# ثجل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AC%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثجل

(باب الثاء والجيم وما يثلثهما)
(ثجر) الثاء والجيم والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على مُتَّسَع الشيء وعِرَضِهِ(1). فثجْرةُ الوادِي: وَسَطه وما اتَّسَعَ منه. ويقال ورقٌ ثَجْرٌ أي عريض. وكلّ شيءٍ عرَّضْتَه فقد ثَجَّرته. وثُجْرةُ النَّحْر وَسَطه وما حول الثَّغر منه. والثُّجَرُ سِهامٌ غِلاظ. ويقال في لحمه تثْجيرٌ(2)، أي رخاوة. فأمّا قولهم انثَجَر الماءُ إذا فَاضَ وانْثَجَرَ الدَّم من الطَّعنة، فليس من الباب؛ لأن الثاء فيه مبدلةٌ من فاء. وكذلك الثّجير.‏
(ثجل) الثاء والجيم واللام أصلٌ يدلُّ على عِظَم الشيء الأجوف، ثم يحمل عليه ما ليس بأجوف. فالثُّجْلة عِظَمُ البَطْن؛ يقال رجلٌ أثْجَل، وامرأةٌ ثجْلاءُ. [ومزادةٌ ثجلاءُ(3)]، أي واسعة. قال أبو النجم:‏
* مَشْيَ الرَّوايا* بالمَزَادِ الأثجَلِ(4) *‏
ويروى "الأنجْـَل"؛ وقد ذُكِر. ويقال جُلَّةٌ ثَجْلاء عظيمة. وقال:‏
باتوا يُعَشّون القُطَيْعاءَ ضَيْفَهُمْ *** وعندهم البَرْنِيُّ في جُلَلٍ ثُجْلِ(5)‏
وهذا البناء مهملٌ عند الخليل، وذَا عَجَبٌ.‏
(ثجم) الثاء والجيم والميم ليس أصلاً، وهو دوام المطر أيّاماً. يقال أثْجَمَتِ السماءُ إذا دامَتْ أياماً لا تُقْلِع. وأُرَى الثاء مقلوبةً عن سين، إلا أنَّها إذا أُبدلت ثاءً جعلت من باب أفعل. وهاهنا كلمةٌ أخرى واللهُ أعلَمُ بصحَّتها. قالوا: الثجْم سُرْعة الصَّرْف عن الشيء. والله أعلم.‏
--------------ـــــ
(1) لم يرد أحد هذين المعنيين في اللسان، ووردا في القاموس فقط.‏
(2) في الأصل: "ثجير"، صوابه من المجمل.‏
(3) التكملة من المجمل.‏
(4) قبله في اللسان (ثجل):‏  * تمشي من الردة مشي الحفل *‏
(5) البيت في اللسان (ثجل) بهذه الرواية. ورواية اللسان في مادة (قطع): "في جلل دسم".‏

-

### Türkçe

(ثâ ve **ج** ve onlara üçlü olanlar bâbı)
(**ثجر**) **الثاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır; şeyin genişliğine ve enine delâlet eder(1). Şu hâlde **ثجْرةُ الوادِي**: onun ortası ve ondan genişleyen kısmıdır. Ve denilir: **ورقٌ ثَجْرٌ** yani geniş. Ve her şeyi enleştirdiysen onu **ثَجَّرته** yapmışsındır. Ve **ثُجْرةُ النَّحْر** onun ortası ve ondan **الثَّغر** çevresinde olan şeydir. Ve **الثُّجَرُ** kalın oklardır. Ve denilir: etinde **تثْجيرٌ**(2), yani gevşeklik. Amma onların “su taştığı zaman **انثَجَر الماءُ**” ve “yaradan kan fışkırdı **انْثَجَرَ الدَّم**” sözleri, bâbdan değildir; çünkü ondaki **الثاء** **فاء**’dan بدل edilmiştir. Kezâ **الثّجير**.

(**ثجل**) **الثاء** ve **الجيم** ve **اللام** bir asıldır; içi boş olan büyük şeyin büyüklüğüne delâlet eder, sonra içi boş olmayan şeye de onun üzerine حمل edilir. Şu hâlde **الثُّجْلة** karın büyüklüğüdür; denilir: **رجلٌ أثْجَل** ve **امرأةٌ ثجْلاءُ**. [Ve **مزادةٌ ثجلاءُ**(3)], yani geniş. Ebû’n-Necm dedi ki:‏
* **مَشْيَ الرَّوايا** بالمَزَادِ الأثجَلِ(4) *‏
Ve “**الأنجْـَل**” diye rivayet olunur; ve zikredilmiştir. Ve denilir: **جُلَّةٌ ثَجْلاء** büyük. Ve dedi ki:‏
باتوا يُعَشّون القُطَيْعاءَ ضَيْفَهُمْ *** وعندهم البَرْنِيُّ في جُلَلٍ ثُجْلِ(5)‏
Ve bu bina Halîl katında ihmâl edilmiştir; ve bu şaşılacak şeydir.‏

(**ثجم**) **الثاء** ve **الجيم** ve **الميم** asıl değildir; o, günlerce yağmurun devam etmesidir. Denilir: **أثْجَمَتِ السماءُ**; günlerce devam ettiği, kesilmediği zaman. Ve ben **الثاء**’yı **سين**’den çevrilmiş görürüm; ancak o **ثاء** olarak بدل edilince **أفعل** bâbından kılınır. Ve burada başka bir kelime vardır; Allah onun sıhhatini daha iyi bilir. Dediler: **الثجْم** şeyden çabucak dönmektir. Allah daha iyi bilir.‏
--------------ـــــ
(1) Bu iki mânâdan biri **اللسان**’da vârid olmadı; yalnız **القاموس**’ta vârid oldular.‏
(2) Asılda: “**ثجير**”; doğrusu **المجمل**’dendir.‏
(3) Tamamlama **المجمل**’dendir.‏
(4) Ondan önce **اللسان** (**ثجل**)’de:‏  * تمشي من الردة مشي الحفل *‏
(5) Beyit **اللسان** (**ثجل**)’de bu rivayetle. **اللسان**’ın (**قطع**) maddesinde rivayeti: “في جلل دسم”.‏
