# ثدي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%AF%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AF%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثدي

: ( *!الثَّدْيُ ، ويُكْسَرُ وكالثَّرَى ) ؛ ) الأُوْلى أَشْهَرَهنَّ ؛ ( خاصٌّ بالمرْأةِ أَو عامٌّ ) ، أَي يكونُ للرَّجُلِ أَيْضاً ، وهو الأَفْصَحُ الأَشْهَرُ عنْدَ اللّغويِّين ، وعليه اقْتَصَر الجَوْهرِيُّ . يُذَكَّرُ ( ويُؤَنَّثُ ) ،

والتَّذْكيرُ هو الأَفْصَح ، ( ج *!أَثْدٍ *!وثُدِيٌّ ، كحُلِيَ ) ، أَي بالضمِّ على فعُول كما في الصِّحاحِ .
قالَ : *!وثِدِيٌّ أَيْضاً بكَسْرِ الثاءِ لمَا بَعْدَها مِن الكسْرِ ؛ فأمَّا قَوْلُ الشاعِرِ :
فأَصْبَحَت النِّساءُ مُسَلِّياتٍ
لهُنَّ الويلُ يَمْدُدْنَ *!الثُّدِينا فإنَّه كالغلطِ ، وقد يَجوزُ أَنَّه أَرادَ *!الثُّدِيَّا فأَبْدَلَ النُّونَ مِن الياءِ للقافِيَةِ .
( وذُو *!الثُّدَيَّةِ ، كسُمَيَّةَ : لَقَبُ حُرْقوصِ بنِ زُهَيْرٍ ، كَبيرِ الخَوارِجِ ) وهو المَقْتولُ بالنَّهْروان .
( أَو هو ) ذُو اليُدَيَّةِ ، ( بالمُثَنَّاةِ ) من ( تَحْتُ ) ؛ ) نَقَلَه الفرَّاء عن بعضهِم قالَ : ولا أَرَى الأصْلَ كانَ إلاَّ هذا ولكن الأحادِيثَ تَتابَعَتْ بالثاءِ .
وقالَ الجوْهرِيُّ : ذو الثُّدَيَّةِ لَقَبُ رجُلٍ اسْمُه ثُرْملة ، فمَنْ قالَ في الثَّدْي إنَّه مُذَكَّر يقولُ إنَّما أدْخلُوا الهاء في التَّصْغير لأنَّ مَعْناه اليد ، وذلِكَ أنَّ يَدَه كانتْ قَصِيرَةً مقْدَار *!الثَّدْي ، يدلُّ على ذلِكَ أنَّهم كانوا يقولونَ فيه ذُو اليُدَيَّةِ وذُو الثُّدية جَمِيعاً ، انتَهَى .
وقيلَ : كأنَّه أَرادَ قِطْعَةً مِن *!ثَدْي ، وقيلَ : هو تَصْغيرُ *!الثَّنْدُوَة ، بحَذْفِ النونِ ، لأنَّها مِن تَرْكيبِ الثَّدْي وانْقِلاب الياءِ فيها واواً لضمَّةِ ما قَبْلها ، ولم يضر ارْتكابِ الوَزْن الشَّاذ لظْهُور الاشْتِقاقِ .
( و ) ذُو الثُّدَيَّة أَيْضاً : ( لَقَبُ عَمْرِو بنِ وُدَ ) العامِرِيّ ، ( قَتِيلِ عليِّ بنِ أَبي طالِبٍ ، كَرَّمَ اللَّهُ وجْهَه ) ؛ ) كانَ فارِسَ قُرَيْش يَوْمَ الخَنْدَقِ ، قُتِلَ وهو ابنُ مائَة وأَرْبَعِين سَنَةٍ في قصَّة مَشْهورَةٍ في كُتُبِ السِّيَرِ .

( وامْرأَةٌ *!ثَدْياءُ : عَظِيمَتُها ) .
( وفي الصِّحاحِ : عَظيِمةُ *!الثَّدْيَيْن ؛ قالَ ولا يقالُ رجل *!أَثْدَى ؛ أَي هي فَعْلاءُ لا أَفْعَلَ لها لأنَّ هذا لا يكونُ في الرِّجالِ .
( و ) يقالُ : *!ثَدِيَ *!يَثْدَى ، ( كرَضِيَ : ابْتَلَّ .
( و ) قد ( *!ثَداهُ ، كدَعاهُ ) ورَماهُ ، *!يَثْدُوه *!ويَثْدِيه : ( بَلَّهُ .
( *!والثُّدَيَّةُ ، كسُمَيَّةَ : وِعاءٌ يَحمِلُ فيه الفارِسُ العَقَبَ والرِّيشَ ) قدْرَ جُمْعِ الكَفِّ ؛ عن أَبي عَمْرو .
( *!والتَّثْدِيَةُ : التَّغْذِيَةُ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
( *!الثُّدَّاءُ ، كمُكَّاء : نَبْتٌ في البادِيَةِ .
( *!وثَدِيَتِ الأرضُ : كسَدِيَتْ ، زِنَةً ومعْنىً ؛ حَكَاها يَعْقوبُ ، وزَعَمَ أنَّها بدلٌ .
( *!والثَّنْدُوَةُ ، كتَرْقُوَةٍ : مَغْرِزُ الثَّدْي ؛ وإذا ضَمَمْتَ هَمَزْتَ ، وقد تقدَّمَ ذلِكَ للمصنِّفَ في الهَمْزةِ .
( قالَ أَبو عبيدَةَ : وكانَ رُؤْبَة يَهْمِزُ الثُّنْدُوة وَسِيَةَ القَوْسِ ، قالَ : والعَرَبُ لا تَهْمزُ واحداً منهما ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . *!والثُدَيُّ ، كسُمَيَ : وادٍ نَجْدِيّ ؛ عن نَصْر .

### Türkçe

: **الثَّدْيُ** (ve kırılır; ve **الثَّرَى** gibi); birincisi onların en meşhurudur; (kadına mahsus yahut genel), yani erkekte de olur; ve o, lugavîler nezdinde en fasih, en meşhur olandır; Cevherî onunla iktisar etti. Müzekker kılınır (ve müennes kılınır),

ve tezkîr en fasihtir; (çoğulu **أَثْدٍ** ve **ثُدِيٌّ**, **حُلِيَ** gibi), yani damme ile فعول üzere, Sıhâh’ta olduğu gibi.
Dedi ki: **وثِدِيٌّ** de, ondan sonra gelen kesreden dolayı **الثاء**’ın kesriyle (gelir); şairin sözüne gelince:
فأَصْبَحَت النِّساءُ مُسَلِّياتٍ
لهُنَّ الويلُ يَمْدُدْنَ **الثُّدِينا**
o, yanlış gibi (bir şey)dir; ve caiz olabilir ki o **الثُّدِيَّا**’yı kastetti de kafiye için **النون**’u **الياء**’dan بدل etti.
(ve **ذُو الثُّدَيَّةِ**, **سُمَيَّةَ** gibi: Hırkûs b. Züheyr’in, Hâricîlerin büyüğünün lakabıdır) ve o, Nehrevan’da öldürülendir.
(yahut o) **ذُو اليُدَيَّةِ**’dir, (iki noktalı ile) (aşağıdan) (olan); Ferrâ onu bazılarından nakletti; dedi ki: Ben aslın ancak bu olduğunu görüyorum; fakat hadisler **الثاء** ile peş peşe gelmiştir.
Cevherî dedi ki: **ذو الثُّدَيَّةِ** adı **ثُرْملة** olan bir adamın lakabıdır; artık **الثَّدْي** hakkında onun müzekker olduğunu söyleyen, küçültmede **الهاء**’yı ancak mânası el olduğu için soktular der; ve bu, onun elinin **الثَّدْي** miktarı kısa olmasıdır; buna delil, onların onun hakkında **ذُو اليُدَيَّةِ** ve **ذُو الثُّدية** ikisini birden söylüyor olmalarıdır; bitti.
Ve denildi ki: Sanki **ثَدْي**’den bir parça kastetti; ve denildi ki: O, **الثَّنْدُوَة**’nin küçültmesidir; **النون**’un hazfiyle; çünkü o, **الثَّدْي**’nin terkibindendir ve onda **الياء**’ın, öncesindeki dammeden dolayı **واواً**’ya inkılabıdır; ve iştikakın zahir oluşundan dolayı şâz veznin irtikâbı zarar vermedi.
(ve) **ذُو الثُّدَيَّة** ayrıca: (Âmirî olan) Amr b. Vudd’un lakabıdır; (Ali b. Ebî Tâlib’in—Allah yüzünü keremli kılsın—öldürdüğü); Kureyş’in Hendek günü süvarisi idi; siyer kitaplarında meşhur bir kıssada, yüz kırk yaşında iken öldürüldü.

(ve **امْرأَةٌ ثَدْياءُ**: onun büyüğüdür).
(ve Sıhâh’ta: **الثَّدْيَيْن**’i büyük (olan); dedi ki: **رجل أَثْدَى** denilmez; yani o, فعْلاء’dır; onun için أَفْعَل yoktur; çünkü bu erkeklerde olmaz.
(ve) denilir: **ثَدِيَ يَثْدَى**, (**رَضِيَ** gibi: ıslandı.
(ve) muhakkak ( **ثَداهُ**, **دَعاهُ** gibi) ve onu attı; **يَثْدُوه** ve **يَثْدِيه**: (onu ıslattı.
(**والثُّدَيَّةُ**, **سُمَيَّةَ** gibi: süvarinin içinde topuk bağı ve tüy taşıdığı bir kaptır) bir avuç içinin toplamı kadarı; Ebû Amr’dan.
(**والتَّثْدِيَةُ**: besleme).
(ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
(**الثُّدَّاءُ**, **مُكَّاء** gibi: bâdiyede bir bitkidir.
(**وثَدِيَتِ الأرضُ**: **سَدِيَتْ** gibi; vezin ve mânaca; onu Ya‘kûb hikâye etti ve onun بدل olduğunu iddia etti.
(**والثَّنْدُوَةُ**, **تَرْقُوَةٍ** gibi: **الثَّدْي**’in saplandığı yer; ve dammelediğinde hemze yaparsın; musannif için hemzede bu daha önce geçti.
(Ebû Ubeyde dedi ki: Rü’be **الثُّنْدُوة**’yi ve yayın kirişi olan **وَسِيَةَ القَوْسِ**’u hemzelerdi; dedi ki: Araplar ikisinden birini hemzelemez; onu Cevherî nakletti.
**والثُدَيُّ**, **سُمَيَ** gibi: Necdî bir vadidir; Nasr’dan.
