# ثدي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AF%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AF%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AF%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثدي

الثَّدْي: ثدْي المرأَة، وفي المحكم وغيره: الثَّدْي معروف، يذكر ويؤنث، وهو للمرأَة والرجل أَيضاً، وجمعه أَثْدٍ وثُدِيّ، على فُعول، وثِدِيّ أَيضاً، بكسر الثاء لما بعدها من الكسر؛ فأَما قوله: وأَصْبَحَت النِّساءُ مُسَلِّباتٍ،
لهُنَّ الويلُ يَمْدُدْنَ الثُّدِينا
فإِنه كالغلط، وقد يجوز أَن يريد الثُّدِيَّا فأَبدل النون من الياء للقافية.
وذو الثُّدَيَّة: رجل، أَدخلوا الهاء في الثُّدَيَّة ههنا، وهو تصغير ثَدْي. وأَما حديث عليّ، عليه السلام، في الخوارج: في ذي الثُّدَيَّة المقتول بالنهروان، فإِن أَبا عبيد حكى عن الفراء أَنه قال إِنما قيل ذو الثُّدَيَّة بالهاء هي تصغير ثَدْي؛ قال الجوهري: ذو الثُّدَيَّة لقب رجل اسمه ثُرْمُلة، فمن قال في الثَّدْي إِنه مذكر يقول إِنما أَدخلوا الهاء في التصغير لأَن معناه اليد، وذلك أَن يده كانت قصيرة مقدار الثَّدْي، يدل على ذلك أَنهم يقولون فيه ذو اليُدَيَّة وذو الثُّدَيَّة جميعاً، وإِنما أُدخل فيه الهاء، وقيل: ذو الثُّدَيَّة وإِن كان الثَّدْي مذكراً لأَنها كأَنها بقية ثَدْي قد ذهب أَكثره، فقللها كما يقال لُحَيْمة وشُحَيْمة، فأَنَّثها على هذا التأْويل، وقيل: كأَنه أَراد قطعة من ثَدْي، وقيل: هو تصغير الثَّنْدُوَة، بحذف النون، لأَنها من تركيب الثَّدْي وانقلاب الياء فيها واواً لضمة ما قبلها، ولم يضر ارتكاب الوزن الشاذ لظهور الاشتقاق. وقال الفراء عن بعضهم: إِنما هو ذو اليُدَيَّة، قال: ولا أُرى الأَصل كان إِلاَّ هذا، ولكن الأَحاديث تتابعت بالثاء.
وامرأَة ثَدْياء: عظيمة الثَّدْيين، وهي فعلاء لا أَفَعلَ لها لأَن هذا لا يكون في الرجال، ولا يقال رجل أَثْدَى.
ويقال: ثَدِيَ يَثْدَى إِذا ابتلَّ. وقد ثَداهُ يَثْدُوه ويَثْدِيه إِذا بَلَّه. وثَدَّاه إِذا غَذَّاه.
والثُّدَّاء، مثل المُكَّاء: نبت، وقيل: نبت في البادية يقال له المُصاص والمُصَّاخ، وعلى أَصله قشور كثيرة تَتَّقِد بها النار، الواحدة ثُدَّاءة؛ قال أَبو منصور: ويقال له بالفارسية بهراه دايزاد (* قوله «بهراه
دايزاد» هكذا هو في الأصل)؛ وأَنشد ابن بري لراجز:
كأَنَّما ثُدّاؤه المَخْروفُ،
وقد رَمَى أَنصافَه الجُفُوفُ،
رَكْبٌ أَرادوا حِلَّةً وُقُوف
شبه أَعلاه وقد جف بالركب، وشبه أَسافله الخُضْر بالإِبل لخضرتها. وثَدِيَت الأَرضُ: كسَدِيَت؛ حكاها يعقوب وزعم أَنها بدل من سين سَدِيَتْ، قال: وهذا ليس بمعروف، قال: ثم قلبوا فقالوا ثَدِئتْ، مهموز من الثَّأَد، وهو الثَّرَى؛ قال ابن سيده: وهذا منه سهو واختلاط وإِن كان إِنما حكاه عن الجرمي، وأَبو عمر يَجِلُّ عن هذا الذي حكاه يعقوب إِلا أَن يَعْنيَ بالجرمي غيره.
قال ثعلب: الثَّنْدُوَة، بفتح أَولها غير مهموز، مثال التَّرْقُوَة والعَرْقُوَة على فَعْلُوَة، وهي مَغْرِز الثَّدْي، فإِذا ضممت همزت وهي فُعْلُلَة، قال أَبو عبيدة: وكان رؤبة يهمز الثُّنْدُؤَة وسِئَة القوس، قال: والعرب لا تهمز واحداً منهما، وفي المعتل بالأَلف: الثَّدْواءُ معروف موضع.

### Türkçe

**الثَّدْي**: Kadının **ثدْي**’i; ve **المحكم** ve başkasında: **الثَّدْي** bilinen (şey)dir; müzekker de söylenir müennes de; ve o, kadın için de erkek için de (kullanılır). Çoğulu **أَثْدٍ** ve **ثُدِيّ**’dir, **فُعول** vezni üzere; ve ayrıca **ثِدِيّ** (dir), **الثاء**’ın kesreli kılınmasıyla, ondan sonra gelen kesreden dolayı. Amma şu sözüne gelince:
وأَصْبَحَت النِّساءُ مُسَلِّباتٍ،
لهُنَّ الويلُ يَمْدُدْنَ الثُّدِينا
Şüphesiz o, yanlış gibi (dir); ve caiz olur ki **الثُّدِيَّا**’yı kastetsin de kafiye için **الياء**’dan **النون**’u bedel kılmış olsun.

**وذو الثُّدَيَّة**: bir adam (dır); burada **الثُّدَيَّة**’ye **الهاء**’yı dâhil ettiler; ve o, **ثَدْي**’in küçültmesidir. Amma Ali’nin, عليه السلام, Haricîler hakkında hadisi: Nehrevan’da öldürülmüş **ذي الثُّدَيَّة** hakkında; şüphesiz Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan hikâye etti ki o şöyle dedi: ancak **ذو الثُّدَيَّة** denildi, **الهاء** ile; o, **ثَدْي**’in küçültmesidir. Cevherî dedi: **ذو الثُّدَيَّة** bir adamın lakabıdır; adı **ثُرْمُلة**’dir. Kim **الثَّدْي** hakkında onun müzekker olduğunu söylerse der ki: küçültmede **الهاء**’yı ancak mânası “el” olduğu için dâhil ettiler; bu da şudur: onun eli, **الثَّدْي** miktarı kısa idi; buna delil, onlar onun hakkında **ذو اليُدَيَّة** ve **ذو الثُّدَيَّة**’yi birlikte söylerler; ve ona **الهاء** ancak dâhil edilmiştir. Ve denildi: **ذو الثُّدَيَّة**, **الثَّدْي** müzekker olsa da; çünkü o, sanki **ثَدْي**’in bir bakiyesi gibidir; çoğu gitmiş; onu küçülttü; nitekim **لُحَيْمة** ve **شُحَيْمة** denir; bu te’vil üzere onu müennes kıldı. Ve denildi: sanki **ثَدْي**’den bir parça kastetti. Ve denildi: o, **الثَّنْدُوَة**’nin küçültmesidir; **النون**’u hazf ile; çünkü o, **الثَّدْي**’in terkibindendir ve onda **الياء**’ın, öncesindeki dammeden dolayı **واواً**’ya dönüşmesidir; ve açık olan iştikak sebebiyle şâz vezni irtikâb etmek zarar vermedi. Ferrâ, bazılarından (naklen) dedi: ancak o **ذو اليُدَيَّة**’dir. Dedi: aslın ancak bu olduğunu görüyorum; fakat hadisler **الثاء** ile peş peşe geldi.

Ve **امرأَة ثَدْياء**: **الثَّدْيين**’i büyük (olan); ve o **فعلاء**’dır; onun için **أَفَعلَ** yoktur; çünkü bu erkeklerde olmaz; ve “**رجل أَثْدَى**” denmez.

Ve denilir: **ثَدِيَ يَثْدَى**; ıslandı(ğı) zaman. Ve onu **ثَداهُ يَثْدُوه** ve **يَثْدِيه**; onu ıslattığı zaman. Ve **ثَدَّاه**; onu beslediği zaman.

Ve **الثُّدَّاء**—**المُكَّاء** misali—bir bitki (dir). Ve denildi: çölde bir bitki; ona **المُصاص** ve **المُصَّاخ** denir. Ve aslında, ateşin onunla tutuşturulduğu çok kabuklar vardır; bir tanesi **ثُدَّاءة** (dir). Ebû Mansûr dedi: ve ona Farsça **بهراه دايزاد** denir.
(* قوله «بهراه
دايزاد» هكذا هو في الأصل)
İbn Berrî, bir recez söyleyeni için inşad etti:
كأَنَّما ثُدّاؤه المَخْروفُ،
وقد رَمَى أَنصافَه الجُفُوفُ،
رَكْبٌ أَرادوا حِلَّةً وُقُوف
Üstünü—binitlerle kurumuşken—benzetti; ve alt taraflarını, yeşilliğinden dolayı develere benzetti.

Ve **ثَدِيَت الأَرضُ**: **سَدِيَت** gibi; Yakub onu hikâye etti ve onun, **سَدِيَتْ**’teki **سين**’den bedel olduğunu ileri sürdü. Dedi: ve bu bilinen değildir. Dedi: sonra çevirdiler de **ثَدِئتْ** dediler; **الثَّأَد**’den hemzeli (dir); ve o, **الثَّرَى**’dır. İbn Sîde dedi: bu, ondan bir yanılma ve karışıklıktır; her ne kadar onu ancak Cermî’den hikâye etmiş olsa da; ve Ebû Ömer, Yakub’un hikâye ettiği bu şeyden yücedir; meğer ki Cermî ile başkasını kastetsin.

Sa‘leb dedi: **الثَّنْدُوَة**—başının fethasıyla, hemzesiz—**التَّرْقُوَة** ve **العَرْقُوَة** misali, **فَعْلُوَة** üzere; ve o, **الثَّدْي**’in saplandığı yer (dir). Onu dammeli kıldığın zaman hemzelersin; o da **فُعْلُلَة**’dir. Ebû Ubeyde dedi: ve Rü’be, **الثُّنْدُؤَة**’yi ve yayın **سِئَة**’sini hemzelerdi. Dedi: Arap, ikisinden birini de hemzelemez. Ve elif ile mu‘tel (babında): **الثَّدْواءُ** bilinen bir yer (dir).
