن على أَوساطها وبراً كثيراً يقيها البرد، قد أُدفئت به.
وثَبَّجَ الكتابَ والكلامَ تَثْبيجاً: لم يبينه؛ وقيل: لم يأْت به على وجهه.
والثَّبَجُ: اضطرابُ الكلام وتَفَنُّنُه. والثَّبَجُ: تَعْمِيَةُ الخَط وتَرْكُ بيانه. الليث: التَّثْبيجُ التخليط. وكتابٌ مُثَبَّجٌ، وقد ثُبِّجَ تَثْبيجاً. والثَّبَجُ: طائر يصيح الليلَ أَجمعَ كأَنه يَئِنُّ، والجمع ثِبْجانٌ؛ وأَما قولُ الكُمَيتِ يَمْدَحُ زِيادَ من مَعْقِلٍ: ولم يُوايِمْ لَهُمْ في ذَبِّها ثَبَجاً،
ولمْ يَكُنْ لهُمْ فيها أَبا كَرِبِ
ثَبَجٌ هذا: رجلٌ من أَهل اليمن، غزاه ملك من الملوك فصالحه عن نفسه وأَهله وولده، وترك قومه فلم يدخلهم في الصلح، فغزا الملك قومه، فصار ثَبَجٌ مثلاً لمن لا يَذُبُّ عن قومه، فأَراد الكميت: أَنه لم يفعل فِعْلَ ثَبَجٍ، ولا فِعْلَ أَبي كَرِبٍ، ولكنه ذَبَّ عن قومه.

### Türkçe

**ثَبَجُ** her şeyin: onun çoğu, ortası ve en üstü; çoğulu **أَثْباجٌ** ve **ثُبُوجٌ**. Hadiste: “Ümmetimin hayırlıları onun evveli ve âhiridir; bunun arasında ise **ثَبَجٌ** vardır: eğri; senden değildir ve sen de ondan değilsin.” **الثَّبَجُ**: **الكاهل**’den **الظهر**’e kadar olan orta; bundan dolayı Vâil’e ait mektup: “**الثَّبَجَةَ**’yi veriniz” yani sadakada ortayı veriniz; ne malın hayırlısından ne de onun rezilinden; ona dişillik **هاء**’sını ekledi, isimlikten vasfa intikalinden dolayı; bundan dolayı Ubâde hadisi: “Yakında adamın **ثَبَجِ المسلمين**’den, yani onların ortasından olduğu görülür”; denildi ki: onların seçkinlerinden ve yücelerinden; Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: “Üzerinize çadırlı revak (gölgelik) gerekir; onun **ثَبَجَهُ**’sini vurunuz; çünkü şeytan onun kırığında durgundur.” **ثَبَجُ الرَّمْلِ**: onun çoğu ve ortasının kalın olanı; **ثَبَجُ الظَّهْرِ**: onun çoğu ve onda kaburgaların kıvrımları bulunan yer; denildi ki: **العَجُزِ**’den **المَحْرَكِ**’e kadar olan şeydir; çoğulu **أَثْباجٌ**. Ebû Ubeyde dedi: **الثَّبَجُ** kuyruk sokumunun (**عَجْبِ الذَّنَبِ**) ucundan onun **عُذْرَتِه**’sine kadardır; Kilâbî el-Kattâl’ın kızı, kardeşine mersiye söylerken dedi:
كأَنَّ نَشَيجَها، بذَواتِ غِسْلٍ،
نَهيمُ البُزْلِ تُثْبَجُ بالرِّحالِ
Yani semerler onun **أَثباجها**’sı üzerine konur. Ebû Mâlik dedi: **الثَّبَجُ** **الكاهل** üzerinde göğse kadar yuvarlak olandır. Dedi: **الثَّبَجَ**’in göğüsten de olduğuna delil onların “**أَثْباجُ القَطا**” demeleridir; Ebû Amr dedi: **الثَّبَجُ** sırtın çıkıntısıdır. **الثَّبَجُ**: dalgaları karşılaştığında denizin ortasının yükselmesi. Ümmü Harâm hadiste: “Bu denizin **ثَبَجَ**’ine binerler” yani onun ortasına ve çoğuna; bundan dolayı Zührî hadisi: “Ben Urve b. Zübeyr’i konuşturduğumda onunla bir denizin **ثَبَجَ**’ini yarardım.” **ثَبَجُ البحرُ والليل**: onun çoğu.

**أَثْبَجُ** bir adam: kambur. **الأَثْبَجُ** ayrıca: göğsü çıkık olan; onda **ثَبَجٌ** ve **ثَبَجَةٌ** vardır. **الأَثْبَجُ**: karın boşluğu büyük olan. **الأَثْبَجُ**: **الثَّبَجِ**’i geniş olan; denir ki: **الناتئُ الثَّبَجِ**; o, **اللِّعان** hadîsinde küçültülmüş olandır: “Eğer onu **أُثَيْبِجَ** olarak getirirse, o Hilâl’indir”; **الأَثْبَجِ**’in küçültmesi, **الناتئ الثَّبَجِ**’in (yani iki omuz ile **الكاهل** arası) küçültmesidir; Numeyrî’nin sözü:
دَعاني الأَثْبَجان بِيا بَغِيض
وأَهْلِي بالعراقِ، فَمَنَّيَاني
Bunun hepsiyle sevin.

**مُثَبَّجٌ** bir adam: uzunlukla birlikte yaratılışı (bedeni) çalkantılı/uyumsuz olan.

Çoban sopayla **ثَبَّجَ** etti, **تَثْبيجاً**: yani onu sırtına koydu ve ellerini onun arkasından yaptı; bu, yorulduğunda olur.

Adam **ثَبَجَ** etti, **ثُبوجاً**: ayaklarının uçları üzerine çömeldi; sanki taharetleniyor; dedi ki:
إِذا الكُماةُ جَثَمُوا على الرُّكَب،
ثَبَجْتَ يا عَمْرُو ثُبُوجَ المُحْتَطِب
Şemmâh’ın sözü:
أَعائِشُ ما لأهْلِكِ لا أَراهُمْ
يُضِيعُونَ الهِجانَ مع المُضِيعِ؟
وكَيْفَ يَضِيعُ صاحِبُ مُدْفَآتٍ،
على أَثْباجِهِنَّ مِنَ الصَّقِيعِ؟
Dedi: **هِجان** develer onların kıymetlileridir; yani onların ortaları üzerinde soğuğu ondan koruyan çok tüy vardır; onunla ısıtılmıştır.

**ثَبَّجَ** kitabı ve sözü, **تَثْبيجاً**: onu açıklamadı; denildi ki: onu vechi üzere getirmedi.

**الثَّبَجُ**: sözün çalkantısı ve çeşitlenmesi. **الثَّبَجُ**: yazıyı körleştirmek ve onun açıklığını terk etmek. Leys: **التَّثْبيجُ** karıştırıp bozmadır. **مُثَبَّجٌ** bir kitap; ve o, **تَثْبيجاً** ile **ثُبِّجَ** edilmiştir. **الثَّبَجُ**: bütün gece bağıran, sanki inliyormuş gibi bir kuş; çoğulu **ثِبْجانٌ**; Kümeyt’in, Ma‘kıl’dan Ziyâd’ı överken söylediği söze gelince:
ولم يُوايِمْ لَهُمْ في ذَبِّها ثَبَجاً،
ولمْ يَكُنْ لهُمْ فيها أَبا كَرِبِ
Bu **ثَبَجٌ**: Yemen halkından bir adamdır; krallardan bir kral ona sefer yaptı; kendisi, ehli ve çocuğu karşılığında onunla sulh yaptı; kavmini bırakıp onları sulha dâhil etmedi; kral onun kavmine sefer yaptı; böylece **ثَبَجٌ**, kavminden savunmayan kimse için mesel oldu; Kümeyt şunu kastetti: onun **ثَبَجٍ** fiilini de, **أَبي كَرِبٍ** fiilini de yapmadığını; bilakis kavminden savunduğunu.
