# ثخن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AE%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثخن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AE%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ثخن

خ ث ن
خنث ، ثخن
استعمل من وجوهه : خنث ، ثخن .
ثخن : قال الليث : ثَخُنَ الشيءُ . . يَثْخُنُ ثخَانةً
والرّجلُ الحليمُ الرَّزِينُ : ثخِينٌ .
والثوبُ المكتَنِزُ اللُّحْمَة والسَّدَى _ من
جَوْدَةِ نَسْجِه _ : ثَخِينٌ .
وقد أَثْخَنْتُه _ أي : أَثْقَلْتُه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق ( [ محَمَّد : 4 ] .
قال أبو العباس : معناه : حتى إذا
غلبتموهم وقهَرْتموهم وكثُرَ فيهم الجِراحُ ،
فأَعْطَوْ بأَيديهم .
قال : وقال ابن الأعرابي : أثْخَنَ _ إذا
غَلَبَ وقَهَر .
وقال أبو زيد : يقال : أَثْخَنْتُ فلاناً مَعْرِفَةً _
أي : قتَلتُه مَعْرِفَةً .
ورَصَّنْتُهُ مَعْرِفةً : نحوُ الإثْخَانِ
خنث : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ) ( أَنَّهُ نَهى عَنِ
اخْتِنَاثِ الأسَاقِي ) ( .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيُّ : الاخْتِنَاث
أَنْ تُثْنَى أَفْوَاهُها ثمَّ يُشْرَبَ منها .
وأصل الاختناثِ : التَّكَسُّرُ والتثَنِّي ومن
هذا سُمِّي المُخَنَّثُ . . لِتَكَسُّرِه .
ومنه سمِّيَت المرأة خُنثَى .
يقول : إنها ليِّنةٌ تَتَثَنَّى .
ومنه : ) ( الْخُنْثَى ) ( الذي لَهُ ما للرِّجَالُ
وما للنِّساء .
قال : وتأويلُ الحديث _ في نهيهِ عن
اختِنَاثِ الأَسَاقِي _ : أنَّ الشُّرْبَ مِنْ
أَفْوَاهِها رُبَّمَا يُنْتِنُهَا .
وقيل : إنَّهُ لا يُؤْمَنُ أن تكون فيها حيَّةٌ ، أو
شيءٌ من الحشرات .
وقال الليث : يقال : خَنَثْتُ فمَ القِرْبَةِ
فانْخَنَث .
قال : ويقال للمُخَنَّثِ : خُنَيْثَةُ وخُنَاثةُ .
قال : ويقال للرجل : يَا خُنَثُ ، وللمرأة :
يا حَنَاثِ _ مثل : لُكَعُ ولَكَاعٍ .
قال : وتَخَنَّثَ الرجل _ إذا فَعل فِعْلَ
المخنَّث .
والخِنْثُ : باطنُ الشِّدْقِ . . عند الأضراس
من فوْقُ وَأَسفلُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : اطْوِ الثوبَ
على خِنَاثِهِ وراحته وغَرِّه .
وقال شمر : اطْوِ الثوبَ على أَخْنَاثِهِ _ أي :
على مَطَاوِيه . . والواحدُ خِنْثٌ .
قال : وَأَخْنَاثُ الدَّلْوِ فُرُوغُها . . الواحدُ
خِنْثٌ .
قال : وقال ابن شميل : خَنَثَ فَمَ السِّقاء :
قَلبَهُ ، داخلاً أو خارجاً .
والإخْتِنَاثُ : التَّكَسُّرُ .
وقال الليث : خَنَثْتُ السقاءَ والْجُوَالِقَ _ إذا
عطَفْتَه .
وفي حديث عائشةَ رضي الله عنها ) ( أَنَّها ذَكَرَتْ مَرَضَ
رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وَوَفَاتَهُ . . قالت : فانْخَنَثَ
في حِجْرِي ، فمَا شَعَرْتُ حَتَّى قُبِضَ ) ( _ أي :
فانثنَى في حِجْرِها .
ويقال : ألْقَى الليلُ أَخْنَاثَهُ على الأرض .
أَخْنَاثُهُ : أي : أثناءُ ظَلاَمِه .
قال شمِر : وقال المُفَضَّلُ الضَّبِّيُّ : خَنَثَ
الرجل سقَاءَهُ يخْنِثُه خَنْثاً وخُنُوثَةً _ إذا ثَنى
فمَه ، فأخرجَ أَدَمَتهُ ، وهي الدَّاخلةُ . .
والبشَرَةُ ، وما يلي الشعْر : الخارِجةُ .
ورُوِي عن ابن عُمَرَ : أنه كان يَشْرَبُ من
الإدَاوَةِ ولا يَخْتَنِثُها ، ويسمِّيها نِفْعَةً .
أبو زيد : رجلٌ خُنْثَى ، ورِجالٌ خَنَاثَى
وخِنَاثٌ . . وأنشد قولَه :
لَعَمْرُكَ مَا الْخِنَاثُ بَنُو قُشَيْرٍ
بِنِسْوَانٍ يَلِدْنَ وَلاَ رِجَالِ

### Türkçe

خ ث ن
**خنث** , **ثخن**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **خنث** , **ثخن** .

**ثخن** : Leys dedi: **ثَخُنَ** şey . . **يَثْخُنُ** **ثخَانةً**
Ve yumuşak huylu, ağırbaşlı adam: **ثخِينٌ** .
Ve atkısı ve çözgüsü etli, sıkı olan elbise _ dokumasının kalitesinden dolayı _ : **ثَخِينٌ** .
Ve onu **أَثْخَنْتُ** _ yani: onu **أَثْقَلْتُ** (ağırlaştırdım).
Ve Allah celîl ve azîz dedi: ( **حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق** ( [ Muhammed: 4 ].
Ebu’l-Abbas dedi: manası: ne zaman ki
onlara galip geldiniz ve onları kahrettiniz ve onlarda yaralar çoğaldı,
o hâlde elleriyle teslim oldular.
Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **أثْخَنَ** _ galip geldiği ve kahrettiği zaman.
Ve Ebu Zeyd dedi: denir ki: **أَثْخَنْتُ** falancayı **مَعْرِفَةً** _
yani: onu **مَعْرِفَةً** (bilerek) öldürdüm.
Ve onu **رَصَّنْتُهُ مَعْرِفةً** : **الإثْخَانِ** gibidir.

**خنث** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi:
( **أَنَّهُ نَهى عَنِ اخْتِنَاثِ الأسَاقِي** ) ( .
Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الاخْتِنَاث**
ağızlarının bükülmesi, sonra ondan içilmesidir.
Ve **الاختناثِ**’ın aslı: kırılma ve bükülmedir; ve
bundan **المُخَنَّثُ** adlandırıldı . . kırılganlığından dolayı.
Ve ondan kadın **خُنثَى** diye adlandırıldı.
Diyor ki: o yumuşaktır, bükülür.
Ve ondan: ( **الْخُنْثَى** ) ( ki onun için erkeklere ait olan vardır
ve kadınlara ait olan vardır.
Dedi: Hadisin te’vili _ tulumların **اختِنَاثِ**’ından nehyinde _ : şudur ki, ondan
ağızlarından içmek belki onları kokutur.
Ve denildi: içinde yılan olması, yahut
haşerattan bir şey olması emniyette değildir.
Ve Leys dedi: denir ki: **خَنَثْتُ** kırbanın ağzını
da **فانْخَنَث** .
Dedi: ve **المُخَنَّثِ** için denir: **خُنَيْثَةُ** ve **خُنَاثةُ** .
Dedi: ve erkeğe denir: **يَا خُنَثُ** , kadına:
**يا حَنَاثِ** _ **لُكَعُ** ve **لَكَاعٍ** gibi.
Dedi: ve adam **تَخَنَّثَ** _ **المخنَّث**’in fiilini yaptığı zaman.
Ve **الخِنْثُ** : çenenin iç tarafı . . azı dişlerinin yanında
üstten ve alttan.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : elbiseyi
**خِنَاثِهِ** ve avucu ve kıvrımı üzerine katla.
Ve Şemmer dedi: elbiseyi **أَخْنَاثِهِ** üzerine katla _ yani:
kıvrımları üzerine . . tekili **خِنْثٌ** .
Dedi: ve kovanın **أَخْنَاثُ**’ı onun yarıklarıdır . . tekili
**خِنْثٌ** .
Dedi: Ve İbn Şümeyl dedi: **خَنَثَ** tulumun ağzını:
onu çevirdi, içeriye yahut dışarıya.
Ve **الإخْتِنَاثُ** : kırılmadır.
Ve Leys dedi: **خَنَثْتُ** tulumu ve çuvalı _ ne zaman ki
onu büktüm.
Âişe’nin (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: ( onun, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) hastalığını
ve vefatını zikrettiği . . dedi: **فانْخَنَثَ**
kucağımda, ben fark etmedim ta ki kabzedilinceye kadar ) ( _ yani:
onun kucağında büküldü.
Ve denir: gece, yere **أَخْنَاثَهُ**’ını attı.
**أَخْنَاثُهُ** : yani: karanlığının kıvrımları.
Şemmer dedi: ve Müfaddal ed-Dabbî dedi: **خَنَثَ**
adam tulumunu, onu **يخْنِثُه** **خَنْثاً** ve **خُنُوثَةً** _ ne zaman ki büktü
ağzını; böylece onun **أَدَمَتهُ**’ını çıkardı; o içte olandır . .
ve deri, ve saçın yanı: dışta olandır.
Ve İbn Ömer’den rivayet edildi: o,
ibrikten içerdi ve onu **يَخْتَنِثُها** etmezdi, ve ona **نِفْعَةً** adını verirdi.
Ebu Zeyd: **رجلٌ خُنْثَى** , ve erkekler **خَنَاثَى**
ve **خِنَاثٌ** . . ve onun sözünü inşad etti:
لَعَمْرُكَ مَا الْخِنَاثُ بَنُو قُشَيْرٍ
بِنِسْوَانٍ يَلِدْنَ وَلاَ رِجَالِ
