# ثجم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AC%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثجم

(باب الثاء والجيم وما يثلثهما)
(ثجر) الثاء والجيم والراء أصلٌ واحد، يدلُّ على مُتَّسَع الشيء وعِرَضِهِ(1). فثجْرةُ الوادِي: وَسَطه وما اتَّسَعَ منه. ويقال ورقٌ ثَجْرٌ أي عريض. وكلّ شيءٍ عرَّضْتَه فقد ثَجَّرته. وثُجْرةُ النَّحْر وَسَطه وما حول الثَّغر منه. والثُّجَرُ سِهامٌ غِلاظ. ويقال في لحمه تثْجيرٌ(2)، أي رخاوة. فأمّا قولهم انثَجَر الماءُ إذا فَاضَ وانْثَجَرَ الدَّم من الطَّعنة، فليس من الباب؛ لأن الثاء فيه مبدلةٌ من فاء. وكذلك الثّجير.‏
(ثجل) الثاء والجيم واللام أصلٌ يدلُّ على عِظَم الشيء الأجوف، ثم يحمل عليه ما ليس بأجوف. فالثُّجْلة عِظَمُ البَطْن؛ يقال رجلٌ أثْجَل، وامرأةٌ ثجْلاءُ. [ومزادةٌ ثجلاءُ(3)]، أي واسعة. قال أبو النجم:‏
* مَشْيَ الرَّوايا* بالمَزَادِ الأثجَلِ(4) *‏
ويروى "الأنجْـَل"؛ وقد ذُكِر. ويقال جُلَّةٌ ثَجْلاء عظيمة. وقال:‏
باتوا يُعَشّون القُطَيْعاءَ ضَيْفَهُمْ *** وعندهم البَرْنِيُّ في جُلَلٍ ثُجْلِ(5)‏
وهذا البناء مهملٌ عند الخليل، وذَا عَجَبٌ.‏
(ثجم) الثاء والجيم والميم ليس أصلاً، وهو دوام المطر أيّاماً. يقال أثْجَمَتِ السماءُ إذا دامَتْ أياماً لا تُقْلِع. وأُرَى الثاء مقلوبةً عن سين، إلا أنَّها إذا أُبدلت ثاءً جعلت من باب أفعل. وهاهنا كلمةٌ أخرى واللهُ أعلَمُ بصحَّتها. قالوا: الثجْم سُرْعة الصَّرْف عن الشيء. والله أعلم.‏
--------------ـــــ
(1) لم يرد أحد هذين المعنيين في اللسان، ووردا في القاموس فقط.‏
(2) في الأصل: "ثجير"، صوابه من المجمل.‏
(3) التكملة من المجمل.‏
(4) قبله في اللسان (ثجل):‏  * تمشي من الردة مشي الحفل *‏
(5) البيت في اللسان (ثجل) بهذه الرواية. ورواية اللسان في مادة (قطع): "في جلل دسم".‏

-

### Türkçe

(ثâ ve **جيم** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**ثجر**) **الثاء** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir asıldır; şeyin genişliğine ve enine delâlet eder(1). Şu hâlde **ثجْرةُ الوادِي**: onun ortası ve ondan genişleyen kısım. Ve “**ورقٌ ثَجْرٌ**” denir; yani geniş. Ve her şeyi enleştirdiysen onu **ثَجَّرته** etmişsindir. Ve **ثُجْرةُ النَّحْر** onun ortası ve ondan **الثَّغر** çevresinde olan şeydir. Ve **الثُّجَرُ** kalın oklardır. Ve “onun etinde **تثْجيرٌ**(2) vardır” denir; yani gevşeklik. Amma onların “su taştığı zaman **انثَجَر الماءُ**” sözü ve “kan, yaradan **انْثَجَرَ**” (fışkırdı) sözü, bâbdan değildir; çünkü ondaki **الثاء** **فاء**’dan değiştirilmiştir. Ve yine **الثّجير** de böyledir.‏

(**ثجل**) **الثاء** ve **الجيم** ve **اللام** içi boş olan şeyin büyüklüğüne delâlet eden bir asıldır; sonra içi boş olmayan şeye de onun üzerine taşınır. Şu hâlde **الثُّجْلة** karın büyüklüğüdür; “erkek **أثْجَل**” ve “kadın **ثجْلاءُ**” denir. [Ve **مزادةٌ ثجلاءُ**(3)], yani geniş. Ebû’n-Necm dedi ki:‏
* **مَشْيَ الرَّوايا** بالمَزَادِ الأثجَلِ(4) *‏
“**الأنجْـَل**” diye de rivayet olunur; ve zikredilmiştir. Ve “**جُلَّةٌ ثَجْلاء**” denir; büyük. Ve dedi ki:‏
باتوا يُعَشّون القُطَيْعاءَ ضَيْفَهُمْ *** وعندهم البَرْنِيُّ في جُلَلٍ ثُجْلِ(5)‏
Ve bu bina Halîl katında ihmâl edilmiştir; ve bu şaşırtıcıdır.‏

(**ثجم**) **الثاء** ve **الجيم** ve **الميم** bir asıl değildir; o, günlerce yağmurun devam etmesidir. “Gök **أثْجَمَتِ**” denir; günlerce durmadan (yağmur) kesilmediği zaman. Ve ben **الثاء**’yı **سين**’den çevrilmiş görürüm; ancak o **ثاء** olarak ibdâl edilince **أفعل** bâbından kılınmıştır. Ve burada başka bir kelime daha vardır; Allah onun sıhhatini daha iyi bilir. Dediler ki: **الثجْم** bir şeyden çabucak dönüp ayrılmaktır. Allah daha iyi bilir.‏

--------------ـــــ
(1) Bu iki mânâdan biri bile **اللسان**’da vârid olmamıştır; yalnız **القاموس**’ta vârid olmuşlardır.‏
(2) Asılda: “**ثجير**”; doğrusu **المجمل**’dendir.‏
(3) İkmâl **المجمل**’dendir.‏
(4) Ondan önce **اللسان**’da (**ثجل**) (maddesinde):‏  * تمشي من الردة مشي الحفل *‏
(5) Beyit **اللسان**’da (**ثجل**) bu rivayetle (gelmiştir). **اللسان**’ın (**قطع**) maddesindeki rivayeti: “في جلل دسم”.‏

-
