# ثج (ث-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الجيم والثاء
جث ، ثج : مستعملان .
جث : قال الليث : الجثُّ : قَطْعُك الشيء من أصْلِه ، والاجْتِثَاثُ : أَوْحَى منه ، يقال : جَثَثْتُهُ ، واجْتَثَثْتُه فانْجَثَّ .
وقال الله جل وعزّ في الشَّجرَةِ الخَبِيثةِ : ( اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الاَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ ) ( إبراهيم : 26 ) .
وقال الزجاجُ أي استُؤْصِلتْ من الأرض ومعنى اجْتُثَّ الشيءُ في اللغة : أُخِذتْ جُثَّتُه بكمالها :
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : جَثَّ المُشْتَارُ إذا أخذ العسلَ بجثّه ومَحَارِينِه وهو ما مات من النَّحْل في العسل .
وقال الليث : الشَّجَرَةُ المُجتَثَّةُ : التي لا أَصْل لها .
وقال ساعِدَةُ الهُذَلِيُّ يذكُرُ المُشْتَارَ :
فما بَرِحَ الأسْبَاب حتى وضَعْنَهُ
لدى الثَّوْلِ يَنْفِي جثَّها ويَؤُومُهَا
يؤومُها : يُدَخِّنُ عليها من الإيام .
 ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : يقولُ في صغار النخْلِ أوَّلَ ما يُقْلَعُ منها شيءٌ من أُمِّهِ فهو : الجَثيثُ والوديُّ والهِرَاءُ والفَسِيلُ .
وقال أبو عمرٍ و : الجَثِيثَةُ : النَّخْلةُ التي كانت نواةً فحُفِرَ لها وحُمِلَتْ بجُرْثُومَتِها ، وقد جُثَّتْ جثّاً .
( النضرُ عن أبي الخطَّاب ) قال : الجثيثَةُ : ما تساقَطَ من أُصول النخْلِ .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : جُئث الرَّجُلُ جأْثاً ، وجُثَّ جثاً ، فهو مَجْؤُوثٌ ، ومَجْثُوث إذا فزع وخاف .
ثج : سُئلَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن الحجّ فقال : ( هو العَجُّ والثَّجُّ ) فأما العَجُّ فرَفْعُ الصوت بالتَّلْبِيَةِ ، وأما الثَّجُ فإن أبا عبيدٍ زعم أنه سيلانُ دماء الهَدْي ، وذَكَرَ حديث المُسْتَحَاضَةِ أن النبيَّ عليه السلامُ قال لها : ( احتشي كُرْسُفاً ) ، فقالت : إنه أكثرُ من ذلك إنّي أثُجُّه ثجّاً ، فقال : ( تَلَجَّمي واسْتَثْفِرِي ) .
قال أبو عبيد : وهو من الماء الثَّجَّاج السائل .
وقال غيره : يقال : ثَجَجْتُ الماء ثجاً أثُجُّه ، وقد ثَجَّ يثِجُّ ثُجُوجاً ، ويجوزُ : أثْجَجْتُه بمعنى ثَجَجْتُه .
وقال الليث : مطرٌ ثجَّاجٌ : شديدُ الانصباب .
وقال ابن شميل : الثّجَّةُ : الرَّوْضَةُ إذا كان فيها حياضٌ للماء ، تصوب في الأرض ، لا تُدْعَى ثجّةً ما لم يكنْ فيها حياضٌ ، وجمعها : ثَجّاتٌ .
وثَجَّ الماءُ يَثِجُّ إذا انْصبَّ .
ورجلٌ مِثَجٌّ : إذا كان خطيباً مُفوَّهاً .

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الثاء**
**جث** ، **ثج** : kullanımdadırlar.
**جث** : **الليث** dedi: **الجثُّ**: senin bir şeyi kökünden kesmendir; **الاجْتِثَاثُ**: ondan daha kuvvetlidir; denilir: **جَثَثْتُهُ** ve **اجْتَثَثْتُه**; böylece **انْجَثَّ**.
Ve Allah azze ve celle kötü ağaç hakkında dedi: ( **اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الاَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ** ) (İbrahim: 26).
Ve **الزجاجُ** dedi: yani yerden kökünden sökülüp çıkarıldı; ve dilde **اجْتُثَّ** şeyin manası: onun **جُثَّتُه**’si bütünüyle alındı:
Ve **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: **جَثَّ المُشْتَارُ**: balı, onun **جثّه**’si ve **مَحَارِينِه** ile aldığı zaman; o da balın içinde arıdan ölen şeydir.
Ve **الليث** dedi: **الشَّجَرَةُ المُجتَثَّةُ**: kökü olmayan (ağaç)tır.
Ve **ساعِدَةُ الهُذَلِيُّ** **المُشْتَارَ**’ı anarak dedi:
فما بَرِحَ الأسْبَاب حتى وضَعْنَهُ
لدى الثَّوْلِ يَنْفِي جثَّها ويَؤُومُهَا
**يؤومُها**: üzerine **الإيام**’dan duman yapar.
( **أبو عبيد** **الأصمعي**’den ): küçük hurma fidanlarında, ilk defa onlardan bir şey söküldüğünde, anasından bir şey koparılırsa, o: **الجَثيثُ** ve **الوديُّ** ve **الهِرَاءُ** ve **الفَسِيلُ**’dür.
Ve **أبو عمرٍو** dedi: **الجَثِيثَةُ**: çekirdek olmuş, onun için çukur kazılmış ve **جُرْثُومَتِها** ile taşınmış hurma ağacıdır; ve gerçekten **جُثَّتْ** **جثّاً**.
( **النضرُ** **أبي الخطَّاب**’dan ) dedi: **الجثيثَةُ**: hurma ağaçlarının köklerinden dökülen şeydir.
( **أبو عبيد** **الكسائي**’den ): **جُئث** adam **جأْثاً**, ve **جُثَّ** **جثاً**; o hâlde o, ürküp korktuğu zaman **مَجْؤُوثٌ** ve **مَجْثُوث**’tur.
**ثج** : Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) hacdan soruldu da dedi: (o **العَجُّ** ve **الثَّجُّ**’dür); **العَجُّ** ise telbiye ile sesin yükseltilmesidir; **الثَّجُ** ise, **أبو عبيدٍ** onun hedy kurbanlarının kanlarının akması olduğunu iddia etti; ve **المُسْتَحَاضَةِ** hadisini zikretti: Peygamber aleyhisselâm ona dedi ki: ( **احتشي كُرْسُفاً** ); o da dedi: o bundan daha fazladır; ben onu **أثُجُّه** **ثجّاً**; bunun üzerine dedi: ( **تَلَجَّمي واسْتَثْفِرِي** ).
**أبو عبيد** dedi: ve o, akan **الماء الثَّجَّاج**’dandır.
Ve başkası dedi: denilir: **ثَجَجْتُ الماء** **ثجاً** **أثُجُّه**; ve gerçekten **ثَجَّ** **يثِجُّ** **ثُجُوجاً**; ve caizdir: **أثْجَجْتُه** manaca **ثَجَجْتُه**.
Ve **الليث** dedi: **مطرٌ ثجَّاجٌ**: şiddetli dökülüşlüdür.
Ve **ابن شميل** dedi: **الثّجَّةُ**: içinde su için havuzlar bulunan, yere doğru akıp inen **الرَّوْضَةُ**’dir; içinde havuzlar olmadıkça **ثجّةً** diye adlandırılmaz; çoğulu: **ثَجّاتٌ**.
Ve **ثَجَّ الماءُ يَثِجُّ**: dökülüp aktığı zaman.
Ve **رجلٌ مِثَجٌّ**: hatip, fasih konuşan olduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكلام الذي أوله ثاء في المضاعف والمطابق والأصم)
(ثج) الثاء والجيم أصلٌ واحد، وهو صبُّ الشيء. يقال ثَجَّ الماءَ إذا صَبَّه؛ وماءٌ ثَجّاجٌ أي صَبّابٌ. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً﴾ [النبأ 14]، يقال اكتظَّ الوادي بثجيج الماء، إذا بلغ ضَرِيرَيْه([1]). قال أبو ذؤيب:
سقى أمَّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ لَيلةٍ *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤُهُنَّ ثَجيجُ([2])وفي الحديث: "أفضَلُ الحَجِّ العجُّ والثَّجّ" فالعجُّ رفْعُ الصّوتِ بالتَّلبية. والثّجُّ سَيَلانُ دِماءِ الهَدْي. ومنه الحديثُ في المستحاضة: "إني أثُجُّه ثَجّاً".
(ثر) الثاء والراء قياسٌ لا يُخْلِف، وهو غُزر الشيءِ الغزير. يقال سحاب ثَرٌّ أي غزير. وعينٌ ثَرَّةٌ، وهي سحابةٌ تنشأُ من قِبَل القِبْلة([3]). قال عنترة:
جادَتْ عليه كلُّ عَيْنٍ ثَرّةٍ *** فتركْن كلّ قَرارةٍ كالدّرهم([4])
 ويقال ثَرَّرْتُ الشيءَ وثَرّيْتُه، أي ندَّيتُة. وناقةٌ ثَرَّةٌ غزيرة. وطعنة ثَرّةٌ، إذا دَفَعَت الدّم دَفْعاً بغُزْرٍ وكَثْرة. والثَّرثار الرّجُل الكثير الكلام. وفي الحديث: "*أبْغَضُكم إليَّ الثَّرثارُونَ المتَفَيْهِقُون". والثّرثار: وادٍ بعينه. قال الأخطل:
لَعمرِي لقد لاقَتْ سُلَيمٌ وعامرٌ *** على جانِبِ الثَّرثارِ راغِيةَ البَكْرِ([5])(ثط) الثاء والطاء كلمةٌ واحدة، فالثّطَطُ خِفّة اللحية. والرجلُ ثَطٌّ.
(ثع) الثاء والعين كلمة واحدة: الثّعُّ القيء، يقال ثَعَّ ثَعَّةً، إذا قاءَ قَيئةً.
(ثل) الثاء واللام أصلانِ متباينان: أحدهما التجمُّع، والآخر السُّقوط والهَدْم والذُّلّ.
فالأوّل: الثَّلَّة الجماعة من الغَنَم. وقال: بعضهم يخصّ بهذا الاسم الضَّأن، ولذلك قالوا: حبلُ ثَلَّةٍ أي صوفٍ، وقالوا: كساء جيِّد الثَّلَّة. قال:
قد قَرَنوني بامرئٍ قِثْوَلِّ  *** رثٍّ كحبل الثلَّة المبْتَلِّ([6])والثُّلَّة: الجماعة من الناس، قال الله تعالى: ﴿ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ([7])﴾.
والثاني: ثَلَلْتُ البيتَ هدمتُه. والثلَّة تُراب البِئر. والثَّلَل الهَلاك. قال لبيد:
فصَلَقْنَا في مُرادٍ صَلْقَةً *** وصُدَاءًٍ ألحقتهُمْ بالثَّلَلْ([8])ويقال ثُلَّ عرشُه، إذا ساءَتْ حالُه. قال زُهير:
تداركتُما الأحلافَ قد ثُلَّ عرشُها  *** وذُبْيانَ إذْ زَلَّتْ بأقدامها النَّعْل([9])وقال قوم: ثُلَّ عَرْشُه وعُرْشه، إذا قُتِل. وأنشَدوا:
وعَبْدُ يَغُوثٍَ تحْجُِلُ الطّيرُ حَولَه *** وقد ثَلَّ عُرْشَيْهِ الحُسامُ المذَكَّرُ([10])والعُرْشانِ: مَغْرِز العُنُق في الكاهل.
(ثم) الثاء والميم أصلٌ واحد، هو اجتماعٌ في لِينٍ. يقال ثَمَمْتُ الشيءَ ثمّاً، إذا جمعتَه. وأكثرُ ما يُستعمل في الحشيش. ويقال للقَُبْضَة من الحشيش الثُّمَّة. والثُّمام: شجرٌ ضعيف، وربما سُمِّي به الرّجل. وقال:
جعلَتْ لها عُودَيْنِ مِنْ  *** نَشَمٍ وآخَرَ من ثُمامَهْ([11])
وقال قوم: الثُّمام ما كُسِر من أغْصان الشَّجَر فوُضِع لنَضَد الثّياب([12])، فإذا يَبِس فهو ثُمام. ويقال ثَمَمْتُ الشيءَ أثُمُّه ثَمّاً، إذا جمعتَه ورمَمْتَه. ويُنشَد بيتٌ والله أعلَمُ بصحّته.
ثمَمْتُ حَوائجي وَوَذَأْتُ بِشْراً *** فبئس مُعَرَّسُ الرّكبِ السِّغابِ([13])وثَمَّتِ الشاةُ النَّبْتَ بفِيها قلعَتْه. ومنه الحديث: "كُنّا أهْلَ ثَمِّهِ ورَمِّهِ([14])" أي كنا نَثُمُّه ثَمّاً، أي نَجْمعُه جمعا.
(ثن) الثاء والنون أصلٌ واحد، وهو نباتٌ من شعرٍ أو غيره. فأمّا الشَّعر فالثُّنَّةُ الشَّعر المشْرِفُ على رُسْغِ الدابة من خَلْف. والثِّنُّ من غير الشَّعر: حُطام اليَبيس. وأنشد:
فَظَلْنَ يخبِطْنَ هَشِمَ الثِّنِّ  *** بَعْدَ عميم الرّوضةِ المُغِنِّ([15])فأمّا الثُّنّة فما دون السّرّة من أسفل البطن من الدابة، ولعله بشُعَيرات يكون ثَمّ.
(ثأ) الثاء والهمزة، كلمتان ليستا أصلاً، يقال: ثأثأت بالإبل صِحْتُ بها، ولقيتُ فلاناً فثأثأتُ منه([16])، أي هِبْتُه.
(ثب) الثاء والباء كلمةٌ ليست في الكتابين([17])، وإن صحّت فهي تدلُّ على تناهي الشيء. يقال ثَبَّ الأمْرُ إذا تمَّ، ويقال إنّ الثَّابَّة: المرأةُ الهَرمة، ويقولون: أشَابّةٌ أم ثابّة؟
 --------------ـــ
([1]) الضريران: جانبا الوادي. وفي الأصل: "صريرته"، تحريف.
([2]) القسم الأول من ديوان الهذليين 51 واللسان (ثجج، حنتم).
([3]) أي قبلة أهل العراق. كما في اللسان (ثرر).
([4]) البيت من معلقته المشهورة. وانظر اللسان (ثرر).
([5]) ديوان الأخطل 133 واللسان (ثرر). وفي الديوان 216 كذلك:
وإن يذكروها في معد فإنما  *** أصابك بالثرثار راغية البكر
 ([6]) البيتان في اللسان (قثل، ثلل).
([7]) هاتان الآيتان 39-40 من الوقعة، وأما 13 و 14 من الواقعة فهما: {ثلة من الأولين. وقليل من الآخرين.
([8]) ديوان لبيد 16 طبع 1881، واللسان (ثلل، صلق). ويروى: "بالثلل" بكسر الثاء، وخرجها الرواة على أنه أراد "الثلال" جمع ثلة من الغنم، فقصرها للشعر.
([9]) ديوان زهير 109 واللسان (ثلل). وسيأتي في (عرش).
([10]) في "جنى الجنتين" للمحبي 78: "قد احتز عرشيه". والبيت في اللسان (ثلل). وسيأتي في (عرش) منسوباً إلى ذي الرمة. انظر ديوانه 236.
([11]) البيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه 78 والحيوان (3: 189) وعيون الأخبار (2: 72) وثمار القلوب 369 وأمثال الميداني (1: 234) وأدب الكاتب 55.
([12]) نص اللسان: "والثمام ما يبس من الأغصان التي توضع تحت النضد". والنضد بالتحريك: الثياب التي تنضد. والسرير التي تنضد عليه يسمى نضداً أيضاً.
([13]) البيت لأبي سلمة المحاربي، كما في اللسان (وذأ، ثمم) .
([14]) انظر الخبر وتحقيق لفظه في اللسان (رمم 146).
([15]) البيتان في اللسان (16: 234).
([16]) الذي في اللسان والقاموس: "فتثأثأت منه". وما في المقاييس يطابق ما في المجمل.
([17]) في الأصل: "الكتابتين". وقد سبق نظير هذا في مادة (أسك)، وسيأتي مثله في مادة (ثغم). ومبلغ الظن أنه يعني بها كتاب الخليل وكتاب ابن دريد، ويعزز هذا قوله في مادة (أهر): "كلمة واحدة ليست عند الخليل ولا ابن دريد". وانظر مادتي: (بغ، بق).

ـ

##### Türkçe

(İlk harfi **ثاء** olan, مضاعف, مطابق ve أصم’da bulunan söz hakkında باب)
(**ثج**) **الثاء** ile **الجيم** tek bir asıldır; o da şeyin dökülmesidir. **ثَجَّ الماءَ** denir; onu döktüğü zaman. Ve **ماءٌ ثَجّاجٌ**: yani çok dökücü. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً﴾ [النبأ 14]; **اكتظَّ الوادي بثجيج الماء** denir; su iki yakasına ulaştığı zaman([1]). Ebû Züeyb dedi ki:
Ümmü Amr’a her gecenin sonunda suladı *** müzn’ün hanâtimleri; onların suyu **ثَجيجُ**’dur([2])Ve hadiste: "Haccın en faziletlisi **العجُّ** ve **الثَّجّ**’dir"; **العجُّ** telbiye ile sesin yükseltilmesidir. **الثّجُّ** ise hedyin kanlarının akmasıdır. Ve ondan, müstahâza hakkında hadis: "Ben onu **أثُجُّه ثَجّاً**".

(**ثر**) **الثاء** ile **الراء** şaşmayan bir kıyastır; o, bol olan şeyin bolluğudur. **سحاب ثَرٌّ** denir: yani bol. Ve **عينٌ ثَرَّةٌ**: o, kıble tarafından([3]) oluşan bir buluttur. Antara dedi ki:
Üzerine her **عينٍ ثَرّةٍ** yağdı *** böylece her çukur yeri dirhem gibi bıraktılar([4])
Ve **ثَرَّرْتُ الشيءَ** ve **ثَرّيْتُه** denir: yani onu çiylendirdim/ıslattım. Ve **ناقةٌ ثَرَّةٌ**: bol (sütlü). Ve **طعنة ثَرّةٌ**: kanı bolluk ve çoklukla itip çıkardığı zaman. Ve **الثَّرثار**: sözü çok olan adam. Ve hadiste: "*Size karşı en buğz ettiğim **الثَّرثارُونَ المتَفَيْهِقُون**." Ve **الثّرثار**: belirli bir vadidir. Ahtal dedi ki:
Canıma yemin olsun, Süleym ve Âmir karşılaştı *** **الثَّرثار**’ın yanında, genç devenin böğürtüsüyle([5])(**ثط**) **الثاء** ile **الطاء** tek bir kelimedir; **الثّطَطُ** sakalın hafifliğidir. Ve adam **ثَطٌّ**’dur.

(**ثع**) **الثاء** ile **العين** tek bir kelimedir: **الثّعُّ** kusmaktır; **ثَعَّ ثَعَّةً** denir; bir kusma kustuğu zaman.

(**ثل**) **الثاء** ile **اللام** birbirinden ayrı iki asıldır: birisi toplanma, diğeri düşme, yıkma ve zillet.
Birincisi: **الثَّلَّة** koyun topluluğudur. Ve dedi ki: Bazıları bu adla özellikle **الضَّأن**’ı tahsis eder; bu yüzden: **حبلُ ثَلَّةٍ** yani yün (ip) dediler; ve **كساء جيِّد الثَّلَّة** dediler. Dedi ki:
Beni **امرئٍ قِثْوَلِّ** ile eşleştirdiler *** ıslak **حبل الثلَّة** gibi yıpranmış([6])Ve **الثُّلَّة**: insanlardan topluluktur; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثُلَّةٌ مِنَ الأَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الآخِرِينَ([7])﴾.
İkincisi: **ثَلَلْتُ البيتَ**: onu yıktım. Ve **الثلَّة**: kuyunun toprağıdır. Ve **الثَّلَل** helâktir. Lebîd dedi ki:
Murâd’da bir صلقة ile صلق yaptık *** ve Sudâ’ı da onlara **الثَّلَلْ**’e ilhak ettik([8])Ve **ثُلَّ عرشُه** denir; hâli kötüleştiği zaman. Züheyr dedi ki:
Siz ikiniz, ahlâfı yetiştirdiniz; hâlbuki **ثُلَّ عرشُها** olmuştu *** ve Zübyân’ı; ayaklarıyla nal kaydığı vakit([9])Ve bir kavim dedi ki: **ثُلَّ عَرْشُه** ve **عُرْشه**; öldürüldüğü zaman. Ve şu beyti okudular:
Ve Abdü Yeğûs; kuşlar onun etrafında sıçrayıp durur *** hâlbuki **ثَلَّ عُرْشَيْهِ** keskin, erkek kılıç([10])Ve **العُرْشانِ**: boynun, kahildeki saplanma yeridir.

(**ثم**) **الثاء** ile **الميم** tek bir asıldır; o, yumuşaklık içinde bir toplanmadır. **ثَمَمْتُ الشيءَ ثمّاً** denir; onu topladığın zaman. En çok ot hakkında kullanılır. Ve ottan bir avuca **الثُّمَّة** denir. Ve **الثُّمام**: zayıf bir ağaçtır; bazen adam onunla adlandırılır. Ve dedi ki:
Ona iki çubuk yaptı *** **نَشَمٍ**’den, bir diğeri **ثُمامَهْ**’den([11])
Ve bir kavim dedi ki: **الثُّمام** ağaç dallarından kırılan şeydir; elbiselerin **نَضَد**’ı için konur([12]); kuruduğu zaman o **ثُمام**’dır. Ve **ثَمَمْتُ الشيءَ أثُمُّه ثَمّاً** denir; onu topladığın ve onardığın zaman. Ve bir beyit okunur; Allah onun sıhhatini daha iyi bilir.
**ثمَمْتُ حَوائجي وَوَذَأْتُ بِشْراً** *** böylece aç (yolcu) kafilesinin konak yeri ne kötü([13])Ve **ثَمَّتِ الشاةُ النَّبْتَ بفِيها**: onu ağzıyla kökünden söktü. Ve ondan hadis: "Biz onun **أهْلَ ثَمِّهِ ورَمِّهِ** idik([14])" yani biz onu **نَثُمُّه ثَمّاً** (toplarız); yani onu bir toplama ile toplarız.

(**ثن**) **الثاء** ile **النون** tek bir asıldır; o, kıldan veya başkasından bir bitkidir. Kıl olana gelince: **الثُّنَّةُ** binek hayvanının arkasından bileğine yakın olan, yükselmiş kıldır. Kıl olmayan **الثِّنُّ** ise: kuru kırıntısıdır. Ve şu beyti okudu:
Böylece **هَشِمَ الثِّنِّ**’i çiğneyip durdular *** gür, bitirmiş çayırdan sonra([15])**الثُّنّة**’ye gelince: binek hayvanında alt karından, göbeğin altından aşağıda olandır; belki orada bulunan küçük kıllar sebebiyledir.

(**ثأ**) **الثاء** ile **الهمزة**: asıl olmayan iki kelimedir; **ثأثأت بالإبل** denir: onlarla bağırdım. Ve falanla karşılaştım da **ثأثأتُ منه**([16]) ettim: yani ondan korktum/çekindim.

(**ثب**) **الثاء** ile **الباء** iki kitapta([17]) olmayan bir kelimedir; eğer sahihse, şeyin nihayetine delâlet eder. **ثَبَّ الأمْرُ** denir; tamam olduğu zaman. Ve denir ki **الثَّابَّة**: yaşlı kadın. Ve derler: **أشَابّةٌ** mi yoksa **ثابّة** mi?
 --------------ـــ
([1]) **الضريران**: vadinin iki yanı. Asılda: "صريرته"; tahrif.
([2]) Hüzeylîler divanının birinci kısmı 51 ve **اللسان** (**ثجج**، **حنتم**).
([3]) Yani Irak ehlinin kıblesi. **اللسان** (**ثرر**)’de olduğu gibi.
([4]) Beyit, meşhur muallakasındandır. Ve **اللسان** (**ثرر**)’e bak.
([5]) Ahtal divanı 133 ve **اللسان** (**ثرر**). Divanda 216’da da şöyle:
Ve eğer onu Ma‘d içinde anarlar ise, ancak  *** sana **بالثرثار** genç devenin böğürtüsü isabet etti
 ([6]) İki beyit **اللسان** (**قثل**، **ثلل**)’dedir.
([7]) Bu iki âyet, Vâkıa’dan 39-40’tır; Vâkıa’dan 13 ve 14 ise şunlardır: {**ثلة من الأولين. وقليل من الآخرين**.
([8]) Lebîd divanı 16, 1881 baskı; ve **اللسان** (**ثلل**، **صلق**). Rivayet edilir: **بالثلل** ثاء’nın kesriyle; râviler bunu, koyunlardan **ثلة**’nin çoğulu olan **الثلال**’ı kastettiği şeklinde çıkardılar; şiir için kısalttı.
([9]) Züheyr divanı 109 ve **اللسان** (**ثلل**). Ve (**عرش**)’ta gelecektir.
([10]) Muhibbî’nin **جنى الجنتين**’inde 78: "قد احتز عرشيه". Beyit **اللسان** (**ثلل**)’dedir. Ve (**عرش**)’ta Zî’r-Rumme’ye nispet edilmiş olarak gelecektir. Divanına bak: 236.
([11]) Beyit, Ubeyd b. el-Ebras’ındır; divanında 78; ve **الحيوان** (3: 189) ve **عيون الأخبار** (2: 72) ve **ثمار القلوب** 369 ve **أمثال الميداني** (1: 234) ve **أدب الكاتب** 55.
([12]) **اللسان**’ın metni: "**والثمام ما يبس من الأغصان التي توضع تحت النضد**". **النضد** harekeli olarak: dizilen elbiselerdir. Üzerine dizildiği sedire de **نضد** denir.
([13]) Beyit, Ebû Seleme el-Muhâribî’nindir; **اللسان** (**وذأ**، **ثمم**)’de olduğu gibi.
([14]) Habere ve lafzının tahkikine bak: **اللسان** (**رمم 146**).
([15]) İki beyit **اللسان**’da (16: 234).
([16]) **اللسان** ve **القاموس**’ta olan: "**فتثأثأت منه**". **المقاييس**’te olan, **المجمل**’de olana mutabıktır.
([17]) Asılda: "الكتابتين". Bunun benzeri ( **أسك** ) maddesinde geçti; ( **ثغم** ) maddesinde de benzeri gelecektir. Zannın vardığı yer: bununla Halîl’in kitabını ve İbn Düreyd’in kitabını kastediyor; bunu, ( **أهر** ) maddesindeki şu sözü güçlendirir: "Halîl’de de İbn Düreyd’de de olmayan tek kelime." Ve şu iki maddeye bak: ( **بغ**، **بق**).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: ثج الماء، وأتى الوادي بثجيجه. قال الله تعالى: ﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا﴾ [النبأ/14]، وفي الحديث: (أفضل الحج العج والثج) (الحديث يرويه أبو بكر الصديق أن النبي سئل أي الحج أفضل؟ قال: العج والثج. وأخرجه الترمذي وقال ابن العربي: لم يصح، وأخرجه ابن ماجه 2/967 وفيه إبراهيم بن يزيد وهو متروك الحديث، وله طريق أخرى عند الدارقطني 1/255 وفيه محمد بن الحجاج وهو ضعيف، وأخرجه الحاكم 1/442 والبيهقي 4/330، فالحديث قوي لشواهده الكثيرة. راجع: شرح السنة 7/14؛ وعارضة الأحوذي 4/45) أي: رفع الصوت بالتلبية، وإسالة دم الهدي.

##### Türkçe

- Denilir: **ثج الماء**; ve vadi, onun **ثجيجه**’i ile geldi. Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve **المعصرات**’tan **ماء ثجاجا** indirdik﴾ [en-Nebe/14]; ve hadiste: (Haccın en faziletlisi **العج** ve **الثج**’dir) (Hadisi Ebû Bekir es-Sıddîk rivayet eder: Peygambere “Haccın hangisi daha faziletlidir?” diye soruldu; dedi: **العج** ve **الثج**. Tirmizî onu çıkardı ve İbnü’l-Arabî dedi: sahih olmadı; İbn Mâce 2/967’de onu çıkardı, onda İbrâhîm b. Yezîd vardır ve o, hadisi terk edilmiş olandır; onun Dârakutnî’de 1/255’te başka bir yolu vardır, onda Muhammed b. el-Haccâc vardır ve o zayıftır; Hâkim 1/442’de ve Beyhakî 4/330’da onu çıkardı; böylece hadis, çokça şâhidleri sebebiyle kuvvetlidir. Bakınız: Şerhu’s-Sünne 7/14; ve Âridatu’l-Ahvazî 4/45) yani: telbiye ile sesi yükseltmek ve kurbanın kanını akıtmak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَجَّ
1 ثَجَّ ثج , (A, L, Msb, K,) aor. ثَجِ٣َ , (A, Msb, TA,) inf. n. ثَجٌّ, (L, Msb, TA,) or ثَجِيجٌ, (A, TA,) or ثُجُوجٌ, (TA,) It (water) flowed: (K:) or poured forth vehemently, (A, Msb, TA,) or much: or, as some say, it (much water) poured forth: (L, TA:) and ↓ انثجّ and ↓ تَثَجْثَجَ signify the same. (K.) ثَجٌّ also signifies The flowing of the blood of a victim brought for sacrifice to the sacred territory of Mekkeh. (S, K, TA.) -A2- ثَجَّهُ, (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. ثَجُ٣َ , (S, A, Mgh, Msb,) inf. n. ثَجٌّ, (S, Mgh, Msb,) He made it to flow; (S, A, Mgh, Msb K;) poured it forth; (Msb;) namely, water, (S, A, Mgh, Msb, K,) and blood (S, A, Mgh, Msb) of a victim for sacrifice; (Mgh, Msb;) as also ↓ ثَجْثَجَهُ; and ↓ اثجّهُ may also be used in the same sense. (TA.) Hence, (Mgh, Msb,) أَفْضَلُ الحَجِّ العَجُّ والثَّجُّ, (S, Mgh, Msb,) a saying of Mohammad, (TA,) meaning The most excellent of the actions of the pilgrimage are (Mgh) the raising of the voice in the تَلْبِيَة [see 2 in art. لبى] and the shedding of the blood of the victims brought for sacrifice to the sacred territory. (Mgh, Msb.)

4 أَثْجَ٣َ see 1.

7 اـِنْثَجَ٣َ see 1.

R. Q. 1  see 1.

R. Q. 2  see 1.

حَلَبَ فِيهِ ثَجًّا
حَلَبَ فِيهِ ثَجًّا حلب فيه ثجا He milked into it milk abundantly flowing. (TA from a trad.)

ثَجُوجٌ
ثَجُوجٌ ثجوج A source yielding abundance of water. (TA.) ― -b2- See also ثَجَّاجٌ.

ثَجِيجٌ
ثَجِيجٌ ثجيج [originally an inf. n. (see 1)] A torrent, or flow. (S, K.) So in the saying, أَتَانَا الوَادِى بِثَجِيجِهِ [The valley brought us its torrent, or flow]. (S.) ― -b2- The sound of the pouring forth of water. (TA.) ― -b3- See also ثَجَّاجٌ.

ثَجَّاجٌ
ثَجَّاجٌ ثجاج Water pouring forth vehemently: (Msb:) or poured forth; as also ↓ ثَجُوجٌ: (TA:) or flowing: (Har p. 138:) or flowing much: (Id. p. 393:) and rain pouring forth vehemently; (S, TA;) as also ↓ ثَجِيجٌ and ↓ مِثَجٌّ: (TA:) and blood poured forth: (TA:) and a cloud pouring forth. (A.) Applied to water [or rain, and to blood,] it may have the meaning of a pass. part. n., or, which is preferable, that of an act. part. n. (IDrd, M.) ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ غَيْثُهُ وَبَحْرُهُ عَجَّاجٌ (tropical:) [lit. Such a one, his rain is such as pours forth vehemently, and his sea is noisy, or copious: meaning such a one is abundant in bounty or munificence]. (A.)

مِثَجٌّ
مِثَجٌّ مثج : see ثَجَّاجٌ. ― -b2- Also, (K,) or خَطِيبٌ مِثَجٌّ, (A,) (tropical:) An eloquent, or able, speaker or orator; (K, TA;) who pours forth a copious flow of words. (TA.)

##### Türkçe

ثَجَّ
1 **ثَجَّ** ثج , (A, L, Msb, K,) muzâri‘ı **ثَجِ٣َ** , (A, Msb, TA,) mastarı **ثَجٌّ**, (L, Msb, TA,) veya **ثَجِيجٌ**, (A, TA,) veya **ثُجُوجٌ**, (TA,) O (su) aktı: (K:) veya şiddetle fışkırdı, (A, Msb, TA,) veya çokça: veya bazılarına göre, o (çok su) fışkırdı: (L, TA:) ve ↓ **انثجّ** ve ↓ **تَثَجْثَجَ** aynı manaya delâlet eder. (K.) **ثَجٌّ** ayrıca, Mekke’nin harem bölgesine kurban için getirilen bir kurbanlığın kanının akması manasına gelir. (S, K, TA.) -A2- **ثَجَّهُ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **ثَجُ٣َ** , (S, A, Mgh, Msb,) mastarı **ثَجٌّ**, (S, Mgh, Msb,) O, onu akıttı; (S, A, Mgh, Msb K;) onu fışkırttı; (Msb;) yani, suyu, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve kurban için olan bir kurbanlığın kanını (S, A, Mgh, Msb) ; (Mgh, Msb;) bunun gibi ↓ **ثَجْثَجَهُ**; ve ↓ **اثجّهُ** de aynı manada kullanılabilir. (TA.) Bundan dolayı, (Mgh, Msb,) **أَفْضَلُ الحَجِّ العَجُّ والثَّجُّ**, (S, Mgh, Msb,) Muhammed’in bir sözü, (TA,) şu manadadır: Haccın amellerinin en faziletlisi (Mgh) **تَلْبِيَة**’de [bk. لبى maddesinde 2] sesi yükseltmek ve harem bölgesine kurban için getirilen kurbanlıkların kanını akıtmaktır. (Mgh, Msb.)

4 **أَثْجَ٣َ** bk. 1.

7 **اـِنْثَجَ٣َ** bk. 1.

R. Q. 1  bk. 1.

R. Q. 2  bk. 1.

حَلَبَ فِيهِ ثَجًّا
**حَلَبَ فِيهِ ثَجًّا** حلب فيه ثجا O, içine bolca akan süt sağdı. (TA bir rivayetten.)

ثَجُوجٌ
**ثَجُوجٌ** ثجوج Bol miktarda su veren bir kaynak. (TA.) ― -b2- Ayrıca bk. **ثَجَّاجٌ**.

ثَجِيجٌ
**ثَجِيجٌ** ثجيج [aslında bir mastar (bk. 1)] Bir sel, yahut akış. (S, K.) Şu sözde olduğu gibi, **أَتَانَا الوَادِى بِثَجِيجِهِ** [Vadi bize selini, yahut akışını getirdi]. (S.) ― -b2- Suyun fışkırmasının sesi. (TA.) ― -b3- Ayrıca bk. **ثَجَّاجٌ**.

ثَجَّاجٌ
**ثَجَّاجٌ** ثجاج Şiddetle fışkıran su: (Msb:) veya fışkırmış; bunun gibi ↓ **ثَجُوجٌ**: (TA:) veya akan: (Har p. 138:) veya çokça akan: (Id. p. 393:) ve şiddetle fışkıran yağmur; (S, TA;) bunun gibi ↓ **ثَجِيجٌ** ve ↓ **مِثَجٌّ**: (TA:) ve fışkırmış kan: (TA:) ve fışkıran bir bulut. (A.) Suya [veya yağmura ve kana] uygulandığında, ism-i mef‘ûl manasına gelebilir; yahut, tercih edilen, ism-i fâ‘il manasıdır. (IDrd, M.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فُلَانٌ غَيْثُهُ وَبَحْرُهُ عَجَّاجٌ** (mecaz:) [lafzen: Böyle birinin yağmuru şiddetle fışkırır, denizi de gürültülüdür, yahut çoktur: manası, böyle biri ihsan veya cömertlikte boldur]. (A.)

مِثَجٌّ
**مِثَجٌّ** مثج : bk. **ثَجَّاجٌ**. ― -b2- Ayrıca, (K,) veya **خَطِيبٌ مِثَجٌّ**, (A,) (mecaz:) Fasih, yahut güçlü, bir konuşmacı veya hatip; (K, TA;) sözlerden bol bir akış fışkırtan. (TA.)
