# ثخن (ث-خ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AE%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sehyn sıcak yemek demektir

- Harfler: ث - خ - ن
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَثْخَنْتُمُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AB%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْتُمُوهُمْ | Onları savaşta güçsüz bıraktınız | 1 | 1 | [47:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/ayet/47:4.md) |
| [يُثْخِنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AB%D9%92%D8%AE%D9%90%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلَ | Savaşta güçsüz bırakır | 1 | 1 | [8:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/ayet/8:67.md) |

## Mücavir kökler — 31 mücavir (44 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İsar kayış, bağdır
2. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Harbe mızrak ucu demektir
3. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fidye
4. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kemiksiz et parçası demektir
5. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rekabe Boyun demektir
6. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koyar
7. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
8. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Anlaşma
9. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
10. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biley taşı
11. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ön dişler demektir
12. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
13. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sicim bağıdır
14. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
15. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
16. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
17. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
18. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
19. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
22. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
23. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
24. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
25. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
26. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
27. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
28. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
29. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
30. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
31. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثخن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md), [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md), [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının yoğunlaşıp akıcılığını yitirmesi, dokunun sıkılaşması, ağırlık ve katılık kazanma |
| Çekirdek Özet 2 | Karşı gücün direnç ve hareket kabiliyetini kırarak tam bir denetim ve istikrar kurma |
| Çekirdek Özet 3 | Çatışmada geçici taktik üstünlükle yetinmeyip stratejik caydırıcılık ve kurumsal yerleşikliği sağlama |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca kör bir şiddet veya katliam olarak daraltıp asıl amacın direnci kırmak ve savaşı bitirmek olduğunu gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثخ | Katılaşma, koyulaşma, ağırlık sebebiyle gevşekliğin ve akışkanlığın kaybolması | ن | Bünyeye yerleşen süreklilik, içsel yoğunluğun dışa vurumu ve hareketin büsbütün duracak denli ağırlaşması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, bağ, sınır; sürtünmeli sesle yoğunlaşmış bası (türetme imge) | Maddenin üzerine binen ağırlık ve direnç oluşturan baskı |
| خ | Çit, yarık, koruyucu engel; boğaz sürtünmesiyle ayrıştırma ve sıkıştırma (türetme imge) | Akışkanlığın kesilmesi, yapının kendi içine toplanıp sert bir kütleye dönüşmesi |
| ن | Filiz, balık, su dalgası; süreklilik, içsel canlılık ve kalıcılık | Ağırlık ve yoğunluğun gelip geçici değil, yapının tabiatına yerleşen bir hal alması |
| ثخن | Akışkan ve hareketli olan bir varlığın direnç, sıkışma ve içsel yoğunlaşma yoluyla hareket edemeyecek derecede ağırlaşması | Maddenin kıvam bulup akmaz olması, canlının ise aldığı darbeler veya ağırlık sebebiyle kımıldayamaz hale gelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıvının kaynatılarak veya soğutularak koyulaşması, akıcılığını kaybetmesi; kumaşın atkı ve çözgüsünün çok sıkı dokunarak kalın ve ağır bir yapı kazanması (ثوب ثخين) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi tasvirlerinde ağır yara alıp kımıldayamaz hale gelen veya ağır silahları sebebiyle hantal kalan savaşçılar için kullanılmıştır; müstakil bir Cahiliye beytine pakette yer verilmemiştir |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be veya babası el-Accâc’a nispet edilen recez dizesinde savaşın veya darbenin meydana getirdiği takatsizlik ve ağırlık şu şekilde ifade edilmiştir: حَتَّى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجَا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça ثخن kökü, ilksel düzeyde akışkanlığın yitirilmesi, koyulaşma, viskozite artışı ve buna bağlı olarak hareket serbestisinin kaybolması anlam matrisine dayanır. Erken Sami katmanında diş-damak sızıcılarının boğaz ve geniz sesleriyle kaynaşması, fiziksel bir direnci ve yoğunlaşmayı temsil eder. İbranice ve Aramice/Süryanice havzasında birebir ses denkliğiyle aynı morfolojik gövde sınırlı görünmekle birlikte, yoğunlaşma ve kalınlaşma anlamı taşıyan köklerle anlamsal örtüşmeler mevcuttur; nitekim Sami dillerinde kalınlık, kütlesellik ve yağ/tortu birikimi genelde /t-k-n/ veya /s-k-n/ ses değişimleriyle temas halindedir. Arapçada kök, hem fiziksel koyuluk (kumaşın ve çorbanın koyuluğu) hem de mecazen ağırbaşlılık, uyku ve hastalığın bedene çökmesi (استثخن منه النوم) ve nihayet savaşta karşı tarafın belini kıracak düzeyde bir zafiyet ve kımıldayamazlık oluşturma (إثخان) yönünde derinleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sıvının donuklaşması ve kumaşın sıklaşmasından mecazi ağırlığa geçiş | Maddi kalınlık (ثخانة), canlıda takatsizlik ve kıpırdayamazlık oluşturan ağır yara ve yenilgi haline aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kalınlık, oturaklılık ve tortulaşma ifade eden ortak kök yapıları | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde kütleleşme ve ağırlık bildiren fonetik varyantlarla semantik akrabalık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde güvenilir ve doğrudan bir köken irtibatı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثخن | Anlamlı | Kalınlaşmak, ağırlaşmak, kımıldayamaz hale gelmek | Sıvının koyulaşması, kumaşın sık dokunması, savaşta düşmanın hareket kabiliyetinin yok edilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ثنخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |
| خثن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |
| [خنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%AB.md) | Anlamlı | Bükülmek, yumuşamak, esnemek | Bir nesnenin veya tulumun ağzının kırılıp bükülmesi, cinsiyet veya tavırda ikirciklilik | Hedef kökün katılık ve ağırlık anlamına zıt olarak kırılganlık ve gevşeklik bildirir; Kur'an'da geçmez |
| نثخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |
| نخث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثخن | Merkez | Ağırlaştırma ve hareketsiz kılma | Karşı tarafı direnç gösteremeyecek ve ayağa kalkamayacak ölçüde güçsüz bırakma | Hem fiziksel yoğunluğu hem de askeri ve fiili kesin üstünlüğü ifade eder |
| [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Ağırlık ve yük taşıma | Sadece kütlesel ve hacimsel ağırlığı ifade eder; düşmanı çökertme kastı içermez | Varlıkların tartıda ağır gelmesi veya sorumluluğun zorluğu için kullanılır |
| [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Üstünlük ve galibiyet | Çatışmada üstün gelmeyi bildirir; ancak mağlubun tamamen etkisiz kılındığını garanti etmez | Üstünlük geçici veya kısmi olabilir, kök nihai takatsizliğe odaklanmaz |
| [قهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Zorla boyun eğdirme | Karşı iradeyi baskı ve kudretle sindirmektir; mutlaka fiziki çöküş gerektirmez | Otoriter bir sindirme ve irade kırma eylemidir |
| [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) | Zıt | Hafiflik ve serbestlik | Ağırlıktan, yükten ve kısıtlamadan kurtularak kolayca hareket edebilme durumu | ثخن kökünün gerektirdiği hantallık ve durma halinin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثخن | Koyulaşmak, ağırlaşmak, takatsiz bırakmak | Kökün hem fiziksel akışmazlık hem de düşmanı kımıldayamaz hale getirme yönünü kapsar | Kesin |
| Latince | Condensare, debilitare, profligare | Yoğunlaştırmak, felce uğratmak, yere sermek | Condensare fiziksel koyuluğu; profligare ise ordunun belini kırıp dağıtmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To thicken, to incapacitate, to subdue thoroughly | Yoğunlaşmak, iş göremez kılmak, kesin üstünlük sağlamak | Incapacitate hareket yeteneğini elinden almayı, subdue ise siyasi/askeri boyun eğdirmeyi verir | Güçlü |
| Almanca | Eindicken, kampfunfähig machen, niederwerfen | Kıvamlaşmak, savaş dışı bırakmak, yere sermek | Kampfunfähig machen askeri anlamdaki takatsiz bırakma nüansını birebir taşır | Güçlü |
| Fransızca | Épaissir, neutraliser, subjuguer | Kalınlaştırmak, etkisiz hale getirmek, sindirmek | Neutraliser eylemsiz kılma ve tehdidi sıfırlama yönünü karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ | Yeryüzünde nizamı sağlamlaştırmak, fitne odağının direncini kırıp otoriteyi yerleşik kılmak | Hukuki ve siyasi nizam henüz oturmadan, sırf maddi fidye gayesiyle esir alma eğiliminin eleştirildiği bağlam (Enfâl [8:67](https://lisan.digital/tr/ayet/8:67.md)) |
| أَثْخَنْتُمُوهُمْ | Sıcak çatışmada düşmanın savaşma iradesini ve gücünü felce uğratmak | Savaş meydanında henüz aktif tehlike sürerken erken esir almayı yasaklayıp mutlak hakimiyet sonrasına bağlayan hüküm (Muhammed [47:4](https://lisan.digital/tr/ayet/47:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin siyasi ve toplumsal misyonu | Peygamberlerin dünyevi zafer veya menfaat için değil, hakkı yerleşik kılmak için otorite kurma zorunluluğu | İlahî adaletin tecellisi için yeryüzünde bâtılın mukavemetini kırma gayesi |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve esirler ahkâmı (Siyer) | Savaş devam ederken esir alınıp alınamayacağı ve esir alma işleminin meşruiyet şartı | Karşı kuvvet tam olarak etkisizleştirilip savaş alanı kontrol altına alınmadan esir bağı vurulamayacağı ilkesi |
| Tefsir | Enfâl [8:67](https://lisan.digital/tr/ayet/8:67.md) ve Muhammed [47:4](https://lisan.digital/tr/ayet/47:4.md) ayetlerinin nüzul hikmeti | «İshân» kelimesinin salt çok adam öldürmek mi yoksa düşmanı savaşamaz hale getirip sindirmek mi olduğu | Kan dökme hırsından arındırılmış, savaşı sonlandırmayı amaçlayan kesin askeri hakimiyet |
| Hadis | Gazve ve esir taksimi rivayetleri | Bedir esirleri konusunda vahyin getirdiği itap ve stratejik öncelikler | Henüz kurumsallaşmamış bir devletin fidye tamahıyla zaferi riske atmaması gereği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhidin yeryüzünde fitneden arınarak yerleşmesi | Dini nizama yönelik açık ve fiili tehditlerin ortadan kaldırılması | Hakikatin önündeki zorba engelleri etkisiz kılma | Din ancak zulüm ve tecavüz odaklarının mukavemeti kırıldığında güvenle yaşanabilir | Güçlü |
| İlmi | Bir teorinin veya metodolojinin tam temellendirilmesi | Kanıtların şüpheye yer bırakmayacak biçimde sağlamlaştırılması | Belirsizliği ve kuşkuyu felce uğratma | Bilimsel sav, karşı tezlerin direncini tamamen kıracak bir metodolojik yoğunluğa ulaşmalıdır | Muhtemel |
| Siyasi | Devlet otoritesinin ve kamu güvenliğinin tesisi | Kamu düzenini bozan isyan veya tecavüzün belinin kırılması | Kaosu durdurup istikrarı kalıcı kılma | Siyasi otorite, caydırıcılığını göstermeden ve tehditleri tamamen yatıştırmadan gevşeyemez | Kesin |
| İktisadi | Savaş ekonomisi ve ganimet/fidye öncelikleri | Anlık mali gelir yerine uzun vadeli güvenlik sermayesini önceleme | Erken kâr güdüsünün stratejik hedefleri bozmasını engelleme | Düşman henüz sahadan silinmeden fidye gelirine tamah etmek iktisadi ve askeri intihardır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Viskozite artışı ve dinamik dengenin sönümlenmesi (damping) | Akışkanlar mekaniğinde bir sıvının viskozitesi arttıkça iç sürtünme yükselir ve kinetik enerji sıfırlanarak hareket durur; askeri ishan da karşı tarafın kinetiğini sıfırlamaktır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Çatışma çözümü ve kapasite nötralizasyonu (incapacitation) | Hukuk ve kriminolojide bir failin suç işleme yeteneğinin fiilen elinden alınması veya savaş sosyolojisinde karşı tarafın savaşma kapasitesinin tamamen çökertilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İshân kavramını modern şiddet diliyle sırf kitle imhası, acımasız kırım veya kan dökme arzusu olarak tercüme etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karşı tarafın savaş aygıtını ve saldırı iradesini felce uğratarak savaşı mutlak biçimde sona erdirme ve kalıcı barış zeminini kurma stratejisi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam'ın savaş ahlakını barbarca bir intikam öğretisi gibi görmek ya da tersine, sıcak çatışma anında erken merhamet ve fidye tamahı yüzünden zafiyeti ve yeni saldırıları davet etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın güvenlik, savaş hukuku ve devlet inşası konusundaki gerçekçi ve stratejik yaklaşımını gösterir; dindarlığın pasif bir saflık değil, adaleti koruyacak caydırıcı bir güç gerektirdiğini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir sonrası esirler meselesini düzenleyen Enfâl [8:67](https://lisan.digital/tr/ayet/8:67.md) ile savaş anındaki taktik kuralları ve esir alma zamanlamasını belirleyen Muhammed [47:4](https://lisan.digital/tr/ayet/47:4.md) ayetlerinde merkezi hükümdür. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Savaştayken düşman henüz tehlike olmaktan çıkmamışken esir alıp fidye peşine düşme zaafını ve kavramın acımasız bir vahşet çağrısı olduğu yönündeki oryantalist/şiddet yanlısı sığ okumaları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvının kaynayarak veya kıvam bağlayarak akışkanlığını kaybetmesi, kumaşın sık dokunup kalınlaşması, bir gövdenin hareket edemeyecek derecede ağırlaşması.
- Soyut anlam: Bir nizamın, gücün veya iradenin, karşıt unsurların dinamizmini ve mukavemetini tamamen kırarak kendi yerleşik otoritesini ve sükunetini kurması.
- Sistematik karşılık: Çatışma ortamında tehdidin kesin biçimde sönümlenmesi, güvenlik açığının kapatılması ve hukuki/siyasi istikrarın anlık menfaatlerin önüne geçirilmesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to T} v(t) = 0 \iff \int_{0}^{T} \mu(t) \, dt \ge K \implies \frac{d\Omega}{dt} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $v(t)$ hasım odağın hareket ve saldırı hızını, $\mu(t)$ kökün temsil ettiği baskı, direnç kırma ve yoğunlaştırma kuvvetini (viskozite ve caydırıcılık katsayısı) gösterir. Zaman $T$ anına vardığında bu direnç katsayısının birikimli etkisi eşik değer olan $K$ seviyesini aştığında hız sıfırlanır ($v=0$). Bunun sonucunda çatışma ve fitne dinamiklerinin türevi sıfıra inerek nizamın kararlı dengesi ($\frac{d\Omega}{dt}=0$) temin edilmiş olur.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AE%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/ayet/8:67.md) — يُثْخِنَ

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Hiç bir peygambere yeryüzünde savaşırken zaferler kazanıncaya kadar esirler alması yaraşmaz. Geçici dünya malını istiyorsunuz. Allah ise ahireti istiyor. Ve Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Muhammed 47:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/ayet/47:4.md) — أَثْخَنْتُمُوهُمْ

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Öyleyse küfredenlerle karşılaştığınızda hemen boyunlarını vurun. Nihayet onları sindirince, bağı sıkı basın. Sonra da ya bir lütuf veya bir fidye. Yeter ki harb hazırlıklarını bıraksın. Eğer Allah, dileseydi; onlardan elbette intikam alırdı. Fakat kiminizi kiminizle denemek ister. Allah yolunda öldürülenlere gelince; Allah onların amellerini asla boşa çıkarmaz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sehyn sıcak yemek demektir. Sahan ısıtmak demektir. Sehn sıcak savaş demektir.
“Sehn” “sin” ile suyu ısıtmaya yarayan bir tür kap, kazan, sahan; sonra “peltek se” ile “ishan”  kaynatmak, kızartmak anlamları ile savaşta galip gelmek anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والثاء والنون معهما
ث خ ن، خ ن ث يستعملان فقط ثخن: ثَخُنَ الشيء ثَخانةً والرجل الحليم الرزين: ثَخينٌ.
والثوبُ المكتنزُ اللحمة والسدَى من جودة نسجه : ثَخين. وقد أَثْخَنْتُهُ أي: أَثْقَلْتُه.
وأَثْخَنَ الرجلُ إذا اتخذ شيئاً ثخيناً، أما ما به ثَخانةٌ وثِخَنٌ.
خنث: الخُنْثَى: وهو الذي ليس بذكر ولا أُنْثَى، ومنه أُخِذَ المُخَنَّثُ.
ويقال: بل سمي لتكسره كما يَخْنَثُ السقاء والجوالق إذا عطفته.
وخَنَثْتُ فم القربة فانخَنَثَتْ هي.
ويقال للمُخَنَّثِ: يا خُناثةُ ويا خُنَيْثَةُ.
ويقال للرجل: يا خُنَثُ، وللمرأة: يا خَنَاثِ، على بناء: لكع ولكاع.
وتَخنَّثَ: فعل فعلهم.
والخِنْثُ: باطن الشدق عند الأضراس من فوق وأسفل.
ونهي عن اختِناثِ الأسقية، وهو كسر أفواهها.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الثاء** و**النون** معهما
**ث خ ن**، **خ ن ث** yalnızca kullanılır:

**ثخن**: Şey **ثَخُنَ** (kalınlaştı) **ثَخانةً** (kalınlıkça); ve ağırbaşlı, vakur adam: **ثَخينٌ**.
Ve dokumasının iyiliğinden dolayı atkısı ve çözgüsü etli, dolgun olan elbise: **ثَخين**. Ve ben onu **أَثْخَنْتُهُ**; yani: ben onu **أَثْقَلْتُه** (ağırlaştırdım).
Ve adam **أَثْخَنَ**; bir şeyi kalın edindiği zaman; ama onda **ثَخانةٌ** (kalınlık) ve **ثِخَنٌ** vardır.

**خنث**: **الخُنْثَى**: o, ne erkek ne de dişi olandır; ondan **المُخَنَّثُ** alınmıştır.
Ve denilir: bilakis, kırılıp bükülmesinden dolayı adlandırıldı; tıpkı kırbayı ve çuvalı, onu büktüğün zaman **يَخْنَثُ** (büküp kırar) gibi.
Ve ben kırbanın ağzını **خَنَثْتُ**; o da **انخَنَثَتْ** (bükülüp kırıldı).
Ve **المُخَنَّثِ** için denilir: “ey **خُناثةُ**” ve “ey **خُنَيْثَةُ**”.
Ve erkeğe denilir: “ey **خُنَثُ**”; kadına: “ey **خَنَاثِ**”; **لكع** ve **لكاع** yapısı üzere.
Ve **تَخنَّثَ**: onların fiilini yaptı.
Ve **الخِنْثُ**: üstten ve alttan, azı dişleri yanında, yanak içinin iç tarafıdır.
Ve **اختِناثِ الأسقية**’den nehiy olundu; o, onların ağızlarını kırmaktır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ثَخُنَ الشيء ثَخانَةً، أي غلُظَ وصلب، فهو ثَخينٌ.
ورجل ثَخينُ السلاحِ، أي شاكٍ. وأَثْخَنَتْهُ الجراحة: أوهَنَتْه. ويقال أَثْخَنَ في الأرض قتيلاً، إذا أكثَرَ.

##### Türkçe

**ثَخُنَ** şey **ثَخانَةً** (olarak); yani kalınlaştı ve sertleşti; o hâlde o **ثَخينٌ**dur.

Ve (bir) adam **ثَخينُ السلاحِ**; yani silahı çok olan. Ve **أَثْخَنَتْهُ** yara: onu zayıflattı. Ve denilir: **أَثْخَنَ في الأرض قتيلاً**; eğer çoğaltırsa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ث ن
خنث ، ثخن
استعمل من وجوهه : خنث ، ثخن .
ثخن : قال الليث : ثَخُنَ الشيءُ . . يَثْخُنُ ثخَانةً
والرّجلُ الحليمُ الرَّزِينُ : ثخِينٌ .
والثوبُ المكتَنِزُ اللُّحْمَة والسَّدَى _ من
جَوْدَةِ نَسْجِه _ : ثَخِينٌ .
وقد أَثْخَنْتُه _ أي : أَثْقَلْتُه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق ( [ محَمَّد : 4 ] .
قال أبو العباس : معناه : حتى إذا
غلبتموهم وقهَرْتموهم وكثُرَ فيهم الجِراحُ ،
فأَعْطَوْ بأَيديهم .
قال : وقال ابن الأعرابي : أثْخَنَ _ إذا
غَلَبَ وقَهَر .
وقال أبو زيد : يقال : أَثْخَنْتُ فلاناً مَعْرِفَةً _
أي : قتَلتُه مَعْرِفَةً .
ورَصَّنْتُهُ مَعْرِفةً : نحوُ الإثْخَانِ
خنث : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ) ( أَنَّهُ نَهى عَنِ
اخْتِنَاثِ الأسَاقِي ) ( .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيُّ : الاخْتِنَاث
أَنْ تُثْنَى أَفْوَاهُها ثمَّ يُشْرَبَ منها .
وأصل الاختناثِ : التَّكَسُّرُ والتثَنِّي ومن
هذا سُمِّي المُخَنَّثُ . . لِتَكَسُّرِه .
ومنه سمِّيَت المرأة خُنثَى .
يقول : إنها ليِّنةٌ تَتَثَنَّى .
ومنه : ) ( الْخُنْثَى ) ( الذي لَهُ ما للرِّجَالُ
وما للنِّساء .
قال : وتأويلُ الحديث _ في نهيهِ عن
اختِنَاثِ الأَسَاقِي _ : أنَّ الشُّرْبَ مِنْ
أَفْوَاهِها رُبَّمَا يُنْتِنُهَا .
وقيل : إنَّهُ لا يُؤْمَنُ أن تكون فيها حيَّةٌ ، أو
شيءٌ من الحشرات .
وقال الليث : يقال : خَنَثْتُ فمَ القِرْبَةِ
فانْخَنَث .
قال : ويقال للمُخَنَّثِ : خُنَيْثَةُ وخُنَاثةُ .
قال : ويقال للرجل : يَا خُنَثُ ، وللمرأة :
يا حَنَاثِ _ مثل : لُكَعُ ولَكَاعٍ .
قال : وتَخَنَّثَ الرجل _ إذا فَعل فِعْلَ
المخنَّث .
والخِنْثُ : باطنُ الشِّدْقِ . . عند الأضراس
من فوْقُ وَأَسفلُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : اطْوِ الثوبَ
على خِنَاثِهِ وراحته وغَرِّه .
وقال شمر : اطْوِ الثوبَ على أَخْنَاثِهِ _ أي :
على مَطَاوِيه . . والواحدُ خِنْثٌ .
قال : وَأَخْنَاثُ الدَّلْوِ فُرُوغُها . . الواحدُ
خِنْثٌ .
قال : وقال ابن شميل : خَنَثَ فَمَ السِّقاء :
قَلبَهُ ، داخلاً أو خارجاً .
والإخْتِنَاثُ : التَّكَسُّرُ .
وقال الليث : خَنَثْتُ السقاءَ والْجُوَالِقَ _ إذا
عطَفْتَه .
وفي حديث عائشةَ رضي الله عنها ) ( أَنَّها ذَكَرَتْ مَرَضَ
رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وَوَفَاتَهُ . . قالت : فانْخَنَثَ
في حِجْرِي ، فمَا شَعَرْتُ حَتَّى قُبِضَ ) ( _ أي :
فانثنَى في حِجْرِها .
ويقال : ألْقَى الليلُ أَخْنَاثَهُ على الأرض .
أَخْنَاثُهُ : أي : أثناءُ ظَلاَمِه .
قال شمِر : وقال المُفَضَّلُ الضَّبِّيُّ : خَنَثَ
الرجل سقَاءَهُ يخْنِثُه خَنْثاً وخُنُوثَةً _ إذا ثَنى
فمَه ، فأخرجَ أَدَمَتهُ ، وهي الدَّاخلةُ . .
والبشَرَةُ ، وما يلي الشعْر : الخارِجةُ .
ورُوِي عن ابن عُمَرَ : أنه كان يَشْرَبُ من
الإدَاوَةِ ولا يَخْتَنِثُها ، ويسمِّيها نِفْعَةً .
أبو زيد : رجلٌ خُنْثَى ، ورِجالٌ خَنَاثَى
وخِنَاثٌ . . وأنشد قولَه :
لَعَمْرُكَ مَا الْخِنَاثُ بَنُو قُشَيْرٍ
بِنِسْوَانٍ يَلِدْنَ وَلاَ رِجَالِ

##### Türkçe

خ ث ن
**خنث** , **ثخن**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **خنث** , **ثخن** .

**ثخن** : Leys dedi: **ثَخُنَ** şey . . **يَثْخُنُ** **ثخَانةً**
Ve yumuşak huylu, ağırbaşlı adam: **ثخِينٌ** .
Ve atkısı ve çözgüsü etli, sıkı olan elbise _ dokumasının kalitesinden dolayı _ : **ثَخِينٌ** .
Ve onu **أَثْخَنْتُ** _ yani: onu **أَثْقَلْتُ** (ağırlaştırdım).
Ve Allah celîl ve azîz dedi: ( **حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق** ( [ Muhammed: 4 ].
Ebu’l-Abbas dedi: manası: ne zaman ki
onlara galip geldiniz ve onları kahrettiniz ve onlarda yaralar çoğaldı,
o hâlde elleriyle teslim oldular.
Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **أثْخَنَ** _ galip geldiği ve kahrettiği zaman.
Ve Ebu Zeyd dedi: denir ki: **أَثْخَنْتُ** falancayı **مَعْرِفَةً** _
yani: onu **مَعْرِفَةً** (bilerek) öldürdüm.
Ve onu **رَصَّنْتُهُ مَعْرِفةً** : **الإثْخَانِ** gibidir.

**خنث** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi:
( **أَنَّهُ نَهى عَنِ اخْتِنَاثِ الأسَاقِي** ) ( .
Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الاخْتِنَاث**
ağızlarının bükülmesi, sonra ondan içilmesidir.
Ve **الاختناثِ**’ın aslı: kırılma ve bükülmedir; ve
bundan **المُخَنَّثُ** adlandırıldı . . kırılganlığından dolayı.
Ve ondan kadın **خُنثَى** diye adlandırıldı.
Diyor ki: o yumuşaktır, bükülür.
Ve ondan: ( **الْخُنْثَى** ) ( ki onun için erkeklere ait olan vardır
ve kadınlara ait olan vardır.
Dedi: Hadisin te’vili _ tulumların **اختِنَاثِ**’ından nehyinde _ : şudur ki, ondan
ağızlarından içmek belki onları kokutur.
Ve denildi: içinde yılan olması, yahut
haşerattan bir şey olması emniyette değildir.
Ve Leys dedi: denir ki: **خَنَثْتُ** kırbanın ağzını
da **فانْخَنَث** .
Dedi: ve **المُخَنَّثِ** için denir: **خُنَيْثَةُ** ve **خُنَاثةُ** .
Dedi: ve erkeğe denir: **يَا خُنَثُ** , kadına:
**يا حَنَاثِ** _ **لُكَعُ** ve **لَكَاعٍ** gibi.
Dedi: ve adam **تَخَنَّثَ** _ **المخنَّث**’in fiilini yaptığı zaman.
Ve **الخِنْثُ** : çenenin iç tarafı . . azı dişlerinin yanında
üstten ve alttan.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : elbiseyi
**خِنَاثِهِ** ve avucu ve kıvrımı üzerine katla.
Ve Şemmer dedi: elbiseyi **أَخْنَاثِهِ** üzerine katla _ yani:
kıvrımları üzerine . . tekili **خِنْثٌ** .
Dedi: ve kovanın **أَخْنَاثُ**’ı onun yarıklarıdır . . tekili
**خِنْثٌ** .
Dedi: Ve İbn Şümeyl dedi: **خَنَثَ** tulumun ağzını:
onu çevirdi, içeriye yahut dışarıya.
Ve **الإخْتِنَاثُ** : kırılmadır.
Ve Leys dedi: **خَنَثْتُ** tulumu ve çuvalı _ ne zaman ki
onu büktüm.
Âişe’nin (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: ( onun, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) hastalığını
ve vefatını zikrettiği . . dedi: **فانْخَنَثَ**
kucağımda, ben fark etmedim ta ki kabzedilinceye kadar ) ( _ yani:
onun kucağında büküldü.
Ve denir: gece, yere **أَخْنَاثَهُ**’ını attı.
**أَخْنَاثُهُ** : yani: karanlığının kıvrımları.
Şemmer dedi: ve Müfaddal ed-Dabbî dedi: **خَنَثَ**
adam tulumunu, onu **يخْنِثُه** **خَنْثاً** ve **خُنُوثَةً** _ ne zaman ki büktü
ağzını; böylece onun **أَدَمَتهُ**’ını çıkardı; o içte olandır . .
ve deri, ve saçın yanı: dışta olandır.
Ve İbn Ömer’den rivayet edildi: o,
ibrikten içerdi ve onu **يَخْتَنِثُها** etmezdi, ve ona **نِفْعَةً** adını verirdi.
Ebu Zeyd: **رجلٌ خُنْثَى** , ve erkekler **خَنَاثَى**
ve **خِنَاثٌ** . . ve onun sözünü inşad etti:
لَعَمْرُكَ مَا الْخِنَاثُ بَنُو قُشَيْرٍ
بِنِسْوَانٍ يَلِدْنَ وَلاَ رِجَالِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والخاء وما يثلثهما)
(ثخن) الثاء والخاء والنون يدلُّ على رَزَانة الشيءِ في ثِقَل. تقول ثَخُنَ الشيءُ ثَخَانَةً. والرّجُل الحليمُ الرّزِين ثَخِين. والثّوْب المكتنز اللُّحْمة والسَّدَى من جَوْدةِ نَسجه ثَخين. وقد أثْخَنْته أي أثْقَلْته، قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يُثْخِنَ في الأَرْضِ﴾ [الأنفال 67] وذلك أنّ القتيلَ قد أُثْقِل حتى لا حَرَاكَ به. وتركتُه مُثْخَناً، أي وَقِيذاً(1). وقال قومٌ: يقال للأعزل الذي لا سِلاحَ معه: ثخين؛ وهو قياسُ الباب، لأنّ حركتَه تَقِلُّ، خوفاً على نَفْسه.‏
--------------ــ
(1) الوقيذ، بالذال المعجمة: الذي ضرب حتى مات. وفي الأصل: "وقيدا" تحريف.‏

ـ

##### Türkçe

(ثâ ve hâ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**ثخن**) **الثاء** ve **الخاء** ve **النون**, bir şeyin ağırlık içinde ağırbaşlılığına delâlet eder. “Şey **ثَخُنَ**; **ثَخَانَةً** (kalınlık/ağırlıkça yoğunluk) oldu” dersin. Ve yumuşak huylu, ağırbaşlı adam **ثَخِين**’dir. Ve dokumasının iyiliğinden dolayı atkısı ve çözgüsü dolgun olan elbise **ثَخين**’dir. “Onu **أثْخَنْته**”, yani “onu ağırlaştırdım” denmiştir; Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿حَتَّى يُثْخِنَ في الأَرْضِ﴾ [الأنفال 67]. Bu da şudur: öldürülmüş kimse, kendisinde hiçbir hareket kalmayacak şekilde ağırlaştırılmıştır. Ve “Onu **مُثْخَناً** bıraktım”, yani **وَقِيذاً**(1) (dövülüp öldürülmüş) [bıraktım]. Bir kavim dedi ki: Silâhı olmayan savunmasız kimseye **ثخين** denir; bu, bâbın kıyasıdır; çünkü hareketi, nefsi üzerine korkudan dolayı azalır.

--------------ــ
(1) **الوقيذ**; noktalı **الذال** ile: dövülünceye kadar öldürülen kimse. Asılda: “وقيدا” bir tahriftir.‏

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال ثخن الشيء فهو ثخين: إذا غلظ فلم يسل، ولم يستمر في ذهابه، ومنه استعير قولهم: أثخنته ضربا واستخفافا. قال الله تعالى: ﴿ما كان لنبي أن يكون له أسرى حتى يثخن في الأرض﴾ [الأنفال/67]، ﴿حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق﴾ [محمد/4].

##### Türkçe

- **ثخن** şey denir; o da **ثخين**dir: eğer kalınlaştı da akmadıysa ve gidişinde sürüp gitmediyse. Ondan, onların şu sözü ödünç alınmıştır: **أثخنته** dövme ve hafife alma ile. Allah Teâlâ dedi: ﴿Bir peygambere, yeryüzünde **يثخن** edinceye kadar, onun için esirler olması olmaz﴾ [الأنفال/67], ﴿nihayet onları **أثخنتموهم** ettiğinizde, bağı sıkıca bağlayın﴾ [محمد/4].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث خ ن
ثخن الشيء‏:‏ كثف وغلظ ثخناً وثخانة وثخونة وثوب ثخين وهذا ثوب له ثخن وبصر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أثخنته الجراحات وتركه مثخناً وقيداً وأثخن في العدوّ‏:‏ بالغ في قتلهم وغلظ‏.‏
وأثخن في الأرض‏:‏ أكثر القتل وأثخن في الأمر‏:‏ بالغ فيه‏.‏
وأثخنته معرفة ورصنته معرفة إذا قتلته علماً‏.‏
وأثخنه قوله‏:‏ بلغ منه‏.‏
وامرأة مثخنة‏:‏ ضخمة‏.‏
واستثخن مني الإعياء والمرض‏:‏ غلباني واستثخن مني النوم‏:‏ غلبني‏.‏
وفلان رزين ثخين الحلم‏.‏
وهو أعزل ثخين ومؤد ثخين‏.‏

##### Türkçe

ث خ ن
**ثخن** şey: yoğunlaştı ve kalınlaştı; **ثخناً** ve **ثخانة** ve **ثخونة** (olarak). **ثوب ثخين**: kalın elbise; ve bu, onda **ثخن** bulunan bir elbisedir; ve (bu) görüş (bakımından).

Mecazdan: **أثخنته الجراحات**: yaralar onu ağırlaştırdı; ve onu **مثخناً** ve (bir) bağ (olarak) bıraktı. Ve **أثخن في العدوّ**: onları öldürmede aşırıya gitti ve ağırlaştırdı.

Ve **أثخن في الأرض**: öldürmeyi çoğalttı; ve **أثخن في الأمر**: onda aşırıya gitti.

Ve **أثخنته معرفة** ve **رصنته معرفة**: onu bilgiyle öldürdüğün zaman.

Ve **أثخنه قوله**: ondan (payını) ulaştırdı.

Ve **امرأة مثخنة**: iri (kadın).

Ve **استثخن مني الإعياء والمرض**: ikisi bana galip geldi; ve **استثخن مني النوم**: bana galip geldi.

Ve falan, ağırbaşlı, **ثخين الحلم** (hilm bakımından kalın/sağlam).

Ve o, **أعزل ثخين** ve **مؤد ثخين**’dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ثَخُنَ الشيءُ ثُخونةً وثَخانةً وثِخَناً، فهو ثَخِينٌ: كثُفَ وغُلظ وصلُبَ. وحكى اللحياني عن الأَحمر: ثَخُنَ وثَخَنَ. وثوب ثخينٌ: جيّدُ النَّسْج والسَّدى كثيرُ اللُّحْمةِ. ورجل ثَخينٌ: حَليمٌ رَزِينٌ ثَقيلٌ في مجلسه. ورجل ثَخينُ السِّلاحِ أَي شاكٍ. والثَّخَنةُ والثَّخَنُ: الثِّقْلةُ؛ قال العجاج:
حتى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجاً.
وقد أَثْخَنَه وأَثْقَله. وفي التنزيل العزيز: حتى إذا أَثْخَنْتُموهم فشُدُّوا الوَثاق؛ قال أَبو العباس: معناه غلَبْتُموهم وكثُر فيهم الجِراحُ فأَعْطَوْا بأَيديهم. ابن الأَعرابي: أَثخَنَ إذا غلَبَ وقهَرَ. أَبو زيد: يقال أَثْخَنْتُ فلاناً معرفةً ورَصَّنْتُه معرفةً، نحوُ الإثْخان، واسْتَثْخَنَ الرجلُ: ثقُلَ من نَومٍ أَو إعْياءٍ. وأَثْخَنَ في العَدُوِّ: بالَغَ. وأَثْخَنَتْه الجِراحةُ: أَوْهَنَتْه. ويقال: أَثْخَنَ فلانٌ في الأرض قَتْلاً إذا أَكثره. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: حتى يُثْخِنَ في الأَرض؛ معناه حتى يُبالِغَ في قَتْلِ أَعدائه، ويجوز أَن يكون حتى يتمكن في الأَرض. والإثْخانُ في كلّ شيء: قُوَّتُه وشدَّتُه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، في قوله تعالى: حتى يُثْخِنَ في الأَرض ثم أَحَلَّ لهم الغنائمَ؛ قال: الإثْخانُ في الشيء المبالغةُ فيه والإكثارُ منه. يقال: قد أَثْخَنَه المرضُ إذا اشتدَّ قُوَّتُه عليه ووَهَنَه، والمراد به ههنا المبالغةُ في قَتْل الكفار، وأَثْخَنَه الهَمُّ. ويقال: اسْتُثْخِنَ من المرض والإعْياءِ إذا غلَبَه الإعْياءُ والمرضُ، وكذلك اسْتُثْخن في النَّوْم. وفي حديث أَبي جهل: وكان قد أُثْخِنَ أَي أُثْقِلَ بالجراح. وفي حديث عليّ، كرّم الله وجهه: أَوْطأَكم إِثخانُ الجِراحةِ. وفي حديث عائشة وزينب: لم أَنْشَبْها حتى أَثْخَنْتُ عليها أَي بالَغْتُ في جَوابِها وأَفْحَمْتها؛ وقولُ الأَعشى:
عليه سِلاحُ امْرِئٍ حازِمٍ،
تَمهَّلَ في الحربِ حتى اثَّخَنْ.
أَصله اثْتَخَنَ فأَدْغم؛ قال ابن بري: اثَّخَنَ في البيت افْتَعَلَ من الثَّخانة أَي بالَغ في أَخذ العُدَّة، وليس هو من الإثْخانِ في القَتْل.

##### Türkçe

**ثَخُنَ** şey **ثُخونةً** ve **ثَخانةً** ve **ثِخَناً** (olarak); o hâlde o **ثَخِينٌ**’dir: yoğunlaştı ve kalınlaştı ve sertleşti. el-Lihyânî, el-Ahmer’den hikâye etti: **ثَخُنَ** ve **ثَخَنَ**. Ve **ثوب ثخينٌ**: dokuması iyi, ve çözgüsü atkısı çok. Ve **رجل ثَخينٌ**: meclisinde yumuşak huylu, ağırbaşlı, ağır (kimse). Ve **رجل ثَخينُ السِّلاحِ** yani silahlı. Ve **الثَّخَنةُ** ve **الثَّخَنُ**: ağırlık; el-A‘câc dedi ki:

حتى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجاً.

Ve onu **أَثْخَنَه** etti ve onu **أَثْقَله** etti. Ve aziz tenzilde: “**حتى إذا أَثْخَنْتُموهم فشُدُّوا الوَثاق**”; Ebû’l-‘Abbâs dedi: manası, onları yendiniz ve onlarda yaralar çoğaldı da elleriyle teslim oldular. İbnü’l-A‘râbî: **أَثخَنَ**; yendiği ve kahrettiği zaman. Ebû Zeyd: denir ki: “Falancayı bilgi bakımından **أَثْخَنْتُ** ve onu bilgi bakımından **رَصَّنْتُ**”, **الإثْخان** gibidir. Ve adam **اسْتَثْخَنَ**: uykudan yahut yorgunluktan ağırlaştı. Ve düşmanda **أَثْخَنَ**: aşırıya vardı. Ve yara onu **أَثْخَنَتْه**: onu zayıflattı. Ve denir ki: falan kimse yerde öldürme bakımından **أَثْخَنَ** etti; onu çoğalttığı zaman. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “**حتى يُثْخِنَ في الأَرض**”; manası: düşmanlarını öldürmede aşırıya varıncaya kadar; ve caizdir ki “yerde yerleşip sağlamlaşıncaya kadar” olsun. Ve her şeyde **الإثْخان**: onun kuvveti ve şiddetidir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, “**حتى يُثْخِنَ في الأَرض ثم أَحَلَّ لهم الغنائمَ**” sözü hakkında hadisinde; dedi: bir şeyde **الإثْخان** onda aşırıya varmak ve ondan çoğaltmaktır. Denir ki: hastalık onu **أَثْخَنَه** etti; onun ona karşı kuvveti şiddetlendiği ve onu zayıflattığı zaman; ve burada murad, kâfirleri öldürmede aşırıya varmaktır. Ve keder onu **أَثْخَنَه** etti. Ve denir ki: hastalık ve yorgunluktan **اسْتُثْخِنَ**; yorgunluk ve hastalık ona galip geldiği zaman; ve uykuda da böyledir: uykuda **اسْتُثْخن**. Ebû Cehil hadîsinde: ve o, **أُثْخِنَ** olmuştu; yani yaralarla ağırlaştırılmıştı. Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Sizi, yaranın **إِثخانُ**’ı ayak altına aldı.” Âişe ve Zeyneb hadîsinde: “Onu, üzerine **أَثْخَنْتُ** edinceye kadar yakalamadım”; yani onun cevabında aşırıya vardım ve onu susturdum; ve el-A‘şâ’nın sözü:

عليه سِلاحُ امْرِئٍ حازِمٍ،
تَمهَّلَ في الحربِ حتى اثَّخَنْ.

Aslı **اثْتَخَنَ** idi de idğam edildi; İbn Berrî dedi: beyitte **اثَّخَنَ**, **الثَّخانة**’dan **افْتَعَلَ**’dır; yani hazırlık almada aşırıya vardı; ve o, öldürmede **الإثْخان**’dan değildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث خ ن * * ثَخُنَ * الشيء من باب ظرف أي غلظ وصلب فهو * ثَخِينٌ * و * أَثْخَنَتْهُ * الجراحة أوهنته يقال أثخن في الأرض قتلا

##### Türkçe

* ث خ ن * * **ثَخُنَ** * şey, zarf bâbından; yani kalınlaştı ve sertleşti; o hâlde o, * **ثَخِينٌ** *dur. Ve * **أَثْخَنَتْهُ** *: yara onu zayıflattı. Denir ki: “**أثخن** yerde öldürme (bakımından).”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ثَخُنَ ، ككَرُمَ ، ثُخونَةً ) عن ابنِ سِيْدَه ، ( وثَخانَةً ) ، وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ والأَزْهرِيُّ ، ( وثِخَناً ، كعِنَبٍ ) ؛ ) زادَه الزَّمَخْشرِيُّ : إذا ( غَلُظَ وصَلُبَ ) ، وفي المُحْكَمِ : كثُفَ ؛ زادَ الرَّاغبُ : فلم يسل ولم يَسْتَمر في ذهابِهِ ؛ ( فهو ثَخينٌ .
( وأَثْخَنَ في العَدُوِّ : بالَغَ ) في ( الجِراحَةِ فيهم ) .
( وفي الأَساسِ : بالَغَ في قَتْلِهم ، وهو مجازٌ .
ونَصّ المُحْكَم : أَثْخَنَ في العَدْوِ : بالَغَ ، هكذا هو مَضْبوطٌ ، مِن عَدا يَعْدُو .
( و ) أَثْخَنَ ( فلاناً : أَوْهَنَه ) .
( وفي التهْذِيبِ : أَثْقَلَه .
وفي الصِّحاحِ : أَثْخَنَتْه الجِراحَةُ : أَوْهَنَتْه ؛ وهو مجازٌ .
( و ) قَوْلُه تعالَى : ﴿( حتى إذا أَثْخَنْتُموهم ) فشُدُّوا الوَثاقَ﴾ .
قالَ أَبو العبَّاس : ( أَي غَلَبْتُمُوهُمْ وكثُرَ فيهم الجِراحُ ) فأَعْطَوْا بأَيْدِيهِم .
( و ) مِن المجازِ : ( الثَّخينُ ) : ) هو الرَّزِينُ ( الحليمُ ) مِن الرِّجالِ .
وفي المُحْكَم : هو الثَّقيلُ في مجْلِسِه .
( و ) مِن المجازِ : ( اسْتَثْخَنَ منه النَّوْمُ ) ، أَي ( غَلَبَهُ .
( والمُثْخَنَةُ ، كمُكْرَمَةٍ : المرأَةُ الضَّخْمَةُ ) ، وهو مجازٌ كما في الأَساسِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
ثَخَنَ ، كنَصَرَ ، لُغَةٌ في ثَخُنَ ؛ عن الأَحْمر نَقَلَه ابنُ سِيْدَه .
وثوبٌ ثَخينٌ : جَيِّدُ النِّسْجِ ؛ زادَ الأَزْهرِيُّ : والسَّدَى .
والثَّخَنُ والثَّخَنَةُ ، محرَّكَتَيْن : الثِّقْلةُ ؛ قالَ العجَّاجُ :
حتى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجا وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : أَثْخَنَ إذا غَلَبَ

وقَهَرَ .
والثُّخْنُ ، بالضمِّ : مَصْدَر ثخنَ . يقالُ : ثَوْبٌ له ثُخْنٌ .
ويقالُ : تَرَكْته مُثْخَناً وَقِيذاً ، كمُكْرَمٍ .
وأَثْخَنَ في الأَرْضِ : بالَغَ في القَتْلِ .
وفي الصِّحاحِ : أَثْخَنَ في الأَرضِ قَتْلاً إذا أَكْثَرَه ؛ وقَوْل الأَعْشَى :
تَمَهَّلَ في الحربِ حتى اثَّخَنْ أَصْلُه اثْتَخَنَ فأَدْغَم .
وأَثْخَنَ في الأَمْرِ : بالَغَ .
ويقالُ لرَزِينِ العَقْلِ : هو مُثْخِنٌ ، ويكنى به أَهْل الشامِ عن الضَّحِكِ الخَفِيفِ في حَرَكاتِه .
وأَثْخَنَه قولُه : بَلَغَ منه .
وقالَ أَبو زيْدٍ : أَثْخَنْتُ فلاناً مَعْرِفَةً ، ورَصَّنْتُه مَعْرِفَةً : إذا قَتَلْتَه عِلْماً ؛ وهو مجازٌ . ويمكنُ أنْ يُؤْخذَ منه المُثْخن للمُبالِغِ في الحِكَايَةِ وإِيْراده للأَقْوالِ .
وأَثْخَنَه ضَرْباً : بالَغَ فيه .
واسْتثْخنَ بين المَرَضِ والإِعْياءِ : غَلَبَاه ، كما في الأَساسِ ، واللَّهُ تعالَى أَعْلَم .

##### Türkçe

: (**ثَخُنَ**، كـ**ككَرُمَ**، **ثُخونَةً**) İbn Sîde’den; (ve **ثَخانَةً**), Cevherî ve Ezherî bununla yetinmiştir; (ve **ثِخَناً**، كـ**عِنَبٍ**); Zemahşerî onu artırdı: eğer (kalınlaştı ve sertleşti) ise; ve **المُحْكَم**’de: yoğunlaştı; Râgıb artırdı: böylece akmadı ve gitmesinde sürüp gitmedi; (o hâlde o **ثَخينٌ**’dir).
(**أَثْخَنَ** düşmana karşı: aşırıya vardı) (onlarda yaralamada).
(ve **الأَساس**’ta: onları öldürmede aşırıya vardı; bu mecazdır).
**المُحْكَم**’in nassı: **أَثْخَنَ** düşmana karşı: aşırıya vardı; işte böyle ضبط edilmiştir; **عَدا يَعْدُو**’dan.
(ve) **أَثْخَنَ** (falancayı: onu zayıflattı).
(ve **التهْذِيب**’de: onu ağırlaştırdı.
**الصِّحاح**’ta: **أَثْخَنَتْه الجِراحَةُ**: onu zayıflattı; bu mecazdır).
(ve) O’nun, yüce olanın sözü: ﴿(**حتى إذا أَثْخَنْتُموهم**) فشُدُّوا الوَثاقَ﴾.
Ebû’l-Abbâs dedi: (yani onları yendiniz ve onlarda yaralar çoğaldı) da elleriyle teslim oldular.
(ve) mecazdandır: (**الثَّخينُ**): erkeklerden (ağırbaşlı) (halîm) olan **الرَّزِينُ**’dir.
**المُحْكَم**’de: meclisinde ağır olan kimsedir.
(ve) mecazdandır: (**اسْتَثْخَنَ منه النَّوْمُ**), yani (ona galip geldi).
(**المُثْخَنَةُ**، كـ**مُكْرَمَةٍ**: iri yapılı kadın), ve bu, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**ثَخَنَ**، كـ**نَصَرَ**: **ثَخُنَ**’da bir lugattır; Ahmer’den, onu İbn Sîde nakletti.
Ve **ثوبٌ ثَخينٌ**: dokuması iyi; Ezherî artırdı: ve çözgüsü.
Ve **الثَّخَنُ** ve **الثَّخَنَةُ**, ikisi de harekeli: ağırlık; Accâc dedi:
حتى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجا وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : **أَثْخَنَ** إذا غَلَبَ

ve kahretti.
Ve **الثُّخْنُ**, ضمّ ile: **ثخنَ**’ın masdarıdır. Denir ki: **ثَوْبٌ** onun için **ثُخْنٌ** vardır.
Ve denir ki: onu **مُثْخَناً** ve **وَقِيذاً** bıraktım, كـ**مُكْرَمٍ**.
Ve **أَثْخَنَ** yerde: öldürmede aşırıya vardı.
Ve **الصِّحاح**’ta: **أَثْخَنَ** yerde öldürmece, eğer onu çoğaltırsa; ve A‘şâ’nın sözü:
تَمَهَّلَ في الحربِ حتى اثَّخَنْ أَصْلُه **اثْتَخَنَ** فأَدْغَم .
Ve **أَثْخَنَ** işte: aşırıya vardı.
Ve aklı ağırbaşlı olana denir: o **مُثْخِنٌ**’dir; ve onunla Şam ehli, hareketlerindeki hafif gülmeye kinaye eder.
Ve **أَثْخَنَه** sözü: ondan ulaştı.
Ebû Zeyd dedi: **أَثْخَنْتُ** falancayı bilgiyle, ve onu bilgiyle sağlamlaştırdım: eğer onu ilimle öldürdüysen; bu mecazdır. Ve ondan, hikâyede aşırıya varan ve sözleri getirmesi için **المُثْخن** alınabilir.
Ve **أَثْخَنَه** dövmece: onda aşırıya vardı.
Ve **اسْتثْخنَ** hastalık ile bitkinlik arasında: ikisi ona galip geldi; **الأَساس**’ta olduğu gibi; ve Allah Teâlâ daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَخُنَ
1 ثَخُنَ ثخن ثخنن , (T, S, M, Msb, K,) aor. ثَخُنَ ; (K;) and ثَخَنَ, (El-Ahmar, ISd, Msb, TA,) aor. ثَخُنَ ; (TA;) inf. n. ثَخَانَةٌ (T, S, Msb, K, &c.) and ثُخُونَةٌ (ISd, Msb, K) and ثِخَنٌ (Z, Msb, K) and ثُخْنٌ; (TA;) It (a thing, S, Msb) was, or became, thick, big, gross, or coarse; and hard, firm, stiff, tough, or strong: (S, K:) it was, or became, thick, dense, or compact: (M, TA:) [it (a garment, or piece of cloth,) was thick, or close, in texture: (see ثَخِينٌ:)] it [a semiliquid of any kind] was, or became, thick, so that it did not flow, nor continue in its passing away. (Er-Rבghib, TA.)

اثخنهُ
4 اثخنهُ أثخن أثخنه أثخننه اثخنه اثخنة ثخن [in its primary sense, He, or it, rendered it ثَخِين, i. e. thick, &c. ― -b2- And hence,] (tropical:) He, or it, (a man, JK, T, Mgh, Msb, and a wound, S, Mgh, and disease, Bd in viii. 68,) rendered him heavy: (JK, T, Bd ubi suprא, TA:) or weakened him, rendered him languid, or enervated him. (S, Mgh, Msb, K, TA.) You say, اثخنهُ ضَرْبًا (assumed tropical:) He rendered him heavy by beating: (JK:) or he beat him much, or vehemently, or excessively. (TA.) And أَثْخَنْتُهُ بِالجِراحَةِ (assumed tropical:) I weakened him, rendered him languid, or enervated him, by the wound, or wounds. (Msb.) ― -b3- اـِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ, in the Kur xlvii. 4, means (assumed tropical:) When ye have made much slaughter among them: (Jel:) or when ye have made a great and vehement slaughter of them: (Bd:) or when ye have overcome them, and wounded them much, or inflicted many wounds upon them, (Abu-l-'Abbבs, K, TA,) so that they give with their hands. (Abu-l-'Abbבs, TA.) ― -b4- اثخن فِى العَدُوِّ (tropical:) He made a great, or vehement, slaughter, (A,) or a great, or vehement, wounding, (K,) among the enemy. (A, K.) ― -b5- اثخن فِى الأَرْضِ, (assumed tropical:) He made much slaughter in the earth, or land: (Bd in viii. 68, Mgh, TA: in the S, اثخن فِى الأَرْضِ قَتْلًا, which means the same: TA:) or he went against the enemy, and made a wide, or large, slaughter of them [in the land]: (Msb:) or he fought vehemently in the earth, or land. (Jel in viii. 68.) ― -b6- اثخن فِى الأَمْرِ (assumed tropical:) He exceeded the usual, or the just, bounds, or degree, in the affair; strove, or exerted himself, vigorously, or strenuously, therein; or did his utmost therein. (TA.) ― -b7- اثخنهُ قُوْلُهُ (assumed tropical:) His saying took, or had, an effect upon him; or distressed, or afflicted, him. (TA.) ― -b8- أَثْخَنْتُ فُلَانًا مَعْرِفَةً (tropical:) I knew such a one, or was acquainted with him, thoroughly, or very well. (TA.)

اثّخن
8 اثّخن أثخن أثخنن اثخن ثخن , in the saying of El-Asshא,
تَمَهَّلَ فِى الحَرْبِ حَتَّى اثَّخَنَ
[He acted deliberately in war until he became heavy, or weakened, or languid, or enervated, by wounds], is contracted by idghבm from اثْتَخَنَ. (S, TA.)

استثخن مِنْهُ النَّوْمُ
10 استثخن مِنْهُ النَّوْمُ استثخن منه النوم (tropical:) Sleep overcame him. (JK, K, TA.) استثخن بَيْنَ المَرَضِ وَالاـِعْيَآءِ (tropical:) He became overcome by [lit. between] disease and fatigue. (A, TA.)

ثُخْنٌ
ثُخْنٌ ثخن ثخنن an inf. n. of ثَخُنَ: [commonly used as a simple subst., meaning Thickness, &c.:] one says ثُوْبٌ لَهُ ثُخْنٌ [A garment, or piece of cloth, having thickness, or closeness, of texture]. (TA.)

ثَخَنٌ
ثَخَنٌ ثخن ثخنن i. q. نقلة [app. a mistranscription for ثَقْلَةٌ or ثَقَلَةٌ, meaning (assumed tropical:) A heaviness in the chest or body, or a heaviness and langour, or a heaviness on the heart]; as also ↓ ثَخَنَةٌ: El-'Ajjבj says,
حَتَّى يَعِجَّ ثَخَنًا مَنْ عَجْعَجَا
[app. meaning So that he who cries out cries out by reason of heaviness, &c.]: (TA: [this saying is also cited in the S, in art. عج; but there, in one copy, I find ثَخِنًا; and in another, ثِخَنًا; and in both, مِنْ instead of مَنْ:]) and hence he received the surname of العَجَّاج: (S and TA in art. عج:) so says IDrd. (TA in that art.) [Golius explains ثَخَنٌ as meaning “ crassities, spissitudo; ” on the anthority of Ibn-Maaroof and Ibn-Beytבr; but I suspect that he found ثَخَنٌ in their works written for ثُخْنٌ or ثِخَنٌ, both inf. ns. of ثَخُنَ.]

ثَخَنَةٌ
ثَخَنَةٌ ثخن ثخنه ثخننه ثخنة : see ثَخُنٌ.

ثَخِينٌ
ثَخِينٌ ثخين part. n. of ثَخُنَ; (S, Msb;) Thick, big, coarse, or gross; and hard, firm, stiff, tough, or strong: (S:) [thick, dense, or compact: &c.: see 1: pl. ثِخَانٌ.] You say ثَوْبٌ ثَخِينٌ A garment, or piece of cloth, thick, or close, or full, in texture, and, as Az adds, in warp. (TA.) ― -b2- Applied to a man, Completely armed: (KL:) or ثَخِينُ السِّلَاحِ has this meaning. (S.) ― -b3- Also (JK, TA) (tropical:) Forbearing, clement, grave, sedate, or calm: (JK, K, * TA: [in some copies of the K, الحَكِيمُ is erroneously put for الحَلِيمُ:]) in the M, heavy in his sitting-place. (TA.)

مُثْخَنٌ
مُثْخَنٌ مثخن [pass. part. n. of 4, q. v.]. You say, تَرَكْتُهُ مُثْخَنًا وَقِيذًا [I left him weakened, languid, enervated, or much wounded; beaten until he was at the point of death]. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Forbearing, clement, grave, sedate, or calm, in mind, or intellect. (TA.) [See also ثَخِينٌ.] ― -b3- Metonymically applied by the people of Syria to (tropical:) One who causes laughter; who is quick, brisk, or lively, in his motions. (TA.)

مُثْخِنٌ
مُثْخِنٌ مثخن (assumed tropical:) One who exceeds the usual, or the just, bounds, or who does his utmost, in narration, and in the rehearsal of sayings. (TA.) ― -b2- And, with ة, (tropical:) A large, corpulent, fleshy, woman. (JK, A, K.)

##### Türkçe

**ثَخُنَ**
1 **ثَخُنَ** ثخن ثخنن, (T, S, M, Msb, K,) muzâri‘i **ثَخُنَ**; (K;) ve **ثَخَنَ**, (El-Ahmar, ISd, Msb, TA,) muzâri‘i **ثَخُنَ**; (TA;) mastarı **ثَخَانَةٌ** (T, S, Msb, K, &c.) ve **ثُخُونَةٌ** (ISd, Msb, K) ve **ثِخَنٌ** (Z, Msb, K) ve **ثُخْنٌ**; (TA;) O (bir şey, S, Msb) kalın, iri, kaba veya pürüzlü oldu yahut kalınlaştı; ve sert, sağlam, katı, çetin veya güçlü oldu: (S, K:) kalın, yoğun veya sıkı oldu yahut öyle oldu: (M, TA:) [o (bir elbise yahut kumaş parçası) dokusu bakımından kalın yahut sıkı oldu: (bk. **ثَخِينٌ**:)] o [herhangi bir yarı-sıvı] kalın oldu yahut kalınlaştı; öyle ki akmadı ve akıp gitmesinde devam etmedi. (Er-Râghib, TA.)

**اثخنهُ**
4 **اثخنهُ** أثخن أثخنه أثخننه اثخنه اثخنة ثخن [aslî mânasında, O, yahut o, onu **ثَخِين** kıldı; yani kalın, vb. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecazen:) O, yahut o, (bir adamı, JK, T, Mgh, Msb, ve bir yarayı, S, Mgh, ve hastalığı, Bd viii. 68’de,) onu ağırlaştırdı: (JK, T, Bd mezkûr yerde, TA:) yahut onu zayıflattı, onu bitkin kıldı, yahut onu tâkatsiz bıraktı. (S, Mgh, Msb, K, TA.) Dersin ki, **اثخنهُ ضَرْبًا** (mecazen farz edilerek:) Onu dövmekle ağırlaştırdı: (JK:) yahut onu çok, yahut şiddetle, yahut aşırı derecede dövdü. (TA.) Ve **أَثْخَنْتُهُ بِالجِراحَةِ** (mecazen farz edilerek:) Onu yara yahut yaralar sebebiyle zayıflattım, bitkin kıldım, yahut tâkatsiz bıraktım. (Msb.) ― -b3- **اـِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ**, Kur’ân xlvii. 4’te, (mecazen farz edilerek:) Onların arasında çok öldürme yaptığınız zaman demektir: (Jel:) yahut onları büyük ve şiddetli bir öldürmeyle öldürdüğünüz zaman: (Bd:) yahut onları yendiğiniz ve onları çok yaraladığınız yahut onlara birçok yara vurduğunuz zaman, (Abu-l-‘Abbâs, K, TA,) öyle ki elleriyle verirler. (Abu-l-‘Abbâs, TA.) ― -b4- **اثخن فِى العَدُوِّ** (mecazen:) Düşman içinde büyük yahut şiddetli bir öldürme, (A,) yahut büyük yahut şiddetli bir yaralama, (K,) yaptı. (A, K.) ― -b5- **اثخن فِى الأَرْضِ**, (mecazen farz edilerek:) Yeryüzünde yahut ülkede çok öldürme yaptı: (Bd viii. 68’de, Mgh, TA: S’de **اثخن فِى الأَرْضِ قَتْلًا**, ki aynı mânaya gelir: TA:) yahut düşmana karşı yürüdü ve [ülkede] onlardan geniş yahut büyük bir öldürme yaptı: (Msb:) yahut yeryüzünde yahut ülkede şiddetle savaştı. (Jel viii. 68’de.) ― -b6- **اثخن فِى الأَمْرِ** (mecazen farz edilerek:) İşte alışılmış yahut adil sınırları yahut dereceyi aştı; onda kuvvetle yahut şiddetle çabaladı; yahut onda bütün gücünü sarf etti. (TA.) ― -b7- **اثخنهُ قُوْلُهُ** (mecazen farz edilerek:) Onun sözü ona tesir etti; yahut onu sıkıntıya soktu yahut ona eziyet verdi. (TA.) ― -b8- **أَثْخَنْتُ فُلَانًا مَعْرِفَةً** (mecazen:) Falanı iyice, yahut pek iyi, tanıdım yahut onunla tam bir tanışıklığım oldu. (TA.)

**اثّخن**
8 **اثّخن** أثخن أثخنن اثخن ثخن, A‘şâ’nın şu sözünde,
تَمَهَّلَ فِى الحَرْبِ حَتَّى اثَّخَنَ
[Savaşta ağır davrandı; ta ki yaralar sebebiyle ağırlaştı, yahut zayıfladı, yahut bitkinleşti, yahut tâkatsiz kaldı], **اثْتَخَنَ**’dan idğâm ile kısaltılmıştır. (S, TA.)

**استثخن مِنْهُ النَّوْمُ**
10 **استثخن مِنْهُ النَّوْمُ** استثخن منه النوم (mecazen:) Uyku ona galip geldi. (JK, K, TA.) **استثخن بَيْنَ المَرَضِ وَالاـِعْيَآءِ** (mecazen:) Hastalık ve yorgunluk [lafzen: arasında] tarafından yenik düştü. (A, TA.)

**ثُخْنٌ**
**ثُخْنٌ** ثخن ثخنن, **ثَخُنَ**’ın bir mastarıdır: [çoğunlukla basit bir isim olarak kullanılır; “kalınlık, vb.” mânasında:] denir ki **ثُوْبٌ لَهُ ثُخْنٌ** [kalınlığı yahut dokusunun sıkılığı olan bir elbise yahut kumaş parçası]. (TA.)

**ثَخَنٌ**
**ثَخَنٌ** ثخن ثخنن, **نقلة** ile aynı mânadadır [görünüşe göre **ثَقْلَةٌ** yahut **ثَقَلَةٌ** için bir yanlış yazımdır; mânası (mecazen farz edilerek:) göğüste yahut bedende bir ağırlık, yahut bir ağırlık ve bitkinlik, yahut kalpte bir ağırlık]; bunun gibi ↓ **ثَخَنَةٌ**: El-‘Accâc der ki,
حَتَّى يَعِجَّ ثَخَنًا مَنْ عَجْعَجَا
[görünüşe göre mânası: öyle ki bağıran kimse ağırlık vb. sebebiyle bağırır]: (TA: [bu söz S’de de, عج maddesinde, zikredilmiştir; fakat orada, bir nüshada **ثَخِنًا** buluyorum; diğerinde **ثِخَنًا**; ve ikisinde de **مِنْ**, **مَنْ** yerine:]) ve bundan dolayı **العَجَّاج** lakabını aldı: (S ve TA, عج maddesinde:) IDrd böyle söyler. (TA o maddede.) [Golius **ثَخَنٌ**’u “crassities, spissitudo” mânasında açıklar; İbn-Maaroof ve İbn-Beytâr’ın otoritesine dayanarak; fakat zannederim ki o, onların eserlerinde **ثَخَنٌ**’u **ثُخْنٌ** yahut **ثِخَنٌ** yerine yazılmış olarak buldu; ikisi de **ثَخُنَ**’ın mastarlarıdır.]

**ثَخَنَةٌ**
**ثَخَنَةٌ** ثخن ثخنه ثخننه ثخنة: bk. **ثَخُنٌ**.

**ثَخِينٌ**
**ثَخِينٌ** ثخين, **ثَخُنَ**’ın ism-i fâilidir; (S, Msb;) Kalın, iri, kaba veya hoyrat; ve sert, sağlam, katı, çetin veya güçlü: (S:) [kalın, yoğun veya sıkı: vb.: bk. 1: çoğulu **ثِخَانٌ**.] Dersin ki **ثَوْبٌ ثَخِينٌ** Dokusu bakımından kalın, yahut sıkı, yahut dolgun bir elbise yahut kumaş parçası; ve Az’ın eklediğine göre, çözgüsünde de. (TA.) ― -b2- Bir adama nispetle: Tam silahlı: (KL:) yahut **ثَخِينُ السِّلَاحِ** bu mânaya gelir. (S.) ― -b3- Ayrıca (JK, TA) (mecazen:) Halîm, yumuşak huylu, vakur, ağırbaşlı yahut sakin: (JK, K, * TA: [K’nin bazı nüshalarında **الحَكِيمُ**, yanlışlıkla **الحَلِيمُ** yerine konmuştur:]) M’de, oturduğu yerde ağır. (TA.)

**مُثْخَنٌ**
**مُثْخَنٌ** مثخن [4’ün ism-i mef‘ûlü; bk.]. Dersin ki, **تَرَكْتُهُ مُثْخَنًا وَقِيذًا** [Onu zayıflatılmış, bitkin, tâkatsiz bırakılmış, yahut çok yaralanmış; ölüm noktasına gelinceye kadar dövülmüş olarak bıraktım]. (TA.) ― -b2- (mecazen farz edilerek:) Zihinde yahut akılda halîm, yumuşak huylu, vakur, ağırbaşlı yahut sakin. (TA.) [Bk. ayrıca **ثَخِينٌ**.] ― -b3- Şam halkı tarafından kinayeli olarak (mecazen:) Güldüren kimseye; hareketlerinde çabuk, çevik yahut canlı olana uygulanır. (TA.)

**مُثْخِنٌ**
**مُثْخِنٌ** مثخن (mecazen farz edilerek:) Rivayette ve sözlerin tekrarında alışılmış yahut adil sınırları aşan, yahut onda bütün gücünü sarf eden kimse. (TA.) ― -b2- Ve ة ile, (mecazen:) İri, şişman, etli bir kadın. (JK, A, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَخَُنَ
ثَخَُنَ U ( n. ac. ثِخْن 2 ,  ثِخَن 7 ,  ثَخَاْنَة 22t ,  ثُخُوْنَة 27t ),
a.  Was or became big, thick, coarse, tough, hard.

أَثْخَنَ
أَثْخَنَ IV ,
a.  Rendered languid, exhausted.

b.  Struck, hit; wounded.

c.  [ acc. or Fī ], Discomfited, routed, slaughtered, made havoc amongst.

d.  [ Fī ], Exerted himself, did his utmost in.

اِثْتَخَنَ
اِثْتَخَنَ VIII ( v ),
a.  Was exhausted ( by wounds ).

اِسْتَثْخَنَ
اِسْتَثْخَنَ X
a.  [ Min ], Weighed down, overpowered ( sleep ).

ثُخْن
ثُخْن 3 ,  ثِخَن 7 ,
a.  Thickness; coarseness; toughness.

ثَخَاْنَة
ثَخَاْنَة 22t ,
a.  Coarseness, vulgarity, rudeness, roughness.

ثَخِيْن
ثَخِيْن 25 , ( pl. ثُخَنَآءُ 43 ),
a.  Thick, coarse, tough.

b.  Completely or heavily ( armed ).

c.  Grave, sedate.

d.  Bore, heavy company.

ثُخُوْنَة
ثُخُوْنَة 27t ,
a.  see 3 .

##### Türkçe

ثَخَُنَ
**ثَخَُنَ** I (n. ac. **ثِخْن** 2, **ثِخَن** 7, **ثَخَاْنَة** 22t, **ثُخُوْنَة** 27t),
a. Büyük, kalın, kaba, sert, katı idi veya oldu.

أَثْخَنَ
**أَثْخَنَ** IV,
a. Bitkin, tükenmiş kıldı.

b. Vurdu, çarptı; yaraladı.

c. [acc. veya Fī], Bozguna uğrattı, dağıttı, katletti, arasında kırıp geçirdi.

d. [Fī], Kendini zorladı, onda bütün gücünü sarf etti.

اِثْتَخَنَ
**اِثْتَخَنَ** VIII (v),
a. (Yaralar sebebiyle) bitkin düştü.

اِسْتَثْخَنَ
**اِسْتَثْخَنَ** X
a. [Min], (Uyku) ağır bastı, galip geldi.

ثُخْن
**ثُخْن** 3, **ثِخَن** 7,
a. Kalınlık; kabalık; sertlik.

ثَخَاْنَة
**ثَخَاْنَة** 22t,
a. Kabalık, bayağılık, nezaketsizlik, hoyratlık.

ثَخِيْن
**ثَخِيْن** 25, (pl. **ثُخَنَآءُ** 43),
a. Kalın, kaba, sert.

b. Tamamen veya ağır (zırhlı).

c. Ağırbaşlı, vakur.

d. Sıkıcı, ağır arkadaş.

ثُخُوْنَة
**ثُخُوْنَة** 27t,
a. 3’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثخن
ثَخُنَ - يَثْخُنُ - أَثْخَنَ - يُثْخِنُ
ثَخُنَ - يَثْخُنُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يصبح بطيء الحركه والسيلان، وذلك لثقل حمولته وغلظة قوامه وصلابته وكثافته: يصبح في وضع يصعب عليه فيه الحركة والفعل، بسبب ضعف قوته وليونته وكثرة حمولته
أَثْخَنَ - يُثْخِنُ + كائن + كائناً أو شيئاً: على وزن " أفعل" من" ثَخُنَ - يَثْخُنُ " جعله " يَثْخُنُ ": جعله يصبح في وضع يصعب عليه فيه الحركة والفعل، بسبب ضعف ليونته وكثرة حمولته
﴿ما كان لنبي أن يكون له أسرى حتى يثخن في الأرض﴾: حتى يثخن عدوه وخصمه: حتى يقهر عدوه فيصير تقيل الحركة وبطيئها وضعيف القدرة على الانتقال والحركة
﴿حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق﴾: المعنى السابق نفسه: حتى إذا أثخنتم الذين كفروا فشدوا الوثاق:حتى إذا قهرتموهم فأصبحوا ثقيلوا الحركة وضعيفوا القدرة على الانتقال والإغارة عندها خذوا منهم أسرى وشدوا وثاقهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الصعوبة والبطء والثقل في سير الفعل وتقدمه بعد بدئه"، وهي:
كَدا - يَكْدُوْ، نَكِدَ - يَنْكَدُ، عَسِرَ- يَعْسَرُ (عَسُرَ- يَعْسُرُ)، ثَخُنَ - يَثْخُنُ، بَطُؤَ - يَبْطُؤُ، مَهَلَ - يَمْهُلُ
أثخن - يثخن
 	﴿ما كان لنبي أن يكون له أسرى حتى يثخن في الأرض تريدون عرض الدنيا والله يريد الآخرة والله عزيز حكيم(67)﴾ الأنفال ﴿فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم(4)﴾ محمد
مختار الصحاح
● [ثخن] ث خ ن: ثَخُنَ الشيء من باب ظرف أي غلظ وصلب فهو ثَخِينٌ و أَثْخَنَتْهُ الجراحة أوهنته يقال أثخن في الأرض قتلا
الراغب
ثخن
يقال ثخن الشيء فهو ثخين: إذا غلظ فلم يسل، ولم يستمر في ذهابه، ومنه استعير قولهم: أثخنته ضربا واستخفافا. قال الله تعالى: }ما كان لنبي أن يكون له أسرى حتى يثخن في الأرض﴿[الأنفال/67]،﴾حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق{ [محمد/4].
ملخص اللسان
1.     ثَخُنَ الشيءُ ثُخونةً وثَخانةً وثِخَناً، فهو ثَخِينٌ: كثُفَ  وغُلظ وصلُبَ.
2.     وثوب ثخينٌ: جيّدُ النَّسْج والسَّدى كثيرُ اللُّحْمةِ.
3.     والثَّخَنةُ والثَّخَنُ: الثِّقْلةُ؛
4.     أَثخَنَ إذا غلَبَ وقهَرَ.
5.     والإثْخانُ في كلّ شيء: قُوَّتُه وشدَّتُه.
6.     واسْتَثْخَنَ الرجلُ: ثقُلَ من نَومٍ أَو إعْياءٍ.
7.     وأَثْخَنَتْه الجِراحةُ: أَوْهَنَتْه.
8.     أُثْخِنَ أَي أُثْقِلَ بالجراح.
9.     أَثْخَنَ فلانٌ في الأرض قَتْلاً إذا أَكثره.
10.                        حتى  يُثْخِنَ في الأَرض؛ معناه حتى يُبالِغَ في قَتْلِ أَعدائه،
11.                        وأَثْخَنَ في العَدُوِّ: بالَغَ.
12.                        الإثْخانُ في الشيء المبالغةُ فيه والإكثارُ منه.
13.                        قد أَثْخَنَه المرضُ إذا اشتدَّ قُوَّتُه عليه ووَهَنَه،
14.                        ورجل ثَخينٌ: حَليمٌ رَزِينٌ ثَقيلٌ  في مجلسه.
15.                        ورجل ثَخينُ السِّلاحِ أَي شاكٍ.
16.                        لم أَنْشَبْها حتى أَثْخَنْتُ عليها أَي بالَغْتُ في جَوابِها وأَفْحَمْتها؛
17.                         اثَّخَنَ في البيت أَي بالَغ في أَخذ العُدَّة،
لسان العرب
● - ثخن: ثَخُنَ الشيءُ ثُخونةً وثَخانةً وثِخَناً، فهو ثَخِينٌ: كثُفَ       وغُلظ وصلُبَ. وحكى اللحياني عن الأَحمر: ثَخُنَ وثَخَنَ. وثوب ثخينٌ: جيّدُ       النَّسْج والسَّدى كثيرُ اللُّحْمةِ. ورجل ثَخينٌ: حَليمٌ رَزِينٌ ثَقيلٌ       في مجلسه. ورجل ثَخينُ السِّلاحِ أَي شاكٍ. والثَّخَنةُ والثَّخَنُ:       الثِّقْلةُ؛ قال العجاج:       حتى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجاً.       وقد أَثْخَنَه وأَثْقَله. وفي التنزيل العزيز: حتى إذا أَثْخَنْتُموهم       فشُدُّوا الوَثاق؛ قال أَبو العباس: معناه غلَبْتُموهم وكثُر فيهم       الجِراحُ فأَعْطَوْا بأَيديهم. ابن الأَعرابي: أَثخَنَ إذا غلَبَ وقهَرَ. أَبو       زيد: يقال أَثْخَنْتُ فلاناً معرفةً ورَصَّنْتُه معرفةً، نحوُ الإثْخان،       واسْتَثْخَنَ الرجلُ: ثقُلَ من نَومٍ أَو إعْياءٍ. وأَثْخَنَ في       العَدُوِّ: بالَغَ. وأَثْخَنَتْه الجِراحةُ: أَوْهَنَتْه. ويقال: أَثْخَنَ فلانٌ       في الأرض قَتْلاً إذا أَكثره. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: حتى       يُثْخِنَ في الأَرض؛ معناه حتى يُبالِغَ في قَتْلِ أَعدائه، ويجوز أَن يكون حتى       يتمكن في الأَرض. والإثْخانُ في كلّ شيء: قُوَّتُه وشدَّتُه. وفي حديث       عمر، رضي الله عنه، في قوله تعالى: حتى يُثْخِنَ في الأَرض ثم أَحَلَّ لهم       الغنائمَ؛ قال: الإثْخانُ في الشيء المبالغةُ فيه والإكثارُ منه. يقال:       قد أَثْخَنَه المرضُ إذا اشتدَّ قُوَّتُه عليه ووَهَنَه، والمراد به ههنا       المبالغةُ في قَتْل الكفار، وأَثْخَنَه الهَمُّ. ويقال: اسْتُثْخِنَ من       المرض والإعْياءِ إذا غلَبَه الإعْياءُ والمرضُ، وكذلك اسْتُثْخن في       النَّوْم. وفي حديث أَبي جهل: وكان قد أُثْخِنَ أَي أُثْقِلَ بالجراح. وفي       حديث عليّ، كرّم الله وجهه: أَوْطأَكم إِثخانُ الجِراحةِ. وفي حديث عائشة       وزينب: لم أَنْشَبْها حتى أَثْخَنْتُ عليها أَي بالَغْتُ في جَوابِها       وأَفْحَمْتها؛ وقولُ الأَعشى:       عليه سِلاحُ امْرِئٍ حازِمٍ،       تَمهَّلَ في الحربِ حتى اثَّخَنْ.       أَصله اثْتَخَنَ فأَدْغم؛ قال ابن بري: اثَّخَنَ في البيت افْتَعَلَ من       الثَّخانة أَي بالَغ في أَخذ العُدَّة، وليس هو من الإثْخانِ في القَتْل.
مقاييس اللغة:
(ثخن) الثاء والخاء والنون يدلُّ على رَزَانة الشيءِ في ثِقَل. تقول ثَخُنَ الشيءُ ثَخَانَةً. والرّجُل الحليمُ الرّزِين ثَخِين. والثّوْب المكتنز اللُّحْمة والسَّدَى من جَوْدةِ نَسجه ثَخين. وقد أثْخَنْته أي أثْقَلْته، قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يُثْخِنَ في الأَرْضِ﴾ [الأنفال 67] وذلك أنّ القتيلَ قد أُثْقِل حتى لا حَرَاكَ به. وتركتُه مُثْخَناً، أي وَقِيذاً(1). وقال قومٌ: يقال للأعزل الذي لا سِلاحَ معه: ثخين؛ وهو قياسُ الباب، لأنّ حركتَه تَقِلُّ، خوفاً على نَفْسه.‏
القاموس المحيط:
ثَخُنَ، ككَرُمَ، ثُخونَةً وثَخانَةً وثِخَناً، كعِنَبٍ غَلُظَ وصَلُبَ، فهو ثَخِينٌ. وأثْخَنَ في العدُوِّ بالَغَ الجِراحَةَ فيهم، و فلاناً أوْهَنَهُ. و " حتى إذا أَثْخَنْتُموهم " ، أَي غَلَبْتُمُوهُمْ، وكثُرَ فيهم الجِراحُ.
والثَّخِينُ: الحليمُ. واسْتَثْخَنَ منه النوْمُ: غَلَبَهُ. والمُثْخَنَةُ، كمُكْرَمَةٍ: المرأةُ الضَّخْمَةُ.
تاج العروس:
( ثخن ككرم ثخونة ) عن ابن سيده ( وثخانة ) وعليه اقتصر الجوهرى والازهري ( وثخنا كعنب ) زاده الزمخشري إذا ( غلظ وصلب ) وفى المحكم كثف زاد الراغب فلم يسل ولم يستمر في ذهابه ( فهو ثخين وأثخن في العدو بالغ ) في ( الجراحة فيهم ) وفى الاساس بالغ في قتلهم وهو مجاز ونص المحكم أثخن في العدو بالغ هكذا هو مضبوط من عدا يعدو ( و ) أثخن ( فلانا أوهنه ) وفى التهذيب أثقله وفى الصحاح اثخنته الجراحة أو هنته وهو مجاز ( و ) قوله تعالى ( حتى إذا أثخنتموهم ) فشدو الوثاق قال أبو العباس ( أي غلبتموهم وكثر فيهم الجراح ) فأعطوا بأيديهم ( و ) من المجاز ( الثخين ) هو الرزين ( الحليم ) من الرجال وفى المحكم هو الثقيل في مجلسه ( و ) من المجاز ( استثخن منه النوم ) أي ( غلبه والمثخنة كمكرمة المرأة الضخمة ) وهو مجاز كما في الاساس * ومما يستدرك عليه ثخن كنصر لغة في ثخن عن الاحمر نقله ابن سيده وثوب ثخين جيد النسج زاد الازهرى والسدى والثخن والثخنة محركتين الثقلة قال العجاج * حتى يعج ثخنا من عجعجا * وقال ابن الاعرابي أثخن إذا غلب وقهر والثخن بالضم مصدر ثخن يقال ثوب له ثخن ويقال تركته مثخنا وقيدا كمكرم وأثخن في الارض بالغ في القتل وفى الصحاح أثخن في الارض قبلا إذا أكثره وقول الاعشى * تمهل في الحرب حتى أثخن * أصله اثتخن فأدغم وأثخن في الامر بالغ ويقال لرزين العقل هو مثخن ويكنى به أهل الشام عن الضحك الخفيف في حركاته وأثخنه قوله بلغ منه وقال أبو زيد أثخنت فلانا معرفة ورصنته معرفة إذا قتلته علما وهو مجاز ويمكن ان يؤخذ منه المثخن للمبالغ في الحكاية وايراده لئلا قوال وأثخنه ضربا بالغ فيه واستثخن بين المرض والاعياء غلباه كما في الاساس والله تعالى أعلم

##### Türkçe

ثخn
**ثَخُنَ - يَثْخُنُ - أَثْخَنَ - يُثْخِنُ**
**ثَخُنَ - يَثْخُنُ** + canlı veya şey veya iş: hareket ve akış bakımından yavaş olur; bu, yükünün ağırlığı, kıvamının kalınlığı, sertliği ve yoğunluğu sebebiyledir: gücünün zayıflığı, yumuşaklığının (azlığı) ve yükünün çokluğu sebebiyle, hareket ve fiilin kendisine zor geldiği bir durumda olur.
**أَثْخَنَ - يُثْخِنُ** + bir canlı + bir canlıyı veya bir şeyi: “**أفعل**” vezninde, “**ثَخُنَ - يَثْخُنُ**”dan; onu “**يَثْخُنُ**” kıldı: yumuşaklığının zayıflığı ve yükünün çokluğu sebebiyle, hareket ve fiilin kendisine zor geldiği bir durumda olur hâle getirdi.
﴿Bir peygambere, yeryüzünde **يَثْخُنَ** edinceye kadar esirler olması olmaz﴾: düşmanını ve hasmını **يَثْخُنَ** edinceye kadar: düşmanını kahredinceye kadar; böylece o, hareketi ağır, yavaş ve intikal ile hareket etmeye gücü zayıf olur.
﴿Nihayet onları **أَثْخَنْتُمُوهُمْ** ettiğinizde, bağı sıkı bağlayın﴾: önceki anlamın aynısı: nihayet inkâr edenleri **أَثْخَنْتُمُوهُمْ** ettiğinizde, bağı sıkı bağlayın: nihayet onları kahrettiğinizde, hareketi ağır ve intikal ile baskın yapmaya gücü zayıf olunca, o vakit onlardan esir alın ve bağlarını sıkı bağlayın.
Ve lafız, “başladıktan sonra fiilin yürüyüşünde ve ilerlemesinde zorluk, yavaşlık ve ağırlık” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَدا - يَكْدُوْ**، **نَكِدَ - يَنْكَدُ**، **عَسِرَ- يَعْسَرُ** (**عَسُرَ- يَعْسُرُ**)، **ثَخُنَ - يَثْخُنُ**، **بَطُؤَ - يَبْطُؤُ**، **مَهَلَ - يَمْهُلُ**
**أثخن - يثخن**
 	﴿Bir peygambere, yeryüzünde **يَثْخُنَ** edinceye kadar esirler olması olmaz; siz dünya metaını istiyorsunuz, Allah ise âhireti istiyor; Allah azîzdir, hakîmdir (67)﴾ **الأنفال** ﴿İnkâr edenlerle karşılaştığınızda boyunları vurun; nihayet onları **أَثْخَنْتُمُوهُمْ** ettiğinizde bağı sıkı bağlayın; sonra ya karşılıksız salıverme ya fidye; savaş ağırlıklarını bırakıncaya kadar; işte bu; Allah dileseydi onlardan intikam alırdı; fakat sizi birbirinizle denemek için; Allah yolunda öldürülenlere gelince, onların amellerini asla saptırmayacaktır (4)﴾ **محمد**
**مختار الصحاح**
● [**ثخن**] ث خ ن: **ثَخُنَ** şey, **ظرف** babındandır; yani kalınlaştı ve sertleşti; o hâlde o **ثَخِينٌ**dur. Ve yara onu **أَثْخَنَتْهُ**: onu zayıflattı. “Yeryüzünde **أثخن** etti” denir: öldürme bakımından.

**الراغب**
ثخن
Denir: **ثخن** şey, o hâlde o **ثخين**dir: kalınlaştığında, artık akmadığında ve gidişinde devam etmediğinde; bundan, onların şu sözleri ödünç alınmıştır: **أثخنته** dövme ve hafife alma ile. Allah Teâlâ dedi ki: }Bir peygambere, yeryüzünde **يثخن** edinceye kadar esirler olması olmaz﴿[**الأنفال**/67]،﴾nihayet onları **أثخنتموهم** ettiğinizde bağı sıkı bağlayın{ [**محمد**/4].

**ملخص اللسان**
1.     **ثَخُنَ** şey **ثُخونةً** ve **ثَخانةً** ve **ثِخَناً**; o hâlde o **ثَخِينٌ**dur: yoğunlaştı, kalınlaştı ve sertleşti.
2.     Ve **ثوب ثخينٌ**: dokuması iyi, çözgüsü çok, atkısı çok.
3.     Ve **الثَّخَنةُ** ve **الثَّخَنُ**: ağırlık;
4.     **أَثخَنَ**: galip geldi ve kahrettiğinde.
5.     Ve her şeyde **الإثْخانُ**: onun kuvveti ve şiddeti.
6.     Ve **اسْتَثْخَنَ** adam: uykudan veya yorgunluktan ağırlaştı.
7.     Ve yara onu **أَثْخَنَتْه**: onu zayıflattı.
8.     **أُثْخِنَ**: yani yaralarla ağırlaştırıldı.
9.     **أَثْخَنَ** falan kimse yeryüzünde öldürme bakımından: onu çoğalttığında.
10.                        **حتى  يُثْخِنَ في الأَرض**; manası: düşmanlarını öldürmede aşırıya varıncaya kadar,
11.                        Ve düşmanda **أَثْخَنَ**: aşırıya vardı.
12.                        Şeyde **الإثْخانُ**: onda aşırıya varma ve ondan çoğaltmadır.
13.                        Hastalık onu **أَثْخَنَه** etti: onun üzerindeki kuvveti şiddetlendiğinde ve onu zayıflattığında,
14.                        Ve **رجل ثَخينٌ**: halîm, vakur, meclisinde ağır.
15.                        Ve **رجل ثَخينُ السِّلاحِ**: yani silahlı.
16.                        **لم أَنْشَبْها حتى أَثْخَنْتُ عليها**: yani cevabında aşırıya vardım ve onu susturdum;
17.                         **اثَّخَنَ في البيت**: yani hazırlık almada aşırıya vardı,

**لسان العرب**
● - ثخن: **ثَخُنَ** şey **ثُخونةً** ve **ثَخانةً** ve **ثِخَناً**; o hâlde o **ثَخِينٌ**dur: yoğunlaştı, kalınlaştı ve sertleşti. Lihyânî, **الأَحمر**’den nakletti: **ثَخُنَ** ve **ثَخَنَ**. Ve **ثوب ثخينٌ**: dokuması iyi, çözgüsü çok, atkısı çok. Ve **رجل ثَخينٌ**: halîm, vakur, meclisinde ağır. Ve **رجل ثَخينُ السِّلاحِ**: yani silahlı. Ve **الثَّخَنةُ** ve **الثَّخَنُ**: ağırlık; **العجاج** dedi ki:
       حتى يَعِجَّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجاً.
Ve onu **أَثْخَنَه** etti ve onu **أَثْقَله** etti. Ve aziz tenzilde: **حتى إذا أَثْخَنْتُموهم فشُدُّوا الوَثاق**; **أَبو العباس** dedi ki: manası, onlara galip geldiniz ve onlarda yaralar çoğaldı da elleriyle teslim oldular. **ابن الأَعرابي**: **أَثخَنَ**: galip geldi ve kahrettiğinde. **أَبو زيد**: denir: **أَثْخَنْتُ فلاناً معرفةً** ve **رَصَّنْتُه معرفةً**; **الإثْخان** gibidir. Ve **اسْتَثْخَنَ** adam: uykudan veya yorgunluktan ağırlaştı. Ve düşmanda **أَثْخَنَ**: aşırıya vardı. Ve yara onu **أَثْخَنَتْه**: onu zayıflattı. Ve denir: falan kimse yeryüzünde öldürme bakımından **أَثْخَنَ** etti: onu çoğalttığında. Ve **أَبو إِسحق**, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **حتى يُثْخِنَ في الأَرض**; manası: düşmanlarını öldürmede aşırıya varıncaya kadar; ve yeryüzünde yerleşip güçleninceye kadar olması da caizdir. Ve her şeyde **الإثْخانُ**: onun kuvveti ve şiddeti. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **حتى يُثْخِنَ في الأَرض ثم أَحَلَّ لهم الغنائمَ**; dedi ki: şeyde **الإثْخانُ**: onda aşırıya varma ve ondan çoğaltmadır. Denir: hastalık onu **أَثْخَنَه** etti: onun üzerindeki kuvveti şiddetlendiğinde ve onu zayıflattığında; burada murad, kâfirleri öldürmede aşırıya varmadır; ve gam onu **أَثْخَنَه** etti. Ve denir: hastalık ve yorgunluktan **اسْتُثْخِنَ**: yorgunluk ve hastalık ona galip geldiğinde; aynı şekilde uykuda **اسْتُثْخن**. Ve **أَبي جهل** hadîsinde: ve o, **أُثْخِنَ** edilmişti; yani yaralarla ağırlaştırılmıştı. Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: **أَوْطأَكم إِثخانُ الجِراحةِ**. Ve Âişe ile Zeyneb hadîsinde: **لم أَنْشَبْها حتى أَثْخَنْتُ عليها**: yani cevabında aşırıya vardım ve onu susturdum; ve **الأَعشى**’nın sözü:
       عليه سِلاحُ امْرِئٍ حازِمٍ،
       تَمهَّلَ في الحربِ حتى اثَّخَنْ.
Aslı **اثْتَخَنَ** idi, sonra idğam edildi; **ابن بري** dedi ki: **اثَّخَنَ في البيت**: **افْتَعَلَ**dır, **الثَّخانة**dan; yani hazırlık almada aşırıya vardı; öldürmede **الإثْخان**dan değildir.

**مقاييس اللغة:**
(**ثخن**) **الثاء** ve **الخاء** ve **النون**, şeyin ağırlıkta vakur oluşuna delâlet eder. Dersin: **ثَخُنَ** şey **ثَخَانَةً**. Ve halîm, vakur adam **ثَخِين**dir. Ve dokumasının iyiliğinden atkısı ve çözgüsü dolgun olan elbise **ثَخين**dir. Ve onu **أثْخَنْته** ettim: yani onu ağırlaştırdım; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**حَتَّى يُثْخِنَ في الأَرْضِ**﴾ [**الأنفال** 67]; bu, öldürülmüş kimsenin ağırlaştırılmış olması sebebiyledir; artık onda hareket yoktur. Ve onu **مُثْخَناً** bıraktım: yani **وَقِيذاً**(1). Ve bir kavim dedi ki: silahı olmayan çıplak kimseye **ثخين** denir; bu, babın kıyasıdır; çünkü hareketi azalır, canı hakkında korkudan.

**القاموس المحيط:**
**ثَخُنَ**، **ككَرُمَ**، **ثُخونَةً** ve **ثَخانَةً** ve **ثِخَناً**، **كعِنَبٍ**: kalınlaştı ve sertleşti; o hâlde o **ثَخِينٌ**dur. Ve düşmanda **أثْخَنَ**: onlarda yaralamada aşırıya vardı; ve falanı: onu zayıflattı. Ve “**حتى إذا أَثْخَنْتُموهم**”: yani onlara galip geldiniz ve onlarda yaralar çoğaldı.
Ve **الثَّخِينُ**: halîm. Ve ondan uyku **اسْتَثْخَنَ**: ona galip geldi. Ve **المُثْخَنَةُ**، **كمُكْرَمَةٍ**: iri kadın.

**تاج العروس:**
(**ثخن ككرم ثخونة**) İbn Sîde’den; (**وثخانة**) ve bununla Cevherî ile Ezherî yetindi; (**وثخنا كعنب**) Zemahşerî ekledi: eğer (**غلظ وصلب**) kalınlaşıp sertleştiyse; ve **المحكم**’de: yoğunlaştı; **الراغب** ekledi: akmadı ve gidişinde devam etmedi. (**فهو ثخين وأثخن في العدو بالغ**) düşmanda (**الجراحة فيهم**) onlarda yaralamada aşırıya vardı; ve **الاساس**’ta: onları öldürmede aşırıya vardı; bu mecazdır. Ve **المحكم**’in nassı: düşmanda **أثخن**: aşırıya vardı; işte böyle ضبط edilmiştir; (**من عدا يعدو**). Ve (**أثخن فلانا أوهنه**) falanı zayıflattı; ve **التهذيب**’te: onu ağırlaştırdı; ve **الصحاح**’ta: yara onu **اثخنته** etti, yani onu zayıflattı; bu mecazdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü (**حتى إذا أثخنتموهم**) **فشدو الوثاق**; **أبو العباس** dedi ki: (yani onlara galip geldiniz ve onlarda yaralar çoğaldı) da elleriyle teslim oldular. Ve mecazdan: (**الثخين**) o, vakurdur (**الحليم**) erkeklerden; ve **المحكم**’de: meclisinde ağırdır. Ve mecazdan: (**استثخن منه النوم**) yani (ona galip geldi). Ve (**المثخنة كمكرمة المرأة الضخمة**) iri kadın; bu da mecazdır, **الاساس**’ta olduğu gibi. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ثخن كنصر**; **ثخن** hakkında **الاحمر**’den, **ثخن**’de bir lügat; İbn Sîde nakletti. Ve **ثوب ثخين**: dokuması iyi; Ezherî ekledi: ve çözgüsü. Ve **الثخن** ve **الثخنة** iki harekeli: ağırlık. **العجاج** dedi ki: *حتى يعج ثخنا من عجعجا* Ve **ابن الاعرابي** dedi: **أثخن**: galip geldi ve kahrettiğinde. Ve **الثخن** (ötre ile) **ثخن**’ün masdarıdır; denir: elbisenin **ثخن**’ü vardır. Ve denir: onu **مثخنا** bıraktım; ve **قيدا كمكرم**. Ve yeryüzünde **أثخن**: öldürmede aşırıya vardı. Ve **الصحاح**’ta: yeryüzünde öldürme bakımından **أثخن** etti: onu çoğalttığında. Ve **الاعشى**’nın sözü: *تمهل في الحرب حتى أثخن*; aslı **اثتخن** idi, sonra idğam edildi. Ve işte **أثخن**: aşırıya vardı. Ve denir: aklı vakur olana **مثخن** denir. Ve onunla Şam ehli, hareketlerindeki hafif gülmeye kinaye yapar. Ve onu sözü **أثخنه** etti: ondan ulaştı. Ve **أبو زيد** dedi: **أثخنت فلانا معرفة ورصنته معرفة**: onu bilgiyle öldürdüğünde; bu mecazdır. Ve ondan, hikâyede ve onu getirmede aşırıya varan için **المثخن** alınabilir; “çok konuşan” olmaması için. Ve onu dövmede **أثخنه**: onda aşırıya vardı. Ve hastalık ile yorgunluk arasında **استثخن**: ikisi ona galip geldi; **الاساس**’ta olduğu gibi. Allah Teâlâ daha iyi bilir.
