# ثدم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AF%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AF%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ثدم

د ث م
دمث ، ثمد ، مثد ، ثدم : ( مستعملة ) .
ثدم : أهمل الليث . ثدم : ورجلٌ فَدْمٌ ثَدْمٌ بمعنى واحد .
مثد : أهمله الليث . وروى عمرو عن أبيه : الماثِد الدّيْدَبَان وهو اللابدُ والمختَبىءُ الشَّيِّفَةُ والرَّبيئة .
دمث : شمر عن ابن شميل : الدِّماثُ السهول من الأرض الواحدة دَمِثَةٌ ، كلُّ سَهْل دَمِثْ ، والوادي الدَّمِث السهل . ويكونُ الدِّماث في الرمال وغير الرمال ، وقال غيره : الدَّمائثُ ما سهُل ولان واحدها
دَمِيثَةٌ . ومنه قيل للرجل السَّهْل الطَّلق الكريم : دَميثٌ وامرأة دَمِيثةٌ شُبِّهَتْ بِدِماثِ الأرض لأنها أكرم الأرض ، ويقال : دمَّثْتُ له المكانَ . أي سهَّلْتُه له ، ويقال : دَمِّثْ لي ذلك الحديث حتى أطعَن في حوْصِهِ أي اذْكُر لي أَوَّله حتى أَعرِفَ وجهِه ، ومَثَلٌ للعرب : دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعاً ، أي خذ أهْبَتَه واستَعِدَّ له وتَقَدَّمْ فيه قبل وُقوعه .
ثمد : قال الليث : الثَّمْدُ الماءُ القليلُ ، والإثمد ضَربٌ من الكُحْل .
وقال أبو مالك : الثَّمْدُ ، أَن تعْمِد إلى مَوضعٍ يَلزمُ ماءَ السماء تجعلُه صَنَعاً ، وهو المكان يجتمع فيه الماء وله مَسَايلُ من الماءِ وتحفر فيه من نواحيه ركايا فتملؤها من ذلك الماء ، فيشربُ الناسُ الماءَ الظَّاهِرَ حتى يجِف إذا أصابَهُ بَوارِحُ القَيْظ ، وتَبْقَى تلك الركايا ، فَهِيَ الثِّماد وأنشد :
لَعَمْرُك إنَّنِي وطِلابَ سَلْمَى
لَكالمُتَبَرِّض الثَّمَدَ الظَّنُونا
والظَّنُون الذي لا يُوثَق بمائه ، ويقال : أصبحَ فلان مَثْموداً إذا أُلِحَّ عليه في السؤال حتى فَنِيَ ما عنده ، وكذلك إذا ثَمَدَتْه النساءُ فلم يَبْقَ في صُلْبه ماءٌ .
شمر عن ابن الأعرابيّ : الثَّمْدُ قَلْتٌ يَجْتَمِعُ فيه ماءُ السماء ، فَيشرب به الناس شهرين من الصَّيف ، فإذا دَخل أولُ القيظ انقطع ، فهو ثَمَدٌ وجمعه ثِمادٌ .
وقال أبو عمرو : يُقال للرجل يَسهر لَيْلَهُ سارياً أو عاملاً : فلانٌ يجعل الليلَ إثْمِداً : أي يسهرُ ، فجعلَ سَوادَ الليل بِعَيْنَيْه كالإثْمد ، لأنه يَسْهَر الليلَ كلّه في طلب المعالي ، وأنشد أبو عمرو :
كَمِيشُ الإزار يَجْعَلُ الليلَ إثْمِداً
ويَغْدُو : علينا مُشْرِقاً غيرَ وَاجِم
ثَمودُ حَيٌ من العَرب الأُوَل ، يقال : إنهم من بقيَّة عادٍ ، بعث الله إليهم صالحاً ، وهو نبيّ عَرَبيّ ، واخْتَلَفَ القُراء في إجرائه في كتاب الله فمنهم من صَرَفه ، ومنهم من لم يَصْرِفه ، فمن صَرفَه ذهب به إلى الحيِّ ، لأنه اسم عربيّ مُذكر سُمِّي بمذكر ، ومن لم يصرفه ذهب به إلى القبيلة وهي مؤنثة .

### Türkçe

د ث م
**دمث** ، **ثمد** ، **مثد** ، **ثدم** : (kullanılan) .

**ثدم** : Lîs onu ihmâl etti. **ثدم** : ve bir adam **فَدْمٌ ثَدْمٌ**; tek bir mânâdadır.

**مثد** : Lîs onu ihmâl etti. Ve Amr, babasından rivayet etti: **الماثِد** **الدّيْدَبَان**’dır; o da **اللابدُ** ve **المختَبىءُ** **الشَّيِّفَةُ** ve **الرَّبيئة**’dir.

**دمث** : Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الدِّماثُ** tek bir yerin arazisinden düzlüklere denir; bir (tanesi) **دَمِثَةٌ**’dir; her düz **دَمِثْ**’tir; ve **الوادي الدَّمِث** düz (vadi)dir. Ve **الدِّماث** kumlarda ve kum olmayanlarda olur. Ve başkası dedi: **الدَّمائثُ** düzleşip yumuşayan şeylerdir; onun bir tanesi **دَمِيثَةٌ**’dir. Ondan dolayı, düz-huylu, açık, cömert adama **دَميثٌ** ve kadına **دَمِيثةٌ** denildi; yerin **دِماثِ**’ına benzetildi; çünkü o, yerin en kerîmi (en değerli kısmı)dır. Ve denilir: **دمَّثْتُ له المكانَ**; yani onu onun için kolaylaştırdım. Ve denilir: **دَمِّثْ لي ذلك الحديث حتى أطعَن في حوْصِهِ**; yani onun evvelini bana zikret ki onun vechini bileyim. Ve Araplar için bir mesel: **دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعاً**; yani onun hazırlığını al, ona hazırlan ve vukuundan önce onda öne geç.

**ثمد** : Lîs dedi: **الثَّمْدُ** az sudur; ve **الإثمد** sürmeden bir türdür.
Ve Ebû Mâlik dedi: **الثَّمْدُ**; gök suyunu tutan bir yere yönelip onu bir **صَنَعاً** yapmandır; o, suyun toplandığı yerdir; ve onun sudan akıntıları vardır; ve onun yanlarından **ركايا** kazarsın da onları o sudan doldurursun; böylece insanlar görünen suyu içerler; ta ki ona yaz sıcağının yakıcı rüzgârları isabet edince kuruyuncaya kadar; ve o **ركايا**lar kalır; işte onlar **الثِّماد**’dır. Ve şu beyit okundu:
لَعَمْرُك إنَّنِي وطِلابَ سَلْمَى
لَكالمُتَبَرِّض الثَّمَدَ الظَّنُونا
Ve **الظَّنُون**: suyuna güvenilmeyen (şey)dir. Ve denilir: falan **مَثْموداً** sabahladı; eğer soru sormada ona ısrar edilip yanında olan tükendi ise; ve yine böyledir: eğer kadınlar onu **ثَمَدَتْه** ise, öyle ki belinde su kalmadıysa.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الثَّمْدُ** gök suyunun toplandığı bir **قَلْتٌ**’tur; böylece insanlar onunla yazdan iki ay içerler; sonra sıcağın evveli girince kesilir; işte o **ثَمَدٌ**’dir; onun çoğulu **ثِمادٌ**’dır.
Ve Ebû Amr dedi: Geceyi gece yürüyüşüyle yahut çalışarak uykusuz geçiren adama denilir: falan geceyi **إثْمِداً** yapar; yani uykusuz kalır. Gece karalığını iki gözüyle **الإثْمد** gibi kıldı; çünkü o, yücelikleri talep etmekte gecenin tamamında uykusuz kalır. Ebû Amr şu beyiti okudu:
كَمِيشُ الإزار يَجْعَلُ الليلَ إثْمِداً
ويَغْدُو : علينا مُشْرِقاً غيرَ وَاجِم

**ثَمودُ**: Arapların ilkinlerinden bir kabiledir; denilir ki onlar Âd’ın bakiyesindendir. Allah onlara Sâlih’i gönderdi; o, Arap bir nebîdir. Ve kurrâ, Allah’ın kitabında onun i‘râbında ihtilâf etti: onlardan kimi onu tenvinli (munsarif) yaptı, kimi de tenvinsiz (gayr-i munsarif) yaptı. Onu tenvinli yapan, onu kabileye götürdü; çünkü o, müzekker bir isimdir, müzekker ile adlandırılmıştır. Onu tenvinsiz yapan ise onu kabileye götürdü; o da müennestir.
