# ثرب (ث-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Serebe çıplaklık demektir

- Harfler: ث - ر - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَثْرِيبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AB%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8E.md) | تَفْعِيلَ | Başa kakmak | 1 | 1 | [12:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/ayet/12:92.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
2. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
3. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
5. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثرب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md), [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md), [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md), [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İşkembeyi ve bağırsakları saran ince yağ zarını soymak veya deşmek |
| Çekirdek Özet 2 | Geçmiş kusurları tek tek açığa dökerek başa kakmak, kınamak ve mahcup etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Hesabı kapatıp suçu deşelememek, suçluyu ifşa edip ezmek yerine bağışlama zemininde tutmak |
| Kritik Hata Riski | İfadenin sadece soyut bir 'kınamama' sanılıp geçmiş suçların sürekli hatırlatılarak psikolojik baskı kurulmasını engelleme işlevinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثر | Dağılma, ufalanma, yayılma, ince bir katman halinde saçılma veya çokluk gösterme anlamı taşır; nitekim [ثري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%8A.md) kökünde nemin toprağa yayılması ve zenginlik, [ثرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%AF.md) kökünde ekmeğin ufalanarak tirit yapılması, [ثرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%85.md) kökünde dişin ufalanıp dökülmesi bu yayılma ve saçılmayı yansıtır. | ب | ب harfinin sağladığı içkinlik, kabuk veya sınır fonksiyonuyla ince yayılma hareketi iç organları saran zar ve yağ dokusuna (ثرب) odaklanmış; bu zarın kaldırılması veya delinmesi ise gizli kusurları ortaya saçıp azarlama (تثريب) mânasını doğurmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır veya kabuk çatlağı; ت imgesinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş peltek biçimi | Koruyucu katmanın, örtünün veya perdenin çatlaması ve aralanması |
| ر | İnsan başı; üst, başlangıç, öne çıkan | Baş veya üst noktadan aşağıya doğru inen odaklanmış yönelim ve irade |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, örtü, mahremiyet | Korunaklı iç alan, iç organlar veya gizli tutulan içsel durum |
| ثرب | Koruyucu iç örtünün çatlatılarak mahrem alanın açığa vurulması | İçte saklı duran ve örtülmesi gereken kusurların, koruyucu zarı yırtarcasına ortaya dökülüp yüze vurulması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen hayvanın işkembesini ve bağırsaklarını saran ince, yayvan yağ tabakası (omentum/periton); bu yağı sıyırıp almak veya deşmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Tübba‘ (Es‘ad Ebû Kerib) şiirinde affın başa kakmaksızın yapıldığını belirtirken geçer: فعفوت عنهم عفو غير مثرب / وتركتهم لعقاب يوم سرمد |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Nuseyb b. Rebah bir beytinde yermeyen ve başa kakmayan kimseyi överken kökü fiil formunda kullanmıştır: إني لأكره ما كرهت من الذي / يؤذيك سوء ثنائه لم يثرب |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ثرب kökü, iç organları çevreleyen ince yağ örtüsü ve bu örtünün kaldırılarak altındakilerin açığa çıkması, deşilmesi ve kınanması semantik hattını korumuştur. Sami dillerinde doğrudan /ṯ-r-b/ dizilişinin izomorfik yansımaları oldukça sınırlı olup kök asıl gücünü Proto-Sami ikili çekirdeği olan ve yayılma, ufalanma, nem veya sıvı salgılama bildiren /ṯ-r/ (veya /t-r/) tabanından almaktadır. İbranice ve Aramice/Süryanicede bu çekirdek, dökülme, damlama veya gevşeme bildiren köklerle akrabalık taşır. Arapçada son harf olan /b/ sesinin birleşmesiyle kök, iç organ zarı (omentum) gibi somut bir anatomik dokuyu adlandırmış; oradan da mecazen bir kimsenin üzerindeki örtüyü kaldırıp içindeki kusurları tek tek sayıp dökme, ayıplama ve başa kakma fiiline (/tathrīb/) dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ثرب (iç yağı/zar) ile تثريب (başa kakıp azarlama) ilişkisi | Bedenin en mahrem iç örtüsünü sıyırma eylemi, ahlaki düzlemde kişinin gizli kalmış hatalarını ifşa edip yüzüne vurma mânasına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami /ṯ-r/ çekirdeği ve Güney Sami / Arapça özelleşmesi | Çekirdek düzeyde yayılma ve saçılma anlamı ortak olmakla birlikte, periton yağı ve kınama mânası Kuzey Arap sahasında belirginleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök dizilişinde kanıtlanmış bir paralellik tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثرب | Anlamlı | İnce iç yağı; başa kakmak, azarlamak | İşkembeyi örten yağ zarı ve kusurları sayıp dökerek kınama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ثبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Helak olmak, engellemek, hüsran | Bir şeyin önünü kesip yok oluşa veya kesintiye sürükleme | Kur'an'da geçer; harf göçüşmesi |
| رثب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [ربث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB.md) | Anlamlı | Alıkoymak, hapsetmek, gevşetmek | Bir kimseyi işinden alıkoyup oyalamak veya bağlamak | Kur'an'da geçmez |
| [بثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%B1.md) | Anlamlı | Ciltte kabarcık ve çıban çıkması | Deri yüzeyinde küçük sivilce ve yaraların belirmesi | Kur'an'da geçmez |
| [برث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AB.md) | Anlamlı | Yumuşak ve verimli toprak | Ayak basıldığında içine batan yumuşak, gevşek arazi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثرب | Merkez | Kınamak, başa kakmak, ayıbı deşmek | Kusurları tek tek sayarak, geçmişi deşeleyip mahcup ederek yapılan kınama | İnce örtüyü kaldırıp içteki kusurları yüze vurma vurgusu taşır |
| [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Kınamak, sitem etmek | Genel kınama ve sitem; kusurun deşilmesinden ziyade failin fiiline yönelik yergi | İç ifşadan ziyade eylemin yanlışlığını belirtmeye yöneliktir |
| [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Ayıplamak, leke sürmek | Kusuru leke ve utanç vesilesi kılarak toplum içinde küçük düşürme | Mahcubiyet üretmeye odaklanır |
| [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Paylamak, azarlamak | Sertçe vurur gibi sözle çarparak şiddetle paylama ve susturma | Şiddetli sözlü darbe tonu baskındır |
| [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) | Zıt | Bağışlamak, izini silmek | Suçun izini tamamen silip cezayı ve kınamayı ortadan kaldırma | Kusuru örtüp yok sayarak deşelemeyi tamamen bitirir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثرب / تَثْرِيب | Başa kakmak, kusur sayıp dökmek | İç zarı deşer gibi kusurları ortaya döküp azarlama | Kesin |
| Latince | Exprobrare, improperare | Başa kakmak, kınamak | Yapılan iyiliği veya karşı tarafın suçunu yüzüne vurarak mahcup etmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Upbraid, reproach, recriminate | Başa kakmak, levmetmek, yüzüne vurmak | Geçmişteki bir hatayı sürekli hatırlatarak kişiyi suçlu hissettirme yönünü verir | Güçlü |
| Almanca | Vorwerfen, tadeln, vorhalten | Yüzüne vurmak, başa kakmak | Yapılmış bir eylemi öne sürerek kişiyi haksız ve mahcup duruma düşürme anlamını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Reprocher, récriminer | Başa kakmak, sitem etmek | Bir kabahati veya eksiği tekrar tekrar gündeme getirip sitem etmeyi kapsar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَثْرِيبَ (Masdar / İsm-i cins) | Başa kakma, geçmiş suçu yüzüne vurup kınama ve mahcup etme | Yusuf peygamberin, kendisini kuyuya atan ve yıllar sonra huzurunda mahcup duruma düşen kardeşlerine yönelik mutlak af ve suç defterini kapatma ilanı (Yûsuf [12:92](https://lisan.digital/tr/ayet/12:92.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mağfiret, af ve ilahi adalet doktrini | Allah'ın bağışlamasının sadece cezayı düşürmek mi olduğu yoksa kulun mahşerde ayıbının deşilmemesini (nefy-i tesrîb) de içerip içermediği | Affın kemalinin, suçun hatırlatılmaması ve ifşa edilmemesi ile tamamlandığı tespiti |
| Fıkıh | Had cezalarının infazı ve tazir usulü | Had cezası uygulanan kimseye (örneğin hadiste geçen zâniye câriye örneğinde) cezanın infazından sonra ayrıca hakaret edilip azarlanmasının yasaklığı | Bedensel/hukuki cezanın infazı ile meselenin kapanması; şeref kırıcı sözel şiddetin (tesrîb) menedilmesi |
| Tefsir | Ahlaki bağışlama ve Yusuf kıssası | Yusuf'un kardeşlerine karşı sergilediği tutumun sadece intikamı terk etmekle kalmayıp kınama ve başa kakmayı da büsbütün kaldırması | Lütufkâr af; üstünlük kurulduktan sonra muhatabı ezmeme erdemi |
| Hadis | Muamelat ve ahlak rivayetleri | Cezalandırılan veya tövbe eden kimsenin geçmiş günahıyla kınanmaması, güneşin batış anındaki ışık zayıflamasının iç yağına benzetilmesi | Kusurların deşilmemesi ahlakı ve fiziksel benzetmeler |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mağfiret ve ahlak sistemi | Başa kakmasız bağışlama | Tövbe eden veya teslim olan ferdin onurunu koruma | Din, affı intikamın terkiyle başlatır; tesrîbin terkiyle (başa kakmamakla) ahlaki kemale erdirir. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve münazara | Şahsa yönelme yasağı | Tartışmayı hakikat zemininde tutma | Fikri münazarada muhatabın geçmiş hatalarını deşmek yerine konunun özüne odaklanma kuralıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Barış, eman ve genel af | İntikam ve rövanşın ilga edilmesi | Toplumsal mutabakatı ve istikrarı kurma | İktidarı devralan veya üstünlük sağlayan erkin, muhaliflerini sürekli suçlayarak sindirmek yerine defteri kapatmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Borç tasfiyesi ve infak ahlakı | Başa kakmaksızın ibra veya hibe | İktisadi bağımlılık ve ezilme üretmeme | Yapılan yardımın veya silinen borcun minnet aracı haline getirilmemesini, muhatabın onurunun ezilmemesini sağlar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bellek sıfırlama / artık hata birikiminin silinmesi (register reset / memory flush) | Bir dinamik sistemde veya algoritmada, birikmiş hata değerlerinin (error terms) sisteme geri beslenmeyip sıfırlanması; böylece sistemin geçmiş salınımlarla kilitlenmesinin önlenmesi yapısıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama karşıtı onarıcı adalet (restorative justice vs. stigmatization) | Ceza veya uzlaşma sonrasında suçlunun geçmiş eylemiyle sürekli damgalanmasının engellenmesi; suçlunun geçmiş yükünden arındırılarak toplumsal bağlarının onarılması mekanizmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca 'kınamamak' ya da 'ayıplamamak' gibi genel bir sözel ifadeye indirgenmesi; kavramın içerdiği deşeleme, başa kakma, mahcup etme ve güç elindeyken ezme dinamiklerinin ıskalanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir suçun veya hatanın ardından hesaplaşma kapandıktan sonra failin sürekli o suçla anılmasını, geçmişin ısıtılıp öne sürülmesini ve fail üzerinde kalıcı bir suçluluk psikolojisi inşa edilmesini yasaklayan kuşatıcı onarıcı ahlak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Affettiğini söyleyen bir otoritenin veya ferdin, karşı tarafı geçmiş hatalarıyla sürekli baskı altında tutmasını, şantaj veya minnet üretmesini dine uygun bir tavır sanma yanılgısı. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın af ve bağışlama anlayışının yalnızca cezadan vazgeçmekten ibaret olmadığını; asıl faziletin muhatabın onurunu koruyarak geçmiş suçları gündemden bütünüyle düşürmek olduğunu gösteren en somut kavramsal sınırdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Güç dengesinin mağdurun lehine döndüğü kriz ve yüzleşme anlarını anlatan kıssalarda, özellikle Yûsuf suresindeki kardeşlerin teslimiyet ve itiraf ânında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | 'Affettim ama asla unutmam ve yeri geldikçe yüzüne vururum' şeklindeki geleneksel intikamcı ve yıpratıcı zihniyeti yıkar; affın geçmişi deşelememekle tamamlanacağını vazeder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İşkembeyi ve bağırsakları saran ince yağ zarını (peritonu) deşip sıyırmak; bedenin örtülü iç kısmını açığa çıkarmak.
- Soyut anlam: Geçmişte işlenmiş bir hatayı tek tek sayıp dökerek, failin yüzüne vurup onu utandırmak, kınamak ve başa kakmak.
- Sistematik karşılık: Güç ve haklılık konumuna ulaşıldığında geçmiş suç dosyasını bütünüyle kapatıp geriye dönük sorgulamayı ve psikolojik tahakkümü iptal eden onarıcı adalet ilkesi.
- LaTeX modeli: $$ \Delta P = P_{t} - P_{t-1} = 0 \implies R(t) = 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P$, failin sistemdeki ceza veya suçluluk parametresini temsil eder; $t$ şimdiki zamanı, $t-1$ ise geçmiş hata anını gösterir. Geçmiş suç kaydının güncel duruma etkisinin sıfırlanmasıyla ($\Delta P = 0$), geçmiş kusurların geri çağrılarak deşelenmesi fonksiyonu ($R$, recrimination/tathrīb) mutlak olarak sıfırlanır ($R(t) = 0$). Böylece fail üzerindeki geriye dönük baskı tamamen kalkmış olur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/ayet/12:92.md) — تَثْرِيبَ

قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Bugün size başa kakmak ve kınamak yok. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin merhametlisidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Serebe çıplaklık demektir. Halkın bilmesi gerekmeyen şeyleri ortaya koymak demektir.
İşkembedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والراء والباء معهما
ث ر ب، ث ب ر، ب ث ر، ب ر ث، ر ب ث مستعملات
ثرب:
الثَّرْبُ: شَحْمٌ رقيق يغثّي الكَرِشَ والأمعاءَ، والجمع ثُرُوب.
وقولُه -عزَّ وجَلَّ-: "لا تثريبَ عليكم اليومَ"، أي لا لَوْمَ عليكم، والتَّثريبُ: الإفساد، والتَّثريب بالذَّنْب، لا أثِرَبُ عليكَ.
ثبر:
الثَّبر: أرضٌ حِجارتُها كحِجارةِ الحَرَّةِ إِلاّ أنّها بِيضٌ، تقول: انتَهَيْنا إلى ثَبْرَةِ كذا، أي حَرَّةِ هكذا.
وثَبير: اسمُ جَبَلٍ.
والثُبُورُ: الهلاكُ.
والمُثابِرُ: المُلِحُّ المُداوِمُ على الشيءِ، قال:
فثابَرَ بالرُّمحِ حتى نَحَـا		هُ في كَفَلٍ كسَراةِ المِجَنّْ
والمَثْبِرُ: مَسْقِط الوَلَد بالأرض إذا وُلِدَ للنّاقةِ المرأة أيضاً.
وثَبَرَ البحرُ إذا جَزَرَ بعدَما مَدَّ، يَثبُرُ ثَبْراً.
بثر:
البَثْرُ: خُرّاجٌ صِغارٌ، الواحدة بَثْرَةٌ، وقد بَثَر جلْدُه يَبْثُرُ بَثْراً وبُثُوراً.
وصارَ الغديرُ بَثراً: ذَهَبَ ماؤه وبَقِيَ شيءٌ قليلٌ، ثمّ نشر على وَجْه الأرض منه شِبْه عَرْمَضٍ.
برث:
البَرْثُ: شِبهَ جَبَلٍ من رَملٍ إلاّ أن بَرْثَهُ صُلْبٌ أي تُرْبُه.
ويقال: بل البَرْثُ اسهَلُ الأرض وأليَنُها، وجمعُه البُروث.
ربث:
الرَّبثُ: حَبسُكَ إِنساناً عن أمرٍ، يقال: رَبَثْتُه عن حاجته رَبْثاً، والاسْمُ: الرَّبيثَةُ.
ويَبعَثُ إِبليسُ يومَ الجُمُعة شياطينه إلى الناس فيأخُذُونَ عليهم بالرَّبائِثِ، أي يُذَكِّرونهم بالحَوائجِ ليَرْبُثُوهم بها عن الجُمُعة، قال:
جَرْيَ كَريثٍ أمرُها رَبيثُ
وكَريثٌ أي مَكروثٌ، ورَبيثٌ أي مَرْبوثٌ.
والرِّبِّيثَي: اسمٌ مُشتَقٌ من هذا.

##### Türkçe

باب **الثاء** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte
**ث ر ب**، **ث ب ر**، **ب ث ر**، **ب ر ث**، **ر ب ث** kullanımdadırlar.

**ثرب**:
**الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince bir yağ; çoğulu **ثُرُوب**.
Ve O’nun sözü -Aziz ve Celil-: “**لا تثريبَ عليكم اليومَ**”، yani bugün size kınama yoktur; ve **التَّثريبُ**: bozma; ve günahla **التَّثريب**: “Sana karşı **أثِرَبُ** etmem.”

**ثبر**:
**الثَّبر**: taşları **الحَرَّةِ** taşları gibi olan bir yer; ancak onlar beyazdır; dersin ki: “Şunun bunun **ثَبْرَةِ**’sine vardık”, yani şöyle böyle bir **حَرَّةِ**’ye.
Ve **ثَبير**: bir dağın adıdır.
Ve **الثُبُورُ**: helâk.
Ve **المُثابِرُ**: bir şey üzerinde ısrar eden, devamlı olan; dedi ki:
فثابَرَ بالرُّمحِ حتى نَحَـا		هُ في كَفَلٍ كسَراةِ المِجَنّْ
Ve **المَثْبِرُ**: deve için de, kadın için de, doğduğunda çocuğun yere düştüğü yer.
Ve deniz **ثَبَرَ** olur; uzattıktan sonra çekildiği zaman; **يَثبُرُ** **ثَبْراً**.

**بثر**:
**البَثْرُ**: küçük çıbanlar; teki **بَثْرَةٌ**; ve derisi **بَثَر** oldu, **يَبْثُرُ** **بَثْراً** ve **بُثُوراً**.
Ve gölcük **بَثراً** oldu: suyu gitti ve az bir şey kaldı; sonra ondan yer yüzünün üzerine **شِبْه عَرْمَضٍ** gibi bir şey yayıldı.

**برث**:
**البَرْثُ**: kumdan bir dağ benzeri; ancak onun **بَرْث**’i serttir, yani toprağı.
Ve denilir ki: bilakis **البَرْثُ** yerin en düz ve en yumuşağıdır; çoğulu **البُروث**.

**ربث**:
**الرَّبثُ**: bir insanı bir işten alıkoymandır; denilir ki: onu ihtiyacından **رَبَثْتُه** **رَبْثاً**; isim: **الرَّبيثَةُ**.
Ve İblis cuma günü şeytanlarını insanlara gönderir de onları **الرَّبائِثِ** ile yakalarlar; yani ihtiyaçları onlara hatırlatırlar ki onlarla onları cumadan **لِيَرْبُثُوهم**; dedi ki:
جَرْيَ كَريثٍ أمرُها رَبيثُ
Ve **كَريثٌ** yani **مَكروثٌ**; ve **رَبيثٌ** yani **مَرْبوثٌ**.
Ve **الرِّبِّيثَي**: bundan türetilmiş bir addır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثَرْتُ: شًحْمٌ قد غَشيَ الكَرِشَ والأمعاءَ رقيقٌ. والتثريب، كالتأنيب والتعبير والاستقصاء في اللَّوْمِ. يقال: لا تثريب عليك. وقال بِشْر:
فَعَفَوتُ عنهم عَفْوَ غيرِ مُثَرِّبٍوَتَرَكْتُهُمْ لعقاب يومٍ سَرْمَـدِ
الأصمعي: ثَرَّبْتُ عليه وَعَرَّبْتُ عليه بمعنى، إذا قَبَّحْتُ عليهِ فِعْلَهُ.

##### Türkçe

**الثَرْتُ**: işkembe ve bağırsakları kaplamış ince bir yağdır. Ve **التثريب**; **التأنيب** ve **التعبير** ve kınamada **الاستقصاء** gibidir. Denilir ki: **لا تثريب عليك**. Bişr dedi ki:
فَعَفَوتُ عنهم عَفْوَ غيرِ **مُثَرِّبٍ**
وَتَرَكْتُهُمْ لعقاب يومٍ سَرْمَـدِ

el-Asmaî: **ثَرَّبْتُ عليه** ve **عَرَّبْتُ عليه** bir mânâdadır; onun fiilini ona çirkin gösterdiğin zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ر ب
ثرب ، ثبر ، بثر ، ربث ، برث .
ثرب : قال الله عزَّ وجلّ : ( لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ) ( الإسراء : 102 ) .
قال الزّجّاج : مَعْناه : لا إفْسَاد عَليكم .
وقيل : لا تَعْدَاد للذُّنوب عليكم ولا تَوْبِيخ .
ثَرَّب فلانٌ على فلانٍ : إذا بَكَّته وعَدَّد عليه ذُنُوبَه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الثارِبُ : المُوَبِّخُ .
يقال : ثَرَب ، وثَرَّب ، وأَثْرَب ، إذا وَبّخ .
وفي الحديث : ( إذا زَنت أَمَةُ أحدكم فليَضْربْها الحَدَّ ولا تَثْريبَ ) .
قلت : معناه : أنه لا يُبكِّتها ولا يُقَرِّعها بعد الضَّرْب .
قال شَمِرٌ : التَّثْرِيب : الإفْساد والتَّخْلِيط .
يُقال : ثَرَبَ يَثْرِب ، وثَرَّب يُثَرِّب ، وأَثْرب يُثرب ؛ قال نُصَيب :
إنّي لأكْره ما كَرِهْت مِن الّذِي
يُؤْذِيكَ سُوءَ ثَنائهِ لم يَثْرِبِ
وقال في ( أثرب ) :
ألا لا يَغُرّنّ امْرءاً مِن تِلادَه
سَوَامُ أَخ دانِي الوَسِيطة مُثْرِبِ
قال : مُثْرب : قليلُ العَطاء ، وهو الذي يَمُنّ بما أَعْطى .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهى أن يُقال للمَدِينة ( يَثرب ) ، وسمّاها : طِيبة ، كأنه كَرِه ذِكر الثَّرْب .
وقال اللَّيْثُ : الثَّرْبُ : شَحْم رَقيقٌ يُغَشِّي الكَرِشَ والأَمْعاء ؛ وجَمْعُه : ثُرُوب .
ثبر : قال اللَّيْثُ : الثّبْرة : أرضٌ حجارتُها كحجارة الحَرَّة إلاّ أنها بِيض .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الثّبْرة : حُفْرة .
قلت : ورأيتُ في البادية رَكيّة غيرَ مَطْوِيّة يقال لها : ثَبْرة ، وكانت واسعةً كثيرةَ الماء .
وقال الفَرّاء في قول الله عَزّ وجَلّ : ( وَإِنِّى لأَظُنُّكَ يافِرْعَونُ مَثْبُورًا ) ( الإسراء : 102 ) قال : مَغْلوباً مَمْنوعاً مِن الخير .
والعرب تقول : ما ثَبَرك عن هذا ؟ أي ما مَنَعك منه وما صَرَفك عنه ؟ .
وعن مُجاهد في قوله : ( مَثْبُورًا ( قال : هالِك .
وقال قَتادة في قوله تعالى : ( دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً ) ( الفرقان : 13 ) قال : ويلاً وهَلاَكاً .
وقال شَمِرٌ : وَمَثَلٌ للعَرب : إلى أُمّه يأوي مَن ثُبِر ، أي مَن أُهلِك .
والثُّبُور : الهَلاَك .
وقال الفَرّاء : الثُّبُور : المصدر ، ولذلك قالوا : ثُبوراً كثيراً ، لأن المصادر لا تُجمع ، ألا تَرى أنّك تقول : قعدت قُعوداً طويلاً ، وضَرَبت ضرباً كثيراً .
قال : وكأنهم دَعَوا بما فعلوا ، كما يقول الرجل : وانَدَمَتَاه
وقال الزّجاج في قوله تعالى : ( دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً ) ( الفرقان : 13 ) بمعنى ( هلاكاً ) ، ونَصبه على المصدر ، كأنهم قالُوا : ثَبرنا ثُبُورا ، ثم قيل لهم : ( ) لاَّ تَدْعُواْ الْيَوْمَ ثُبُوراً وَاحِداً وَادْعُواْ ثُبُوراً كَثِيراً ) ( الفرقان : 14 ) ، أي هلاككم أكثر من أن تدعوا مرة واحدة ، لأن ( ثُبورا ) مصدر ، فهو للقليل والكثير على لفظ واحد .
وفي حديث مُعاوية أن أبا بُردة قال : دخلتُ عليه حين أصابته قُرحة فقال : هَلُمّ يابن أخي فانظر ، فتحوّلت فإِذا هي قد ثَبِرَت . فقلت : ليس عليك بأسٌ يا أمير المُؤمنين .
قال القُتيبي : ثَبِرَت ، أي انفتحت .
والثّبْرةُ : النُّقْرة في الشيء والهَزْمَةُ ، ومنه قيل للنُّقْرة في الجَبل يكون فيها الماءُ : ثَبْرة .
وقال غيرُه : هو على صِيرِ أمْرٍ ، وثِبَار أمْرٍ ، بمعنى واحد .
أبو عُبيد ، عن أبي زَيد : ثَبَرْت فلاناً عن الشيء أثْبُره : رَدَدْتُه عنه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ما ثَبَرك عن كذا ؟ أي ما مَنَعك ؟
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : المَثْبِرُ : المَوضع الذي تلد فيه المرأةُ من الأرض ، وكذلك حيث تَضع فيه الناقةُ .
وقال نُصَير : مَثْبِرُ الناقة أيضاً : حَيْثُ تُعَضَّى وتُنْحَر .
قلت : وهذا صحيح ، ومن العرب مَسْمُوع .
غيرُه : ثابرَ فلانٌ على الأمْر مُثَابَرة ، وحارَضَ مُحَارضَةً ، إذا واظَب عليه .
وأمّا قولُه :
فَثَجَّ بها ثَبَراثِ الرِّصا
فِ حتّى تَزَيَّلَ رَنْقُ الكَدَرْ
فهو قول أبي ذُؤيْب ، أراد بالثَّبَراتِ : نِقَاراً يَجْتمع فيها ماء السَّماء ويَصفو فيها ؛ واحدها : ثَبَرة .
وثَبِير : اسمُ جَبَل بمكّة .
عن ابن الأعرابي : قال : المَثْبُور : المَلْعُون المَطْرود المُعذَّب .
والمثبور : الممنوع من الخير .
بثر : أبو عُبَيد ، عن أبي عُبَيْدة : البَئْرُ : القليل ؛ والبَثْرُ : الكثير ؛ أَعطاه عطاءً بَثْراً . وأنشد غيرُه بيت أبي ذُؤيب :
فافْتَنَّهُنّ من السَّوَاء وماؤُه
بَثْرٌ وعانَدَه طَريقٌ مَهْيَعُ
وقال الكسائيّ : هذا شيء كثيرٌ بَثيرٌ بَذِيرٌ ، وبَحِيرٌ أيضاً .
وقال اللَّيْثُ : الماء البَثْر في الغَدِير إذا ذَهب وبقي على وَجه الأرض منه شيء قليلٌ ثم نَشّ وغَشَّى وجه الأرض منه شِبْه عِرْمِض ، يُقال : صار ماء الغَدِير بَثْراً .
أبو عُبَيد ، عن الكسائيّ : بَثِرَ وَجْهُه يَبْثَر بَثَراً . وهو وَجْه بَثِر ، من البَثَر . وبَثَر يَبْثُر بَثْراً ، وبَثرُ يَبْثُر بُثُوراً .
قلت : البُثُور : مِثل الجُدَرِيّ على الوَجْه وغيره مِن بَدَن الإنسان ؛ واحدها : بَثْرٌ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : البَثْرة ، تَصْغيرها : البُثَيِّرة . وهي النِّعمةُ التامّة .
ويُقال : ماءٌ باثِرٌ ، إذا كان بادياً من غير حَفْر . وكذلك ماء نابِعٌ ونَبَعٌ .
قال : والباثِرُ : الحَسُود . والبَثْرُ والمَبْثُور : المَحْسُود . والمَبثُور : الغَنِيّ التامّ الغِنَى .
ربث : قال اللَّيْثُ : الرَّبْثُ : حَبْسُك الإنسانَ عن حاجَته وأَمْره بِعِلَلٍ .
تقول : رَبثَه عن أَمْره .
والاسم من ذلك : الرَّبِيثة .
وفي بعض الأخبار : إذا كان يوم الجمعة بعث إبليسُ شياطينه إلى الناس فأخَذُوا عليهم الرَّبائثَ ، أي ذكَّروهم بالحوَائج ليُرَبِّثوهم بها عن الجُمعة . ويقال :
جَرْيَ كَرِيثٍ أَمْرُه رَبِيثُ
الكَرِيثُ : المكْرُوث .
أبو عُبَيد ، عن الكسائيّ : الرِّبِيثَى ، من قولك : رَبثْتُ الرَّجُلَ أرْبُثُه رَبْثاً ، وهو أن تُثَبِّطه وتُبْطىء به ؛ وأنشد غيرُه :
بَينا تَرَى المَرْءَ في بُلَهْنِيةٍ
يَرْبُثُه من حِذارِه أمَلهُ
قال شَمِرٌ : رَبثه عن حاجته ، أي حَبَسه ، فَرَبِثَ ؛ وهو رابِثٌ : إذا أبطأ ؛ وأنشد لنُميْر بن جَرّاح :
تقول ابنةُ البَكْريّ ما ليَ لا أرَى
صَدِيقك إلاّ رابثاً عنك وافِدُهْ
أي بَطيئاً .
ويقال : دنا فلانٌ ثم ارْبأَثَّ ، أي احْتَبس ؛ وارْبأْثثْتُ .
وأرْبث القومُ : تَفرَّقُوا .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : أرْبثَ أمْرُ بني فلانٍ إرْبَاثاً ، إذا انْتشر وتفرَّق ولم يلْتئم ؛ قال أبو ذُؤَيب :
رَمَيْناهُم حتى إذا ارْبثّ أمْرُهمْ
وصار الرَّصيعُ نُهْبَةً للمُقاتِل
قال الأصمعيّ : مَعناه : دَهِشُوا فقَلَبُوا قِسِيَّهم . والرَّصِيع : سَيْرٌ يُرْصَع ويُضفر . والرُّصُوع : المَصْدر .
وقال ابن السِّكّيت : إنما قُلتُ ذلك رَبِيثةً
منِّي ، أي خَدِيعة .
وقد رَبَثْتُه أَرْبُثه رَبْثاً .
برث : ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : البُرْث : الرَّجُلُ الدَّليلُ الحاذق . جاء في باء التاء .
وقال شَمِرٌ : قال أبو عمرو : والبَرْثُ : الأرْضُ السَّهْلة .
قال : وسَمِعْتُ ابن الفَقْعَسِيّ يقول وسألته عن نَجْد ، فقال : إذا جاوَزْت الرَّمْلَ فصِرْتَ إلى تلك البِرَاثِ كأَنها السَّنام المُشَقَّق .
قال : وقال الأصمعيّ وابن الأعرابيّ : البَرْثُ : الأرض اللَّيّنة المُستوية تُنْبِتُ الشَّعَر ؛ قال رُؤْبة :
مِن أَهْلها فالبُرَقُ البَرَارِث
كان يَنْبغي أن يقول ( بِرَاث ) ، فقال : بَرَارِث .

##### Türkçe

ث ر ب
**ثرب** , **ثبر** , **بثر** , **ربث** , **برث** .

**ثرب** : Allah عزَّ وجلّ şöyle dedi: ( **لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ** ) (الإسراء: 102).
ez-Zeccâc dedi: mânâsı: üzerinize fesat yoktur.
Ve denildi: üzerinize günahları sayıp dökme de yoktur, azarlama da.
Falan, falana **ثَرَّب** etti: onu ayıpladı ve ona günahlarını sayıp döktü ise.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الثارِبُ**: azarlayan.
Denir: **ثَرَب** , **ثَرَّب** , **أَثْرَب**; azarladı ise.
Hadiste: (Sizden birinin cariyesi zina ederse ona haddi vursun ve **لا تَثْريبَ** yoktur).
Dedim: mânâsı: vuruştan sonra onu ayıplamaz ve onu kınamaz.
Şemir dedi: **التَّثْرِيب**: fesat ve karıştırmadır.
Denir: **ثَرَبَ يَثْرِب** , **ثَرَّب يُثَرِّب** , **أَثْرب يُثرب**; Nusayb dedi:
إنّي لأكْره ما كَرِهْت مِن الّذِي
يُؤْذِيكَ سُوءَ ثَنائهِ لم يَثْرِبِ
Ve (**أثرب**) hakkında dedi:
ألا لا يَغُرّنّ امْرءاً مِن تِلادَه
سَوَامُ أَخ دانِي الوَسِيطة مُثْرِبِ
Dedi: **مُثْرب**: az veren; o, verdiğiyle minnet eden kimsedir.
Ve Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu ki Medine’ye (**يَثرب**) denilmesini yasakladı ve onu: **طِيبة** diye adlandırdı; sanki **الثَّرْب** zikrini kerih gördü.
Leys dedi: **الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları örten ince yağ; çoğulu: **ثُرُوب**.

**ثبر** : Leys dedi: **الثّبْرة**: taşları harre taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir yer.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الثّبْرة**: çukur.
Dedim: çölde, örülmemiş bir kuyu gördüm; ona **ثَبْرة** deniliyordu; genişti, suyu çoktu.
Ferrâ, Allah عزّ وجلّ sözünde: ( **وَإِنِّى لأَظُنُّكَ يافِرْعَونُ مَثْبُورًا** ) (الإسراء: 102) hakkında dedi: yenilmiş, hayırdan men edilmiş.
Araplar der: **ما ثَبَرك عن هذا ؟** yani bundan seni ne men etti ve ondan ne çevirdi?
Mücâhid’den, ( **مَثْبُورًا** ) sözünde: dedi: helâk olmuş.
Katâde, Yüce Allah sözünde: ( **دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً** ) (الفرقان: 13) hakkında dedi: vay ve helâk.
Şemir dedi: Araplara ait bir mesel: **إلى أُمّه يأوي مَن ثُبِر**; yani helâk edilen kimse annesine sığınır.
**الثُّبُور**: helâk.
Ferrâ dedi: **الثُّبُور**: mastardır; bu yüzden “**ثُبوراً كثيراً**” dediler; çünkü mastarlar cem‘ edilmez; görmüyor musun ki sen “uzun bir oturuşla oturdum” (**قُعوداً طويلاً**) ve “çokça vurdum” (**ضرباً كثيراً**) dersin.
Dedi: sanki yaptıklarıyla dua ettiler; adamın “**وانَدَمَتَاه**” demesi gibi.
ez-Zeccâc, Yüce Allah sözünde: ( **دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً** ) (الفرقان: 13) “helâk” mânâsındadır; onu mastar olarak nasb etti; sanki “**ثَبرنا ثُبُورا**” dediler; sonra onlara: ( **لاَّ تَدْعُواْ الْيَوْمَ ثُبُوراً وَاحِداً وَادْعُواْ ثُبُوراً كَثِيراً** ) (الفرقان: 14) denildi; yani helâkiniz, bir kere çağırmanızdan daha fazladır; çünkü (**ثُبورا**) mastardır; o, az ve çok için tek lafız üzeredir.
Muâviye hadîsinde: Ebû Burde dedi: ona, kendisine bir yara isabet ettiği vakit girdim; dedi: “gel ey kardeşimin oğlu, bak”; yer değiştirdim; bir de baktım ki o, **ثَبِرَت** olmuş. Dedim: “üzerine bir beis yoktur ey müminlerin emîri.”
Kuteybî dedi: **ثَبِرَت**; yani açıldı.
**الثّبْرةُ**: şeydeki oyuk ve çöküntü; bundan dolayı, dağdaki içinde su bulunan oyuğa **ثَبْرة** denildi.
Başkası dedi: o, **صِيرِ أمْرٍ** ve **ثِبَار أمْرٍ** üzeredir; tek mânâdadır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **ثَبَرْت** falanı şeyden, **أثْبُره**: onu ondan geri çevirdim.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ما ثَبَرك عن كذا ؟** yani seni ne men etti?
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَثْبِرُ**: kadının yerden doğurduğu yer; aynı şekilde devenin yavruladığı yer.
Nusayr dedi: devenin **مَثْبِرُ**’i de: parçalandığı ve boğazlandığı yerdir.
Dedim: bu doğrudur ve Araplardan işitilmiştir.
Başkası: falan, işe **ثابرَ** etti, **مُثَابَرة**; ve **حارَضَ** etti, **مُحَارضَةً**; ona devam etti ise.
Ama onun sözü:
فَثَجَّ بها ثَبَراثِ الرِّصا
فِ حتّى تَزَيَّلَ رَنْقُ الكَدَرْ
bu, Ebû Züeyb’in sözüdür; **الثَّبَراتِ** ile, gök suyunun toplandığı ve içinde durulduğu oyukları kastetti; tekili: **ثَبَرة**.
**وثَبِير**: Mekke’de bir dağın adıdır.
İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **المَثْبُور**: lânetlenmiş, kovulmuş, azap edilmiş.
Ve **المثبور**: hayırdan men edilmiş.

**بثر** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **البَئْرُ**: az; **البَثْرُ**: çok; ona **بَثْراً** bir bağış verdi. Başkası, Ebû Züeyb’in beytini okudu:
فافْتَنَّهُنّ من السَّوَاء وماؤُه
بَثْرٌ وعانَدَه طَريقٌ مَهْيَعُ
Kisâî dedi: bu, çok bir şeydir: **بَثيرٌ** **بَذِيرٌ**; ve **بَحِيرٌ** da.
Leys dedi: **الماء البَثْر** gölcükte, gidip yer yüzünde ondan az bir şey kalınca, sonra sızıp yer yüzünü, **عِرْمِض** benzeri bir şeyle kapladığında; denir: gölcüğün suyu **بَثْراً** oldu.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **بَثِرَ** yüzü, **يَبْثَر بَثَراً**. O, **بَثِر** bir yüzdür; **البَثَر**’dendir. Ve **بَثَر يَبْثُر بَثْراً**; ve **بَثرُ يَبْثُر بُثُوراً**.
Dedim: **البُثُور**: yüzde ve insan bedeninin diğerinde çiçek hastalığı gibi şeylerdir; tekili: **بَثْرٌ**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **البَثْرة**; küçültmesi: **البُثَيِّرة**. O, tam nimettir.
Ve denir: **ماءٌ باثِرٌ**; kazı olmaksızın ortaya çıkmış ise. Aynı şekilde **ماء نابِعٌ** ve **نَبَعٌ**.
Dedi: **الباثِرُ**: hasetçi. **البَثْرُ** ve **المَبْثُور**: haset edilen. Ve **المَبثُور**: tam zenginlik sahibi zengin.

**ربث** : Leys dedi: **الرَّبْثُ**: insanı, illetlerle, ihtiyacından ve işinden alıkoymandır.
Dersin: onu işinden **رَبثَه**.
Bunun adı: **الرَّبِيثة**.
Bazı haberlerde: cuma günü olunca İblîs şeytanlarını insanlara gönderir; onların üzerine **الرَّبائثَ** aldılar; yani onları ihtiyaçlarla hatırlattılar ki onlarla onları cumadan **يُرَبِّثوهم** etsinler. Ve denir:
جَرْيَ كَرِيثٍ أَمْرُه رَبِيثُ
**الكَرِيثُ**: sıkıntıya uğratılmış.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الرِّبِيثَى**; senin “adamı **رَبثْتُ**; onu **أرْبُثُه رَبْثاً**” sözündendir; o, onu gevşetmen ve onunla ağır davranmandır; başkası şu beyti okudu:
بَينا تَرَى المَرْءَ في بُلَهْنِيةٍ
يَرْبُثُه من حِذارِه أمَلهُ
Şemir dedi: onu ihtiyacından **رَبثه**; yani onu hapsetti; böylece o **فَرَبِثَ**; o, **رابِثٌ**’tir: ağır kaldı ise; Nümeyr b. Cerrâh’tan okudu:
تقول ابنةُ البَكْريّ ما ليَ لا أرَى
صَدِيقك إلاّ رابثاً عنك وافِدُهْ
yani yavaş.
Ve denir: falan yaklaştı sonra **ارْبأَثَّ** etti; yani alıkondu; ve ben **ارْبأْثثْتُ**.
Ve kavim **أرْبث** etti: dağıldılar.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: falanın oğullarının işi **أرْبثَ** etti, **إرْبَاثاً**; yayıldı, dağıldı ve birleşmedi ise; Ebû Züeyb dedi:
رَمَيْناهُم حتى إذا ارْبثّ أمْرُهمْ
وصار الرَّصيعُ نُهْبَةً للمُقاتِل
el-Asma‘î dedi: mânâsı: şaşırdılar da yaylarını ters çevirdiler. **الرَّصِيع**: süslenip örülen bir kayıştır. **الرُّصُوع**: mastardır.
İbnü’s-Sikkît dedi: ben bunu ancak **رَبِيثةً** olarak söyledim; benden, yani bir hile.
Ve onu **رَبَثْتُه**; onu **أَرْبُثه رَبْثاً**.

**برث** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُرْث**: kılavuz, mahir adam. **باء التاء**’da geldi.
Şemir dedi: Ebû Amr dedi: ve **البَرْثُ**: düz arazi.
Dedi: İbnü’l-Fak‘asî’nin şöyle dediğini işittim; ona Necd’i sordum; dedi: kumdan geçip de o **البِرَاثِ**’a vardığında, sanki yarılmış hörgüç gibidir.
Dedi: el-Asma‘î ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَرْثُ**: yumuşak, düz arazi; ot bitirir; Ru’be dedi:
مِن أَهْلها فالبُرَقُ البَرَارِث
(**بِرَاث**) demesi gerekirdi; **بَرَارِث** dedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والراء وما يثلثهما)
(ثرم) الثاء والراء والميم كلمةٌ واحدة يشتقّ منها، يقال ثَرَمْت الرّجلَ فَثَرِم، وثَرَمْت ثنيّته فانثرمت([1]). والثَّرْماء: ماءٌ لكِندة.
(ثرو/ي) الثاء والراء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، وهو الكَثْرة، وخلافُ اليُبْس.
قال الأصمعي: ثَرَا القومُ يَثْرُون، إذا كثُرُوا ونَمَوْا. وأَثْرَى القَومُ إذا كثُرَتْ أموالهُم. ثرا المالُ يَثْرُوا إذا كَثُر. وثَرَوْنا القومَ إذا كَثَرْناهُم، أي كُنّا أكثَرَ منهم. ويقال الذي بيني وبين فلانٍ مُثْرٍ، أي إنّه لم ينقَطِع. وأصل ذلك أنْ يقول لم يَيْبَس الثَّرَى بيني وبينَه. قال جرير:
فلا تُوبِسُوا بيني وبينكم الثَّرَى *** فإنَّ الذي بيني وبينكم مُثْرِي([2])قال أبو عبيدة: مِن أمثالهم في تخوُّفِ الرّجلِ هَجْرَ صاحبِه: "لا تُوبِس الثّرَى بيني وبينك" أي لا يُقْطع الأمرُ بيننا. والمال الثَّرِيّ الكثير. وفي حديث أمِّ زَرْع: "وأَرَاحَ عَلَيَّ نَعَماً ثَرِيّاً". ومنه سُمِّي الرجل ثَرْوَانَ، والمرأةُ ثَرْوَى ثم تصغّر ثُرَيّا. ويقال ثَرَّيْتُ التُّرْبةَ بلّلتُها. وثَرَّيْتُ الأقِط صببتُ عليه الماءَ ولتَتُّه. ويقال بَدَا ثَرَا الماءِ ([3]) من الفرس، إذا نَدِي بعرَقِه. قال طُفيل:
يُذَدْنَ ذِيادَ الخامساتِ وقد بَدَا *** ثَرَى الماءِ من أعطافها المتحلِّبِ([4])ويقال: التَقَى الثَّرَيانِ، وذلك أن يجيءَ المطرُ [فيرسَخَ([5])] في الأرض حتّى* يلتقي هو ونَدَى الأرض. ويقال أرْضٌ ثَرْياءُ، أي ذاتُ ثَرَىً. وقال الكسائيّ: ثَرِيتُ بفلانٍ فأنا ثَرٍ بِهِ، أي غنيٌّ عن النّاس به. وثَرَا اللهُ القومَ كَثَّرهم. والثّرَاء: كَثْرة المال. قال علقمة:
يُرِدْنَ ثَراءَ المالِ حيثُ علِمْنَه *** وشَرْخُ الشّبابِ عندهنَّ عجيبُ([6])(ثرب) الثاء والراء والباء كلمتان متبايِنَتا الأصل، لا فروع لهما. فالتثريب اللَّوم والأَخْذ على الذَّنب. قال الله تعالى: ﴿لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ﴾ [يوسف 92] فهذا أصلٌ واحد والآخر الثَّرْبُ، وهو شحمٌ قد غَشَّى الكَرِشَ والأمعاءَ رقيقٌ؛ والجمع ثُرُوب.
(ثرد) الثاء والراء والدال أصلٌ واحد، وهو فَتُّ الشيء، وما أشبهه. يقال ثَرَدْتُ الثَّريد أثْرُدُه. ويقال - وهو من هذا القياس- إنّ الثَّرَدَ تشققٌ في الشّفَتين. وجاء في الحديث في ذكر الذبيحة: "كُلّ ما أفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرَّدٍ([7])"، وذلك أن لا تكونَ الحديدةُ حادّةً فيثرَّدَ موضِع الذَّبح، كما يتشقَّقُ الشيءُ ويتشَظَّى.
--------------ــــ
([1]) أي يقال في مطاوع الثلاثي ثرم وانثرم. ويقال أيضاً: انثرم مطاوعاً لأثرمته إثراما.
([2]) البيت في ديوانه 277 والمجمل واللسان (ثرى).
([3]) في الأصل: "بداء ثراء المال"، صوابه في المجمل واللسان (18: 120).
([4]) البيت في ديوانه 12 والمجمل واللسان (18: 120). وقبله:
على كل منشق نساها طمرة *** ومنجرد كأنه تيس حلب
 ([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) البيت في ديوانه 132 والمفضليات (3: 192) واللسان (18: 119).
([7]) انظر الكلام على رواية الحديث في اللسان (4: 72).

ـ

##### Türkçe

(باب **الثاء** و**الراء** وما يثلثهما)

(**ثرم**) **الثاء** ve**الراء** ve**الميم** tek bir kelimedir; ondan türetilir. Denir ki: Bir adamı **ثَرَمْتُ**; o da **ثَرِم** oldu. Ve onun ön dişini **ثَرَمْتُ**; böylece **انثرمت**.

Ve **الثَّرْماء**: **كِندة**’ye ait bir sudur.

(**ثرو/ي**) **الثاء** ve**الراء** ve illetli harf tek bir asıldır; o da çokluktur ve kuruluğun zıddıdır.

**الأصمعي** dedi: Kavim **ثَرَا** eder, **يَثْرُون**; çoğaldıkları ve büyüdükleri zaman. Ve kavim **أَثْرَى** eder; malları çoğaldığı zaman. Mal **ثرا** eder, **يَثْرُوا**; çoğaldığı zaman. Ve kavmi **ثَرَوْنا**; onları çoğalttığımız zaman; yani onlardan daha çok idik. Ve denir ki: Benimle falan arasındaki şey **مُثْرٍ**’dir; yani o kesilmemiştir. Bunun aslı, “Benimle onun arasındaki **الثَّرَى** kurumadı” demesidir. **جرير** dedi:

فلا تُوبِسُوا بيني وبينكم **الثَّرَى** *** فإنَّ الذي بيني وبينكم **مُثْرِي**([2])

**أبو عبيدة** dedi: Onların, bir adamın arkadaşının onu terk etmesinden korkması hakkında darbımesellerinden: “لا تُوبِس **الثّرَى** بيني وبينك” yani aramızdaki iş kesilmesin. Ve **الثَّرِيّ** mal: çok olandır. Ve **أمِّ زَرْع** hadîsinde: “وأَرَاحَ عَلَيَّ نَعَماً **ثَرِيّاً**”. Bundan dolayı erkeğe **ثَرْوَانَ**, kadına **ثَرْوَى** adı verildi; sonra küçültülür: **ثُرَيّا**. Ve denir: Toprağı **ثَرَّيْتُ**; onu ıslattım. Ve **الأقِط**’ı **ثَرَّيْتُ**; üzerine su döktüm ve onu yoğurdum. Ve denir: Attan **ثَرَا الماءِ** belirdi; teriyle nemlendiği zaman. **طُفيل** dedi:

يُذَدْنَ ذِيادَ الخامساتِ وقد بَدَا *** **ثَرَى الماءِ** من أعطافها المتحلِّبِ([4])

Ve denir: **الثَّرَيانِ** buluştu; bu, yağmurun gelip (toprağa) yerleşmesi, ta ki o ve yerin nemi buluşuncaya kadardır. Ve denir: **أرْضٌ ثَرْياءُ**; yani **ثَرَىً** sahibi. **الكسائيّ** dedi: Falan ile **ثَرِيتُ**; ben ona karşı **ثَرٍ**’im; yani onunla insanlardan müstağniyim. Ve Allah kavmi **ثَرَا** etti; onları çoğalttı. Ve **الثّرَاء**: malın çokluğudur. **علقمة** dedi:

يُرِدْنَ **ثَراءَ** المالِ حيثُ علِمْنَه *** وشَرْخُ الشّبابِ عندهنَّ عجيبُ([6])

(**ثرب**) **الثاء** ve**الراء** ve**الباء** asıl bakımından birbirinden ayrı iki kelimedir; ikisinin de dalları yoktur. **التثريب**: kınama ve günah üzerine alma (azarlama)dır. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا **تَثْرِيبَ** عَلَيْكُمُ اليَوْمَ﴾ [يوسف 92]. Bu tek bir asıldır. Diğeri ise **الثَّرْبُ**’dur; o, işkembeyi ve bağırsakları kaplamış ince bir yağdır; çoğulu **ثُرُوب**.

(**ثرد**) **الثاء** ve**الراء** ve**الدال** tek bir asıldır; o da şeyin ufalanmasıdır ve ona benzeyen şeydir. Denir: **الثَّريد**’i **ثَرَدْتُ**; onu **أثْرُدُه**. Ve denir —bu kıyastandır—: **الثَّرَدَ** dudaklarda bir çatlamadır. Ve kesilmiş hayvanın zikri hakkında hadîste geldi: “كُلّ ما أفْرَى الأوداجَ غيرَ **مُثَرَّدٍ**([7])”; bu, demirin keskin olmaması ve boğazlama yerini **يثرَّدَ** etmesi (ufalayıp parçalatması)dır; tıpkı şeyin çatlayıp parçalanması gibi.

--------------ــــ
([1]) Yani üçlü **ثرم**’in ve **انثرم**’in mutâvaatı hakkında denir. Ve ayrıca denir: **انثرم**; **أثرمته**’nin, **إثراما** ile, mutâvaatı olarak.
([2]) Beyit, divanında 277’de ve **المجمل** ile **اللسان**’da (**ثرى**).
([3]) Asılda: “بداء ثراء المال”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’da (18: 120).
([4]) Beyit, divanında 12’de ve **المجمل** ile **اللسان**’da (18: 120). Ondan önce:
على كل منشق نساها طمرة *** ومنجرد كأنه تيس حلب
([5]) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([6]) Beyit, divanında 132’de ve **المفضليات**’ta (3: 192) ve **اللسان**’da (18: 119).
([7]) Hadîsin rivayeti üzerine söz için **اللسان**’da (4: 72)’ye bak.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التثريب: التقريع والتقرير بالذنب. قال تعالى: ﴿لا تثريب عليكم اليوم﴾ [يوسف/92]، وروي: (إذا زنت أمة أحدكم فليجلدها ولا يثربها) (هذا جزء من حديث صحيح متفق على صحته، مروي عن أبي هريرة قال: سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول: (إذا زنت أمة أحدكم فتبين زناها فليجلدها الحد ولا يثرب عليها، ثم إن زنت فليجلدها الحد ولا يثرب، ثم إن زنت الثالثة فتبين زناها فليبعها ولو بحبل من شعر). وقد أخرجه البخاري في باب بيع المدبر، انظر: فتح الباري 4/350، ومسلم في الحدود رقم (1703) ؛ وانظر: شرح السنة 10/297)، ولا يعرف من لفظه إلا قولهم: الثرب، وهو شحمه رقيقة، وقوله تعالى: ﴿يا أهل يثرب﴾ [الأحزاب/13]، أي: أهل المدينة، يصح أن يكون أصله من هذا الباب والياء تكون فيه زائدة.

##### Türkçe

- **التثريب**: azarlama ve günah ile (suç ile) yüzleştirme/tespit etme. Yüce Allah dedi ki: ﴿لا تثريب عليكم اليوم﴾ [Yusuf/92]; ve rivayet olundu: (إذا زنت أمة أحدكم فليجلدها ولا يثربها) (bu, sahih bir hadisten bir parçadır; sıhhati üzerinde ittifak edilmiştir; Ebû Hureyre’den rivayet edilmiştir; dedi ki: Nebî صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: (إذا زنت أمة أحدكم فتبين زناها فليجلدها الحد ولا يثرب عليها، ثم إن زنت فليجلدها الحد ولا يثرب، ثم إن زنت الثالثة فتبين زناها فليبعها ولو بحبل من شعر). Bunu Buhârî “باب بيع المدبر”da tahriç etmiştir; bak: فتح الباري 4/350; ve Müslim “الحدود”da رقم (1703); ve bak: شرح السنة 10/297); onun lafzından, onların **الثرب** sözünden başka bir şey bilinmez; o, ince bir yağdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿يا أهل يثرب﴾ [Ahzâb/13], yani: Medine ehli; bunun aslının bu bâbdan olması sahih olur ve içindeki yâ ziyade olur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ر ب
‏"‏ لا تثريب عليكم ‏"‏‏.‏
وقال تبع‏:‏ فعفوت عنهم عفو غيـر مثـرب وتركتهم لعقاب يوم سرمد

##### Türkçe

ث ر ب
"**لا تثريب عليكم**".
Ve **تبع** dedi:
Onlardan, kınayıcı olmayan bir bağışlama ile bağışladım; ve onları, ebedî bir günün azabına bıraktım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثَّرْبُ: شَحْم رَقِيقٌ يَغْشَى الكَرِشَ والأَمْعاءَ، وجمعُه ثُرُوبٌ. والثَّرْبُ: الشَّحْمُ الـمَبسُوط على الأَمْعاءِ والمَصارِينِ. وشاة ثَرْباءُ: عَظيمة الثَّرْبِ؛ وأَنشد شمر:
وأَنْتُم بِشَحْمِ الكُلْيَتَيْن معَ الثَّرْبِ
وفي الحديث: نَهى عن الصَّلاةِ إِذا صارَتِ الشمسُ
كالأَثارِبِ أَي إِذا تَفَرَّقَت وخَصَّت مَوْضِعاً دون موضع عند الـمَغِيب. شَبَّهها بالثُّرُوبِ، وهي الشحْمُ الرَّقيق الذي يُغَشّي الكَرِشَ والأَمْعاءَ الواحد ثَرْبٌ وجمعها في القلة: أَثْرُبٌ؛ والأَثارِبُ: جمع الجمع. وفي الحديث: انَّ الـمُنافِقَ يؤَخِّر العَصْرَ حتى إِذا صارَتِ الشمسُ كَثَرْبِ البَقَرة صلاَّها. والثَّرَباتُ: الأَصابعُ.
والتَّثْريبُ كالتَّأْنيب والتَّعْيِيرِ والاسْتِقْصاءِ في اللَّوْمِ. والثَّارِبُ: الـمُوَبِّخُ. يقال ثَرَبَ وثَرَّب وأَثْرَبَ إِذا وَبَّخَ. قال نُصَيْبٌ:
إِني لأَكْرَهُ ما كَرِهْتَ مِنَ الَّذي *  يُؤْذِيكَ سُوء ثَنائِه لم يَثْرِبِ وقال في أَثْرَبَ:
أَلا لا يَغُرَّنَّ امْرَأً، مِنْ تِلادِه، *  سَوامُ أَخٍ، داني الوسِيطةِ، مُثْرِبِ قال: مُثْرِبٌ قَلِيلُ العَطاءِ، وهو الذي يَمُنُّ بما أَعْطَى. وثَرَّبَ عليه: لامَه وعَيَّره بذَنْبه، وذكَّرَه به. وفي التنزيل العزيز قال: لا تَثْرِيبَ عليكم اليَوْمَ. قال الزجاج: معناه لا إِفسادَ عليكم. وقال ثعلب: معناه لا تُذْكَرُ ذنُوبُكم. قال الجوهريّ: وهو من الثَّرْبِ كالشَّغْفِ من الشِّغاف. قال بِشْر، وقيل هو لتُبَّعٍ: فَعَفَوْتُ عَنْهُم عَفْوَ غَيْرِ مُثَرِّبٍ، *  وتَرَكْتُهُم لعِقابِ يَوْمٍ سَرْمَدِ وثَرَّبْتُ عليهم وعَرَّبْتُ عليهم، بمعنى، إِذا قَبَّحْتَ عليهم فعْلَهم.وَالـمُثَرِّبُ: الـمُعَيِّرُ، وقيل: الـمُخَلِّطُ الـمُفْسِدُ. والتَّثْرِيبُ: الإِفْسادُ والتَخْلِيطُ. وفي الحديث: إِذا زَنَتْ أَمـَةُ أَحدِكم فَلْيَضْرِبْها الحَدَّ ولا يُثَرِّبْ؛ قال الأَزهري: معناه ولا يُبَكِّتْها ولا يُقَرِّعْها بعد الضَّرْبِ. والتقْريعُ: أَن يقول الرجل في وَجه الرجْل عَيْبَه، فيقول: فَعَلْتَ كذا وكذا. والتَّبْكِيتُ قَرِيبٌ منه. وقال ابن الأَثير: أَي لا يُوَبِّخْها ولا يُقَرِّعْها بالزّنا بعد الضرب. وقيل: أَراد لا يَقْنَعْ في عُقُوبتها بالتثرِيبِ بل يضرِبُها الحدّ، فإِنّ زنا الإِماء لم يكن عند العرب مَكْروهاً ولا مُنْكَراً، فأَمَرَهم بحَدّ الاماء كما أَمَرَهم بحدّ الحَرائر. ويَثْرِبُ: مدينة سيدنا رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، والنَّسَبُ إِليها يَثْرَبِيٌّ ويَثْرِبِيٌّ وأَثْرَبِيٌّ وأَثرِبِيٌّ، فتحوا الراء استثقالاً لتوالي الكسرات. وروى عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه نَهَى أَن يقالَ للمدينة يَثْرِبُ، وسماها طَيْبةَ، كأَنه كَرِه الثَرْبَ، لأَنه فَسادٌ في كلام العرب. قال ابن الأَثير: يَثْرِبُ اسم مدينة النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قديمة، فغَيَّرها وسماها طَيْبةَ وطابةَ كَراهِيةَ التَّثْرِيبِ، وهو اللَّوْمُ والتَعْيير. وقيل: هو اسم أَرضِها؛ وقيل: سميت باسم رجل من العَمالِقة. ونَصْلٌ يَثْرِبِيٌّ وأَثْرِبِيٌّ، مَنْسوب إِلى يَثْربَ. وقوله: وما هو إِلاَّ اليَثْرِبِيُّ الـمُقَطَّعُ
زعَم بعضُ الرُّواة أَن المراد باليثربي السَّهْمُ لا النَّصْلُ، وأَن يَثْرِبَ لا يُعْمَلُ فيها النِّصالُ. قال أَبو حنيفة: وليس كذلك لأَنّ النِّصالَ تُعملُ بِيَثْرِبَ وبوادي القُرى وبالرَّقَمِ وبغَيْرِهِنَّ من أَرض الحجاز، وقد ذكر الشعراء ذلك كثيراً. قال الشاعر:
وأَثْرَبِيٌّ سِنْخُه مَرْصُوفُ
أَي مشدودٌ بالرِّصافِ.
والثَّرْبُ: أَرض حِجارتُها كحجارة الحَرّة إِلا أَنها بِيضٌ. وأَثارِبُ: موضع.

##### Türkçe

**الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları örten ince yağ; onun çoğulu **ثُرُوبٌ**dur. Ve **الثَّرْبُ**: bağırsaklar ve bağırsak kıvrımları üzerine yayılmış yağdır. Ve **شاة ثَرْباءُ**: **الثَّرْبِ**i büyük (olan koyun); ve Şemmer inşad etti:

Ve siz, böbreklerin iki yağ’ı ile **الثَّرْبِ** ile (berabersiniz)

Ve hadiste: güneş **كالأَثارِبِ** olduğu zaman namazdan nehyetti; yani batışta bir yer dışında bir yere (yayılmayıp) ayrılıp dağınık hâle geldiği zaman. Onu **الثُّرُوبِ**a benzetti; o ise işkembeyi ve bağırsakları örten ince yağdır; tekili **ثَرْبٌ**, azlıkta çoğulu **أَثْرُبٌ**; ve **الأَثارِبُ**: çoğulun çoğuludur. Ve hadiste: münafık ikindiyi geciktirir; nihayet güneş inek **ثَرْبِ**i gibi olunca onu kılar.

Ve **الثَّرَباتُ**: parmaklardır.

Ve **التَّثْريبُ**; **التَّأْنيب** ve **التَّعْيِير** ve kınamada aşırıya gitmek gibidir.

Ve **الثَّارِبُ**: azarlayan (kınayan)dır. **ثَرَبَ** ve **ثَرَّب** ve **أَثْرَبَ** denir; azarladığı zaman.

Nusayb dedi:
Ben, senin kerih gördüğün şeyden, seni inciten (şeyden) kerih görürüm; onun kötü övgüsü **لم يَثْرِبِ** (azarlamadı).

Ve **أَثْرَبَ** hakkında dedi:
Dikkat et, bir kimseyi, eski malından, bir kardeşin sürüleri aldatmasın; aracıya yakın, **مُثْرِبِ** (olan).

Dedi ki: **مُثْرِبٌ** az veren (kimsedir); o, verdiği şeyle minnet eden kimsedir.

Ve **ثَرَّبَ عليه**: onu kınadı ve günahıyla ayıpladı, ve onu ona hatırlattı. Ve aziz tenzilde dedi: Bugün size **لا تَثْرِيبَ** yoktur. Zecâc dedi: manası, size fesat yoktur.

Ve Sa‘leb dedi: manası, günahlarınız zikredilmez. Cevherî dedi: o, **الثَّرْبِ**dendir; **الشَّغْفِ**in **الشِّغاف**dan (olması) gibi. Bişr dedi; ve onun Tubba‘a ait olduğu da söylenmiştir:
Onlardan, **غَيْرِ مُثَرِّبٍ** (ayıplamayan) bir affedişle affettim; ve onları ebedî bir günün cezasına bıraktım.

Ve “**ثَرَّبْتُ عليهم**” ve “**عَرَّبْتُ عليهم**” (şu) manadadır: onların fiillerini onlara çirkin gördürdüğün zaman. Ve **الـمُثَرِّبُ**: ayıplayandır; ve denildi ki: karıştıran, fesat çıkarandır.

Ve **التَّثْرِيبُ**: fesat ve karıştırmadır. Ve hadiste: sizden birinin cariyesi zina ederse, ona haddi vursun ve **لا يُثَرِّبْ**; Ezherî dedi: manası, vuruştan sonra onu azarlamasın ve onu yüzüne vurmasın. Ve **التقْريعُ**: kişinin, adamın yüzüne karşı ayıbını söylemesidir; “şunu şunu yaptın” der. Ve **التَّبْكِيتُ** ona yakındır.

İbnü’l-Esîr dedi: yani vuruştan sonra onu zina ile azarlamasın ve yüzüne vurmasın. Ve denildi ki: onun cezasında **التثرِيبِ** ile yetinmeyi değil, haddi vurmayı istedi; çünkü cariyelerin zinası Araplar yanında mekruh ve münker değildi; böylece onlara cariyelerin haddini, hürlerin haddini emrettiği gibi emretti. Ve **يَثْرِبُ**: Allah’ın Resulü efendimizin şehridir, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun; ona nisbet: **يَثْرَبِيٌّ** ve **يَثْرِبِيٌّ** ve **أَثْرَبِيٌّ** ve **أَثرِبِيٌّ**dir; kesrelerin peş peşe gelmesini ağır görerek râ’yı fetha yaptılar.

Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki: şehre **يَثْرِبُ** denilmesini nehyetti ve onu **طَيْبةَ** diye adlandırdı; sanki **الثَرْبَ**ı kerih gördü; çünkü o, Arapların sözünde fesattır.

İbnü’l-Esîr dedi: **يَثْرِبُ**, Peygamber’in şehrinin adıydı, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, eski (bir addır); onu değiştirdi ve **طَيْبةَ** ve **طابةَ** diye adlandırdı; **التَّثْرِيبِ**i kerih görmesi sebebiyle; o ise kınama ve ayıplamadır. Ve denildi ki: o, onun arazisinin adıdır; ve denildi ki: Amalikalardan bir adamın adıyla adlandırıldı.

Ve **نَصْلٌ يَثْرِبِيٌّ** ve **أَثْرِبِيٌّ**: **يَثْربَ**e nisbet edilmiştir. Ve onun sözü:
O, ancak **اليَثْرِبِيُّ الـمُقَطَّعُ**dur

Bazı râviler, **اليثربي** ile muradın, **السَّهْمُ** (ok) olduğunu, **النَّصْلُ** (temren) olmadığını; ve **يَثْرِبَ**de temrenlerin yapılmadığını iddia etti. Ebû Hanîfe dedi: öyle değildir; çünkü temrenler **بِيَثْرِبَ**de ve **بوادي القُرى**da ve **بالرَّقَمِ**de ve Hicaz toprağından bunların dışındakilerde yapılır; şairler bunu çokça zikretmiştir. Şair dedi:
Ve **أَثْرَبِيٌّ** onun kökü dizilmiş (sıralanmış)tır

Yani **بالرِّصافِ** ile sıkıca bağlanmıştır.

Ve **الثَّرْبُ**: taşları, **الحَرّة** taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir arazidir.

Ve **أَثارِبُ**: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث ر ب * * الثَّرْبُ * شحم قد غشي الكرش والأمعاء رقيق و * التَّثريبُ * التعبير والاستقصاء في اللوم و * ثَرَّبَ * عليه * تثريبا * قبح عليه فعله و * يثرِبُ * مدينة رسول الله ]ص[

##### Türkçe

* ث ر ب * * **الثَّرْبُ** * işkembeyi ve bağırsakları kaplamış ince bir yağdır ve * **التَّثريبُ** * ayıplamada ifade etme ve sonuna kadar varmadır ve * **ثَرَّبَ** * ona * **تثريبا** * (yani) onun fiilini çirkin gördü ve * **يثرِبُ** * Resûlullah’ın ]ص[ şehridir

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثرب: شحم رقيق يغشي الكرش والأمعاء وقيل: هو الشحم المبسوطة على الأمعاء والمصارين، وفي الحديث:  إن المنافق يؤخر العصر حتى إذا صارت الشمس كثرب البقرة صلاها  ج ثروب، بالضم في الكثرة، وأثرب كأينق، في القلة، وأثارب جج أي جمع الجمع، وفي الحديث:  نهى عن الصلاة إذا صارت الشمس كالأثارب  ، أي إذا تفرقت وخصت موضعا دون موضع عند المغيب، شبهها بالثروب، وهي الشحم الرقيق الذي يغشي الكرش والأمعاء.
 والثربات، محركة: الأصابع وتقدم له في ت ر ب: والتربات بكسر الراء الأنامل، فتأمل.
 والتثريب، كالتأنيب والتعيير والاستقصاء في اللوم ثربه يثربه من باب ضرب وثربه، مشددا، وكذا ثرب عليه وأثربه، إذا وبخه ولامه وعيره بذنبه وذكره به. والثارب: الموبخ قال نصيب:
  إني لأكره ما كرهت من الذي                      يؤذيك سوء ثنائه لـم يثـرب والمثرب، كمحسن: القليل العطاء وهو الذي يمن بما أعطى، قال نصيب:
  ألا لا يغرن امرأ مـن تـلاده                      سوام أخ داني الوسيطة مثرب وثربت عليهم وعربت عليهم بمعنى: إذا قبحت عليهم فعلهم. والمثرب، بالتشديد: المعير، وقيل: المخلط المفسد، والتثريب: الإفساد والتخليط، وفي التنزيل العزيز:  لا تثريب عليكم اليوم  قال الزجاج: معناه لا إفساد عليكم، وقال ثعلب: معناه: لا تذكر ذنوبكم، وفي الحديث:  إذا زنت أمة أحدكم فليضربها الحد ولا يثرب  قال الأزهري معناه: ولا يبكتها ولا يقرعها بعد الضرب، والتقريع: أن يقول الرجل في وجه الرجل عيبه، فيقول فعلت كذا وكذا، والتبكيت قريب منه، وقال ابن الأثير: لا يوبخها ولا يقرعها بالزنا بعد الضرب، وقيل أراد: لا يقنع في عقوبتها بالتثريب بل يضربها الحد، فأمرهم بحد الإماء كما أمرهم بحد الحرائر.
 وثرب المريض من حد ضرب يثربه: نزع عنه ثوبه.

  وثرب ككتف وضبطه الصاغاني بفتح فسكون: ركية أي بئر لمحارب، قبيلة، وربما وردها الحاج، وهي من أردإ المياه، وفي اللسان: الثرب بفتح فسكون: أرض حجارتها حجارة الحرة إلا أنها بيض.
 وثربان محركة: حصن من أعمال صنعاء باليمن، كذا في المراصد.
 وثربان بكسر الراء: جبلان في ديار بني سليم ذكره شيخنا.
 وأثرب الكبش: صار ذا ثرب، وذلك إذا زاد شحمه فهو أثرب. وشاة ثرباء: عظيمة الثرب، أي سمينة.
 وأثارب: ة بحلب قال في المعجم: كأنه جمع أثرب: من الثرب وهو الشحم، لما سمي به جمع جمع محض الأسماء، كما قال:
  فيا عبد عمرو لو نهيت الأحاوصا وهي قرية معروفة بين حلب وأنطاكية، بينها وبين حلب نحو ثلاثة فراسخ، ينسب إليها أبو المعالي محمد بن هياج بن مبادر بن علي الأثاربي الأنصاري، وهذه القلعة الآن خراب، وتحت جبلها قرية تسمى باسمها فيقال لها: الأثارب، وفيها يقول محمد بن نصر بن صغير القيسراني.

  عرجا بـالأثـارب                      كي أقضي مآربي
  واسرقا نوم مقلتـي                      من جفون الكواعب
  واعجبا من ضلالتي                      بين عين وحاجـب وقرأت في تاريخ حلب للأديب العالم المحدث ابن العديم: الأثارب منها أبو الفوارس حمدان بن أبي الموفق عبد الرحيم بن حمدان التميمي الأثاربي، وذكر له ترجمة واسعة، وكان طبيبا ماهرا، وسيأتي ذكره في معراثا.
 ويثرب كيضرب وأثرب، بإبدال الياء همزة لغة في يثرب، كذا في معجم البلدان: اسم للناحية التي منها المدينة وقيل للناحية منها، وقيل: هي مدينة النبي صلى الله عليه وسلم سميت بأول من سكنها من ولد سام بن نوح، وقيل باسم رجل من العمالقة وقيل: هو اسم أرضها، وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه نهى أن يقال للمدينة يثرب وسماها طيبة وطابة، كأنه كره الثرب، لأنه فساد في كلام العرب، قال ابن الأثير: يثرب: اسم مدينة النبي صلى الله عليه وسلم قديمة، فغيرها وسماها طيبة وطابة، كراهية التثريب وهو اللوم والتعيير، قال شيخنا: ونقل شراح المواهب أنه كان سكانها العماليق، ثم طائفة من بني إسرائيل، ثم نزلها الأوس والخزورج لما تفرق أهل سبإ بسيل العرم وهو يثربي وأثربي بفتح الراء وكسرها فيهما، في لسان العرب: ففتحوا الراء استثقالا لتوالي الكسرات، أي فالقياس الفتح مطلقا، ولذلك اقتصر الجوهري عليه نقلا عن الفراء، قاله شيخنا، قلت، ووجه الكسر مجاراة على اللفظ.
 واسم أبي رمثة بكسرش الراء البلوي ويقال: التميمي، ويقال: التيمي من تيم الرباب يثربي ابن عوف، وقيل: عمارة بن يثربي، وقيل غير ذلك، له صحبة، روى عنه إياد بن لقيط، أو هو رفاعة بن يثربي وقال الترمذي: اسمه: حبيب بن وهب.
 وعمرو بن يثربي صحابي الضمري الحجازي أسلم عام الفتح وله حديث في مسند أحمد، ولي قضاء البصرة لعثمان، كذا في المعجم وعميرة بن يثربي تابعي.
 ويثربي بن سنان بن عمير بن مقاعس التميمي جد سليك بن سلكة.

  والتثريب: الطي، وهو البناء بالحجارة، وأنا أخشى أنه مصحف من التثويب، بالواو، كما يأتي.

##### Türkçe

**الثرب**: işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağ; ve denildi ki: o, bağırsaklar ve **المصارين** üzerine yayılmış yağdır. Ve hadiste: “Şüphesiz münafık ikindiyi geciktirir; nihayet güneş ineğin **ثرب**’i gibi olunca onu kılar.” Çoğulu **ثروب**; çoklukta (çoğul) **بالضم** ile; azlıkta **أثرب** ( **أينق** gibi); ve **أثارب** çoğulun çoğulu, yani çoğulun çoğulu (cem‘u’l-cem‘). Ve hadiste: “Güneş **كالأثارب** olunca namazdan nehyetti”; yani batışta dağılıp bir yeri başka bir yerden ayırıp tahsis edince; onu **الثروب**’a benzetti; o da işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağdır.

Ve **الثربات** (harekeli): parmaklar; ve ona **ت ر ب**’de geçti: ve **التربات** ( **الراء**’ın kesriyle) parmak uçlarıdır; öyleyse düşün.

Ve **التثريب**, **كالتأنيب** ve **التعيير** ve kınamada istiksâ (azarlamada sonuna kadar gitme) gibidir: **ثربه يثربه** **من باب ضرب**; ve **ثربه** (şeddeli) ve yine **ثرب عليه** ve **أثربه**: onu azarladığı, kınadığı, günahıyla ayıpladığı ve onu ona hatırlattığı zaman. Ve **الثارب**: azarlayan. **نصيب** dedi ki:

İşte ben, seni kötü övgüsüyle inciten kimsenin, hoşlanmadığım şeyinden hoşlanmam; (o) **لـم يثـرب**.

Ve **المثرب** ( **كمحسن**): az veren; ve o, verdiğiyle başa kakan kimsedir. **نصيب** dedi ki:

Dikkat et, bir adamı, kendi eski malından, araya yakın bir vasıta sokan, başa kakan bir kardeşin otlayan hayvanları aldatmasın.

Ve **ثربت عليهم** ve **عربت عليهم** şu anlamdadır: onların fiillerini çirkin gördüğün zaman. Ve **المثرب** (şeddeli): ayıplayan; ve denildi ki: karıştıran, bozan. Ve **التثريب**: bozma ve karıştırmadır. Ve aziz tenzilde: “Bugün size **لا تثريب** yoktur.” **الزجاج** dedi ki: manası “size bozma yoktur”dur. **ثعلب** dedi ki: manası “günahlarınız zikredilmez”dir. Ve hadiste: “Sizden birinin cariyesi zina ederse ona haddi vursun ve **لا يثرب**.” **الأزهري** dedi ki: manası: vuruştan sonra onu azarlamasın ve yüzüne vurmasın. Ve **التقريع**: adamın, adamın yüzüne ayıbını söylemesidir; “şunu şunu yaptın” der. Ve **التبكيت** ona yakındır. **ابن الأثير** dedi ki: vuruştan sonra onu zina ile azarlamasın ve yüzüne vurmasın. Ve denildi ki: muradı: onun cezasında **التثريب** ile yetinmesin; bilakis ona haddi vursun; böylece onlara, hür kadınların haddini emrettiği gibi cariyelerin haddini emretti.

Ve hasta hakkında **ثرب** ( **من حد ضرب** ) **يثربه**: ondan elbisesini çıkardı.

Ve **ثرب** ( **ككتف** ); **الصاغاني** onu fetha sonra sükûn ile ضبط etti: **ركية** yani **محارب**’a (bir kabile) ait kuyu; ve bazen hacı ona varır; ve o, suların en kötülerindendir. Ve **اللسان**’da: **الثرب** fetha sonra sükûn ile: taşları **الحرة** taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir arazidir.

Ve **ثربان** (harekeli): Yemen’de San‘â amellerinden bir hisar; **المراصد**’da böyle.

Ve **ثربان** ( **الراء**’ın kesriyle): **بني سليم** diyarında iki dağ; şeyhimiz onu zikretti.

Ve **أثرب الكبش**: **ثرب** sahibi oldu; bu, yağı arttığı zaman olur; o halde o **أثرب**’dir. Ve **شاة ثرباء**: **ثرب**’i büyük; yani semiz.

Ve **أثارب**: Halep’te bir (yer). **المعجم**’da dedi ki: sanki **أثرب**’in çoğuludur; **الثرب**’den, o da yağdır; onunla adlandırılınca, sırf isimlerde çoğulun çoğulu (cem‘u’l-cem‘) toplandı; nitekim dedi ki:

“Ey **عبد عمرو**, keşke **الأحاوصا**’yı yasaklasaydın.”

Ve o, Halep ile Antakya arasında bilinen bir köydür; onunla Halep arasında yaklaşık üç fersahtır. Ona nisbet edilir: **أبو المعالي محمد بن هياج بن مبادر بن علي الأثاربي الأنصاري**. Ve bu kale şimdi haraptır; dağının altında adıyla adlandırılan bir köy vardır; ona **الأثارب** denir. Ve onda **محمد بن نصر بن صغير القيسراني** şöyle der:

**عرجا بـالأثـارب**
**كي أقضي مآربي**

**واسرقا نوم مقلتـي**
**من جفون الكواعب**

**واعجبا من ضلالتي**
**بين عين وحاجـب**

Ve Halep tarihini, edîb âlim muhaddis **ابن العديم**’in (eserinde) okudum: **الأثارب**’dandır: **أبو الفوارس حمدان بن أبي الموفق عبد الرحيم بن حمدان التميمي الأثاربي**; ve ona geniş bir tercüme zikretti; ve mahir bir tabip idi; ve onun zikri **معراثا**’da gelecektir.

Ve **يثرب** ( **كيضرب** ) ve **أثرب**, **الياء**’ın hemzeye بدل edilmesiyle, **يثرب**’de bir lehçedir. **معجم البلدان**’da böyle: Medine’nin ondan olduğu nahiyenin adıdır; ve denildi ki: ondan bir nahiyenin (adıdır); ve denildi ki: o, Peygamber’in şehri ( **صلى الله عليه وسلم** )dir; Nûh’un oğlu Sâm’ın soyundan, oraya ilk yerleşen kimseyle adlandırıldı; ve denildi ki: **العمالقة**’dan bir adamın adıyla; ve denildi ki: o, onun arazisinin adıdır. Ve Peygamber’den ( **صلى الله عليه وسلم** ) rivayet edildi ki Medine’ye **يثرب** denilmesini nehyetti ve onu **طيبة** ve **طابة** diye adlandırdı; sanki **الثرب**’i kerih gördü; çünkü Arapların كلامında o, fesattır. **ابن الأثير** dedi ki: **يثرب**: Peygamber’in şehrinin ( **صلى الله عليه وسلم** ) eski adıdır; onu değiştirdi ve onu **طيبة** ve **طابة** diye adlandırdı; **التثريب**’i, yani kınama ve ayıplamayı kerih görerek. Şeyhimiz dedi ki: **المواهب** şârihlerinden nakledildi ki onun sakinleri **العماليق** idi; sonra **بني إسرائيل**’den bir taife; sonra **الأوس** ve **الخزورج** oraya indi; **سبإ** ehli **سيل العرم** ile dağıldığında. Ve o, **يثربي** ve **أثربي**’dir; ikisinde de **الراء**’ın fethası ve kesriyle. **لسان العرب**’da: kesrelerin peş peşe gelmesini ağır görerek **الراء**’ı fetha ettiler; yani kıyas mutlak olarak fethadır; bu yüzden **الجوهري** onunla yetindi, **الفراء**’dan naklen; şeyhimiz söyledi. Ben dedim ki: kesrin yönü, lafız üzere yürütmedir.

Ve **أبي رمثة**’nin adı, **الراء**’ın kesriyle: **البلوي**; ve denilir: **التميمي**; ve denilir: **التيمي**; **تيم الرباب**’dan; **يثربي ابن عوف**. Ve denildi ki: **عمارة بن يثربي**; ve denildi ki: bundan başkası. Onun sohbeti vardır. Ondan **إياد بن لقيط** rivayet etti. Yahut o, **رفاعة بن يثربي**’dir. **الترمذي** dedi ki: onun adı: **حبيب بن وهب**.

Ve **عمرو بن يثربي**: **الضمري الحجازي** sahabî; fetih yılında Müslüman oldu; ve onun **مسند أحمد**’da bir hadisi vardır; Osman için Basra kadılığını üstlendi; **المعجم**’da böyle. Ve **عميرة بن يثربي** tâbiîdir.

Ve **يثربي بن سنان بن عمير بن مقاعس التميمي**: **سليك بن سلكة**’nin dedesi.

Ve **التثريب**: katlamadır; ve o, taşla inşadır. Ve ben, onun **التثويب**’den ( **بالواو** ile) tashif edilmiş olmasından korkuyorum; nitekim gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَرَبَهُ
1 ثَرَبَهُ ثرب ثربه ثربة , aor. ثَرِبَ , (K,) inf. n. ثَرْبٌ, (TK,) [probably, in its primary sense, He stripped it of its ثَرْب: see 2: ― -b2- and hence,] (assumed tropical:) He stripped him of his garment; namely, a sick man. (K.) ― -b3- See also 2, in three places.

تَثْرِيبٌ
2 تَثْرِيبٌ تثريب , in its primary sense, is The removing of the ثَرْب, i. e., the fat that forms the integument of the stomach of a ruminant: so says Z. (Har p. 197.) ― -b2- And hence, (tropical:) The act of blaming; reproving; and punishing, or chastising, for an offence, or a crime: (Har ubi suprא:) or (tropical:) severe blaming or reproving, that rends reputations, and takes away the brightness of countenances: (Z in Har ubi suprב:) which last meaning it has in the Kur xii. 92: (Bd:) or لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمْ there means (assumed tropical:) No evil, or mischief, shall come upon you: (Zj, T:) or (assumed tropical:) your offences, or crimes, shall not be mentioned: (Th, M:) تثريب signifies (assumed tropical:) the act of blaming, or reproving; (S, Mgh;) or doing so severely, or angrily; or, with the utmost severity or harshness: the act of upbraiding, or reproaching: and the going to the utmost length in blaming or reproving: one says, لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكَ (assumed tropical:) [No blame, &c., shall be laid on thee]: and it is from الثَّرْبُ [as explained above]. (S.) You say, ثرّب and ↓ ثَرَبَ and ↓ اثرب, meaning (assumed tropical:) He blamed, or reproved; or did so severely, or with the utmost severity; or reproached, or upbraided: (T:) and ثرّب عَلَيْهِ, (S, M, K,) and ثّربهُ; (A, K;) and ↓ ثَرَبَهُ, [and ثَرَبَ عليه,] aor. ثَرِبَ , (K,) inf. n. ثَرْبٌ; (TK;) and ↓ اثربهُ; (A, K;) (assumed tropical:) he blamed him, or reproved him; upbraided him, or reproached him, (M, A, K,) with, or for, his offence, or crime; (M, K;) and reminded him thereof; (M;) he showed him his deed to be foul, abominable, or bad: (As, S:) or عليه ↓ ثَرَبَ, aor. ثَرِبَ , signifies (assumed tropical:) he blamed him, or reproved him; and, as Suh says, ثرّب عليه, (assumed tropical:) he blamed him, or reproved him, much. (Msb.) ― -b3- Also (assumed tropical:) The acting ill, or corruptly; doing evil, or mischief; creating confusion, or disorder. (TA.) -A2- It is also said in the K to be syn. with طَىٌّ, which means The building [or casing a well] with stones: but [SM says,] I fear that this is a mistranscription for تَثْوِيبٌ, with و. (TA.)

4 أَثْرَبَ He (a ram) increased in his fatness: (K:) or acquired a ثَرْب, having increased in fatness. (TA.) -A2- See also 2, in two places.

ثَرْبٌ
ثَرْبٌ ثرب A thin integument of fat that covers the stomach of a ruminant and the bowels or intestines; (Lth, T, S, M, Msb, K;) the fat that is spread over the bowels, or intestines: (T:) pl. (of mult., TA) ثُرُوبٌ (M, K) and (of pauc., TA) أَثْرُبٌ, and pl. pl. أَثَارِبُ. (K.) Hence, صَارَتِ الشَّمْسُ كَالْأَثَارِبِ The sun [upon the ground] became like the integuments above-mentioned: i. e., scattered; being upon one place and not upon another, towards sunset: a phrase occurring in a trad., in which it is said that when this is the case, it is forbidden to perform the afternoonprayer: and in another trad. occurs the phrase, صَارَتِ الشَّمْسُ كَثَرْبِ النَّاقَةِ [The sun upon the ground became like the ثرب of the she-camel]. (TA.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:) A land of which the stones are such as those of the حَرَّة [q. v.], save that they are white. (L.)

ثَرَبَاتٌ
ثَرَبَاتٌ ثربات , (K,) or ثَرِبَاتٌ [like تَرِبَاتٌ, with which it is nearly, or perhaps exactly, syn.], (M,) The fingers. (M, K.)

أَثْرَبُ
أَثْرَبُ ذ , (TA,) fem. ثَرْبَآءُ, (T, K,) A sheep having a large ثَرْب; (T, TA;) i. e. (TA) a fat sheep. (K, TA.)

مُثْرِبٌ
مُثْرِبٌ مثرب (assumed tropical:) One who gives little, (K, TA,) reproaching for that which he has given. (TA.)

مُثَرِّبٌ
مُثَرِّبٌ مثرب Upbraiding [&c.: see the verb, 2]: (M:) or acting ill, or corruptly; doing evil, or mischief; creating confusion, or disorder. (M, K.)

##### Türkçe

**ثَرَبَهُ**
1 **ثَرَبَهُ** ثرب ثربه ثربة, aor. **ثَرِبَ**, (K,) inf. n. **ثَرْبٌ**, (TK,) [muhtemelen, aslî mânasında, onu **ثَرْب**’inden soydu: 2’ye bak: ― -b2- ve bundan dolayı,] (mecaz kabul edilen:) Onu elbisesinden soydu; yani, hasta bir adamı. (K.) ― -b3- Ayrıca 2’ye, üç yerde, bak.

**تَثْرِيبٌ**
2 **تَثْرِيبٌ** تثريب, aslî mânasında, **ثَرْب**’in giderilmesidir; yani geviş getirenin midesinin örtüsünü oluşturan yağ: Z böyle der. (Har s. 197.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecaz:) Ayıplama; kınama; ve bir suç yahut cinayet sebebiyle cezalandırma yahut terbiye etme: (Har, yukarıda anılan yerde:) yahut (mecaz:) şiddetli ayıplama yahut kınama ki şöhretleri yırtar ve yüzlerin parlaklığını giderir: (Z, Har’da yukarıda anılan yerde:) ki bu son mânayı Kur’ân xii. 92’de taşır: (Bd:) yahut orada **لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمْ** demek (mecaz kabul edilen:) Size hiçbir kötülük yahut zarar gelmeyecektir: (Zj, T:) yahut (mecaz kabul edilen:) suçlarınız yahut cinayetleriniz zikredilmeyecektir: (Th, M:) **تثريب** (mecaz kabul edilen:) ayıplama yahut kınama fiilini ifade eder; (S, Mgh;) yahut bunu şiddetle yahut öfkeyle; yahut en ileri şiddet yahut sertlikle yapmayı: azarlama yahut sitem etmeyi: ve ayıplama yahut kınamada en ileri dereceye varmayı: kişi der ki, **لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكَ** (mecaz kabul edilen:) [Sana ayıp vb. yüklenmeyecektir]: ve bu, **الثَّرْبُ**’dendir [yukarıda açıklandığı üzere]. (S.) Dersin ki, ثرّب ve ↓ **ثَرَبَ** ve ↓ اثرب, mânası (mecaz kabul edilen:) Ayıpladı yahut kınadı; yahut bunu şiddetle yahut en ileri şiddetle yaptı; yahut sitem etti yahut azarladı: (T:) ve **ثرّب عَلَيْهِ**, (S, M, K,) ve **ثّربهُ**; (A, K;) ve ↓ **ثَرَبَهُ**, [ve **ثَرَبَ عليه**,] aor. **ثَرِبَ**, (K,) inf. n. **ثَرْبٌ**; (TK;) ve ↓ **اثربهُ**; (A, K;) (mecaz kabul edilen:) Onu ayıpladı yahut kınadı; onu azarladı yahut sitem etti, (M, A, K,) onun suçu yahut cinayeti ile yahut sebebiyle; (M, K;) ve onu bununla hatırlattı; (M;) ona işini çirkin, iğrenç yahut kötü gösterdi: (As, S:) yahut عليه ↓ **ثَرَبَ**, aor. **ثَرِبَ**, (mecaz kabul edilen:) onu ayıpladı yahut kınadı; ve Suh’un dediği gibi, **ثرّب عليه**, (mecaz kabul edilen:) onu çok ayıpladı yahut kınadı. (Msb.) ― -b3- Ayrıca (mecaz kabul edilen:) Kötü yahut bozuk davranma; kötülük yahut zarar yapma; karışıklık yahut düzensizlik çıkarma. (TA.) -A2- K’da bunun **طَىٌّ** ile eşanlamlı olduğu da söylenir; bu da Taşlarla inşa etmektir [yahut bir kuyuyu taşlarla kaplamaktır]: fakat [SM der ki,] bunun و ile **تَثْوِيبٌ** yerine bir yanlış yazım olmasından korkarım. (TA.)

4 **أَثْرَبَ** O (bir koç) yağlılığında arttı: (K:) yahut yağlılıkta artmış olarak bir **ثَرْب** edindi. (TA.) -A2- Ayrıca 2’ye, iki yerde, bak.

**ثَرْبٌ**
**ثَرْبٌ** ثرب Geviş getirenin midesini ve bağırsakları yahut iç organları örten ince bir yağ zarı; (Lth, T, S, M, Msb, K;) bağırsakların yahut iç organların üzerine yayılmış yağ: (T:) çoğulu (çokluk için, TA) **ثُرُوبٌ** (M, K) ve (azlık için, TA) **أَثْرُبٌ**, ve çoğulun çoğulu **أَثَارِبُ**. (K.) Bundan dolayı, **صَارَتِ الشَّمْسُ كَالْأَثَارِبِ** Güneş [yer üzerinde] yukarıda anılan zarlar gibi oldu: yani dağınık; bir yerde olup başka bir yerde olmamak üzere, gün batımına doğru: bir rivayette geçen bir ibare; onda, durum böyle olunca ikindi namazını kılmanın yasak olduğu söylenir: ve başka bir rivayette şu ibare geçer, **صَارَتِ الشَّمْسُ كَثَرْبِ النَّاقَةِ** [Güneş yer üzerinde dişi devenin **ثرب**’i gibi oldu]. (TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] (mecaz kabul edilen:) Taşları **حَرَّة**’nın [bkz.] taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir arazi. (L.)

**ثَرَبَاتٌ**
**ثَرَبَاتٌ** ثربات, (K,) yahut **ثَرِبَاتٌ** [**تَرِبَاتٌ** gibi; onunla neredeyse, yahut belki tam olarak, eşanlamlıdır], (M,) Parmaklar. (M, K.)

**أَثْرَبُ**
**أَثْرَبُ** ذ, (TA,) dişisi **ثَرْبَآءُ**, (T, K,) Büyük bir **ثَرْب**’i olan bir koyun; (T, TA;) yani (TA) yağlı bir koyun. (K, TA.)

**مُثْرِبٌ**
**مُثْرِبٌ** مثرب (mecaz kabul edilen:) Az veren kimse, (K, TA,) verdiği şey sebebiyle ayıplayan. (TA.)

**مُثَرِّبٌ**
**مُثَرِّبٌ** مثرب Azarlayan [&c.: fiile bak, 2]: (M:) yahut kötü yahut bozuk davranan; kötülük yahut zarar yapan; karışıklık yahut düzensizlik çıkaran. (M, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَرَبَ
ثَرَبَ I ( n. ac. ثَرْب 1 ),
a.  Reproved, reprimanded, upbraided.

b.  Stripped off the garment of.

ثَرَّبَ
ثَرَّبَ II ,
a.  see I .

c.  Folded.

ثَرْب
ثَرْب 1 ( pl. أَثْرُب 16 ,  ثُرُوْب 27 ,  أَثَاْرِبُ 37 ),
a.  Suet.

ثَرْبَآءُ
ثَرْبَآءُ 42 ,
a.  Fat ( sheep ).

##### Türkçe

ثَرَبَ
ثَرَبَ I ( mastar-ı fiil: **ثَرْب** 1 ),
a. Azarladı, kınadı, sitem etti.

b. Elbisesini üzerinden soydu.

ثَرَّبَ
ثَرَّبَ II ,
a. I’e bak.

c. Katladı.

ثَرْب
ثَرْب 1 ( çoğulu: **أَثْرُب** 16 , **ثُرُوْب** 27 , **أَثَاْرِبُ** 37 ),
a. İçyağı.

ثَرْبَآءُ
ثَرْبَآءُ 42 ,
a. Yağlı (koyun).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثرب
ثَرَبَ - يَثْرِبُ - ثَرَّب - يُثَرِّب - تَثْريْب - يَثْرِب
ثَرَبَ - يَثْرِبُ + الكائن: يشعر باللوم والمسؤولية والذنب عن فعلة فعلها
ثَرَّب - يُثَرِّب: على وزن " فـَعـَّلَ " من " ثَرَبَ - يَثْرِبُ ": جعله " يَثْرِبُ " على وجه التكرار والشدة: يوبخه: يذكره بفعلته وذنبه ومسؤوليته عن فعلته
تَثْريْب : اسم فعل " ثَرَّب - يُثَرِّب "
يَثْرِب: اسم مدينة الرسول النبي محمد (ص) المنورة في الحجاز من أرض العرب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار" وهي:
خَزِيَ - يَخْزى، ذَلَّ - يَذِلَّ، خَسَأَ - يَخْسَأُ ، أثِمَ - يَأثَمُ، بَهِتَ - يَبْهَتُ، ثَرَبَ - يَثْرِبُ
تثريب
 	﴿قال لا تثريب عليكم اليوم يغفر الله لكم وهو أرحم الراحمين(92)﴾ يوسف
يثرب
 	﴿وإذ قالت طائفة منهم ياأهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا ويستأذن فريق منهم النبي يقولون إن بيوتنا عورة وما هي بعورة إن يريدون إلا فرارا(13)﴾ الأحزاب
جاء في التفسير : تثريب : تأنيب ولوم
مختار الصحاح
● [ثرب] ث ر ب: الثَّرْبُ شحم قد غشي الكرش والأمعاء رقيق و التَّثريبُ التعبير والاستقصاء في اللوم و ثَرَّبَ عليه تثريبا قبح عليه فعله و يثرِبُ مدينة رسول الله صلى الله عليه وسلم
الراغب
ثرب
التثريب: التقريع والتقرير بالذنب. قال تعالى: }لا تثريب عليكم اليوم﴿[يوسف/92]، وروي: (إذا زنت أمة أحدكم فليجلدها ولا يثربها) (هذا جزء من حديث صحيح متفق على صحته، مروي عن أبي هريرة قال: سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول: (إذا زنت أمة أحدكم فتبين زناها فليجلدها الحد ولا يثرب عليها، ثم إن زنت فليجلدها الحد ولا يثرب، ثم إن زنت الثالثة فتبين زناها فليبعها ولو بحبل من شعر). وقد أخرجه البخاري في باب بيع المدبر، انظر: فتح الباري 4/350، ومسلم في الحدود رقم (1703) ؛ وانظر: شرح السنة 10/297)، ولا يعرف من لفظه إلا قولهم: الثرب، وهو شحمه رقيقة، وقوله تعالى:﴾يا أهل يثرب{ [الأحزاب/13]، أي: أهل المدينة، يصح أن يكون أصله من هذا الباب والياء تكون فيه زائدة.
ملخص اللسان
1.     ثَرَبَ وثَرَّب وأَثْرَبَ إِذا وَبَّخَ.
2.     والتَّثْريبُ كالتَّأْنيب والتَّعْيِيرِ والاسْتِقْصاءِ في اللَّوْمِ.
3.     الثَّرْبُ: شَحْم رَقِيقٌ يَغْشَى الكَرِشَ والأَمْعاءَ،
4.     والثَّرْبُ: الشَّحْمُ الـمَبسُوط على الأَمْعاءِ والمَصارِينِ.
5.     وشاة ثَرْباءُ: عَظيمة الثَّرْبِ؛
6.      والثَّرَباتُ: الأَصابعُ.
7.     والثَّارِبُ: الـمُوَبِّخُ.
8.     مُثْرِبٌ قَلِيلُ العَطاءِ، وهو الذي يَمُنُّ بما أَعْطَى.
9.     وثَرَّبَ عليه: لامَه وعَيَّره بذَنْبه، وذكَّرَه به.
10.                        لا تَثْرِيبَ عليكم اليَوْمَ: معناه لا إِفسادَ عليكم
11.                        وثَرَّبْتُ عليهم وعَرَّبْتُ عليهم،  إِذا قَبَّحْتَ عليهم  فعْلَهم
12.                        وَالـمُثَرِّبُ: الـمُعَيِّرُ،
13.                        وَالـمُثَرِّبُ: الـمُخَلِّطُ الـمُفْسِدُ.
14.                        والتَّثْرِيبُ: الإِفْسادُ والتَخْلِيطُ.
15.                        إِذا زَنَتْ أَمـَةُ أَحدِكم  فَلْيَضْرِبْها الحَدَّ ولا يُثَرِّبْ: معناه ولا يُبَكِّتْها ولا يُقَرِّعْها بعد الضَّرْبِ.
16.                        ويَثْرِبُ: مدينة سيدنا رسولِ  اللّه، صلى اللّه عليه وسلم،
17.                        وأَثْرَبِيٌّ سِنْخُه مَرْصُوفُ  أَي مشدودٌ بالرِّصافِ.
18.                         والثَّرْبُ: أَرض حِجارتُها كحجارة الحَرّة إِلا أَنها بِيضٌ
لسان العرب
● - ثرب: الثَّرْبُ: شَحْم رَقِيقٌ يَغْشَى الكَرِشَ والأَمْعاءَ، وجمعُه  ثُرُوبٌ. والثَّرْبُ: الشَّحْمُ الـمَبسُوط على الأَمْعاءِ والمَصارِينِ.  وشاة ثَرْباءُ: عَظيمة الثَّرْبِ؛ وأَنشد شمر:  وأَنْتُم بِشَحْمِ الكُلْيَتَيْن معَ الثَّرْبِ  وفي الحديث: نَهى عن الصَّلاةِ إِذا صارَتِ الشمسُ  \<ص:235>  كالأَثارِبِ أَي إِذا تَفَرَّقَت وخَصَّت مَوْضِعاً دون موضع عند الـمَغِيب. شَبَّهها بالثُّرُوبِ، وهي الشحْمُ الرَّقيق الذي يُغَشّي الكَرِشَ والأَمْعاءَ الواحد ثَرْبٌ وجمعها في القلة: أَثْرُبٌ؛ والأَثارِبُ: جمع الجمع. وفي الحديث: انَّ الـمُنافِقَ يؤَخِّر العَصْرَ حتى إِذا صارَتِ الشمسُ كَثَرْبِ البَقَرة صلاَّها.  والثَّرَباتُ: الأَصابعُ.  والتَّثْريبُ كالتَّأْنيب والتَّعْيِيرِ والاسْتِقْصاءِ في اللَّوْمِ.  والثَّارِبُ: الـمُوَبِّخُ. يقال ثَرَبَ وثَرَّب وأَثْرَبَ إِذا وَبَّخَ.  قال نُصَيْبٌ:  إِني لأَكْرَهُ ما كَرِهْتَ مِنَ الَّذي *  يُؤْذِيكَ سُوء ثَنائِه لم يَثْرِبِ  وقال في أَثْرَبَ:  أَلا لا يَغُرَّنَّ امْرَأً، مِنْ تِلادِه، *  سَوامُ أَخٍ، داني الوسِيطةِ، مُثْرِبِ  قال: مُثْرِبٌ قَلِيلُ العَطاءِ، وهو الذي يَمُنُّ بما أَعْطَى.  وثَرَّبَ عليه: لامَه وعَيَّره بذَنْبه، وذكَّرَه به. وفي التنزيل العزيز قال: لا تَثْرِيبَ عليكم اليَوْمَ. قال الزجاج: معناه لا إِفسادَ عليكم.  وقال ثعلب: معناه لا تُذْكَرُ ذنُوبُكم. قال الجوهريّ: وهو من الثَّرْبِ كالشَّغْفِ من الشِّغاف. قال بِشْر، وقيل هو لتُبَّعٍ:  فَعَفَوْتُ عَنْهُم عَفْوَ غَيْرِ مُثَرِّبٍ، *  وتَرَكْتُهُم لعِقابِ يَوْمٍ سَرْمَدِ  وثَرَّبْتُ عليهم وعَرَّبْتُ عليهم، بمعنى، إِذا قَبَّحْتَ عليهم  فعْلَهم.وَالـمُثَرِّبُ: الـمُعَيِّرُ، وقيل: الـمُخَلِّطُ الـمُفْسِدُ.  والتَّثْرِيبُ: الإِفْسادُ والتَخْلِيطُ. وفي الحديث: إِذا زَنَتْ أَمـَةُ أَحدِكم  فَلْيَضْرِبْها الحَدَّ ولا يُثَرِّبْ؛ قال الأَزهري: معناه ولا يُبَكِّتْها ولا يُقَرِّعْها بعد الضَّرْبِ. والتقْريعُ: أَن يقول الرجل في وَجه  الرجْل عَيْبَه، فيقول: فَعَلْتَ كذا وكذا. والتَّبْكِيتُ قَرِيبٌ منه.  وقال ابن الأَثير: أَي لا يُوَبِّخْها ولا يُقَرِّعْها بالزّنا بعد الضرب. وقيل: أَراد لا يَقْنَعْ في عُقُوبتها بالتثرِيبِ بل يضرِبُها الحدّ،  فإِنّ زنا الإِماء لم يكن عند العرب مَكْروهاً ولا مُنْكَراً، فأَمَرَهم  بحَدّ الاماء كما أَمَرَهم بحدّ الحَرائر. ويَثْرِبُ: مدينة سيدنا رسولِ  اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، والنَّسَبُ إِليها يَثْرَبِيٌّ ويَثْرِبِيٌّ وأَثْرَبِيٌّ وأَثرِبِيٌّ، فتحوا الراء استثقالاً لتوالي الكسرات.  وروى عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه نَهَى أَن يقالَ للمدينة يَثْرِبُ، وسماها طَيْبةَ، كأَنه كَرِه الثَرْبَ، لأَنه فَسادٌ في كلام العرب.  قال ابن الأَثير: يَثْرِبُ اسم مدينة النبي، صلى اللّه عليه وسلم،  قديمة، فغَيَّرها وسماها طَيْبةَ وطابةَ كَراهِيةَ التَّثْرِيبِ، وهو اللَّوْمُ والتَعْيير. وقيل: هو اسم أَرضِها؛ وقيل: سميت باسم رجل من العَمالِقة.  ونَصْلٌ يَثْرِبِيٌّ وأَثْرِبِيٌّ، مَنْسوب إِلى يَثْربَ. وقوله:  وما هو إِلاَّ اليَثْرِبِيُّ الـمُقَطَّعُ  زعَم بعضُ الرُّواة أَن المراد باليثربي السَّهْمُ لا النَّصْلُ، وأَن  يَثْرِبَ لا يُعْمَلُ فيها النِّصالُ. قال أَبو حنيفة: وليس كذلك لأَنّ  النِّصالَ تُعملُ بِيَثْرِبَ وبوادي القُرى وبالرَّقَمِ وبغَيْرِهِنَّ من  \<ص:236>  أَرض الحجاز، وقد ذكر الشعراء ذلك كثيراً. قال الشاعر:  وأَثْرَبِيٌّ سِنْخُه مَرْصُوفُ  أَي مشدودٌ بالرِّصافِ.  والثَّرْبُ: أَرض حِجارتُها كحجارة الحَرّة إِلا أَنها بِيضٌ.  وأَثارِبُ: موضع.
مقاييس اللغة:
(ثرب) الثاء والراء والباء كلمتان متبايِنَتا الأصل، لا فروع لهما. فالتثريب اللَّوم والأَخْذ على الذَّنب. قال الله تعالى: ﴿لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ﴾ [يوسف 92] فهذا أصلٌ واحد والآخر الثَّرْبُ، وهو شحمٌ قد غَشَّى الكَرِشَ والأمعاءَ رقيقٌ؛ والجمع ثُرُوب.
القاموس المحيط:
الثَّرْبُ شَحْمٌ رَقيقٌ يُغَشِّي الكَرِشَ والْأَمْعاءَ، ج ثُرُوبٌ وأَثْرُبٌ. وأَثارِبُ جج. والثَّرَباتُ، مُحَرَّكَةً الْأَصابعُ. وثَرَبَه يَثْرِبُه، وثَرَّبَه، وعليه، وأثْرَبَه لامه، وعَيَّرَه بِذَنْبِه. والمُثْرِبُ القَلِيلُ العَطاءِ، وبالتشديدِ المُخَلِّطُ المُفْسِدُ. وثَرَبَ المَرِيضَ يَثْرِبُه. نَزَعَ عنه ثَوْبَه. وثَرِبٌ، ككَتِفٍ رَكِيَّةٌ لِمُحارِبَ. وثَرَبانُ، مُحَرَّكةً حِصْنٌ باليَمَنِ. وأثْرَبَ الكَبْشُ زادَ شَحْمُهُ. وشاةٌ ثَرْباءُ سَمِينةٌ. وأثارِبُ ة بحلب. ويَثْرِبُ وأثْرِبُ مدينةُ النبيّ صلَّى الله عليه وسلم، وهو يَثْرَبِيُّ، وأَثْرَبي بفتح الراءِ وكسرها فيهما، واسْمُ أبي رِمْثَةَ البَلَوِيِّ يَثْربيُّ، أو رِفاعَةُ بنُ يَثْرِبِيٍّ. وعَمْرُو بنُ يَثْرِبِيٍّ صحابيُّ، وعَميرَةُ بنُ يَثْرِبِيٍّ تابِعِيُّ. والتَّثْريبُ الطَّيُّ.
تاج العروس:
ث ر ب
الثَّرْبُ : شَحْمٌ رَقيقٌ يُغَشِّي الكَرِشَ والأَمْعَاءَ وقيلَ : هُوَ الشَّحْمُ المَبْسُوطَةُ عَلَى الأَمْعَاءِ والمَصَارِينِ وفي الحَديث : " إنَّ المُنَافِقَ يُؤَخِّرُ العَصْرَ حَتَّى إذا صَارَتِ الشَّمْسُ كَثَرْبِ البَقَرَةِ صَلاَّهَا " ج ثُرُوبٌ بالضَّمِّ في الكَثْرَة وأَثْرُبٌ كأَيْنُقٍ في القِلَّةِ وأَثَارِبُ جج أيْ جَمْعُ الجَمْعِ وفي الحَديث : " نَهَى عَن الصَّلاَة إذَا صَارَت الشَّمْسُ كَالأَثَارِب " أَيْ إذَا تَفَرَّقَتْ وخَصَّتْ مَوْضعاً دُونَ مَوْضعٍ عندَ المَغيب شَبَّهَهَا بالثُّرُوب وهي الشَّحْمُ الرَّقيقُ الذي يُغَشِّي الكَرِشَ والأَمْعَاءَ
والثَّرَبَاتُ مُحَرَّكَةً : الأَصَابعُ وتَقَدَّم له في ت ر ب : والتَّرِبَاتُ بكَسْرِ الرَّاءِ الأَنَاملُ فتأْملْ
والتَّثْرِيبُ كالتَّأْنِيب والتَّعْيِيرِ والاسْتِقْصَاءِ في اللَّوْم ثَرَبَهُ يَثْرِبُهُ منْ بَاب ضَرَبَ وَثَرَّبَهُ مُشَدَّداً وكَذَا ثَرَّبَ عَلَيْه وأَثْرَبَه إذَا وبَّخَهُ ولاَمَه وعَيَّرَه بذَنْبِه وذَكَّره بِهِ . والثَّارِبُ : المُوَبِّخُ قَالَ نُصَيبٌ :
إنِّي لأَكْرَهُ مَا كَرِهْتَ مِنَ الَّذِي ... يُؤْذِيكَ سُوءَ ثَنَائِهِ لَمْ يَثْرِبِ والمُثْرِبُ كَمُحْسِنٍ : القَلِيلُ العَطَاءِ وهُوَ الَّذِي يَمُنُّ بِمَا أَعْطَى قَالَ نُصَيْبٌ :
أَلاَ لاَ يَغُرَّنَّ امْرأً مِنْ تِلاَدِهِ ... سَوَامُ أَخٍ دَانِي الوَسِيطَةِ مُثْرِبِ وَثَرَّبْتُ عَلَيْهِم وَعَرَّبْتُ عَلَيْهِم بِمَعْنًى : إذَا قَبَّحْتَ عَلَيْهِم فِعْلَهُم . والمُثَرِّبُ بالتَّشْديدِ : المُعَيِّرُ وقِيلَ : المُخَلِّطُ المُفْسِدُ والتَّثْرِيبُ : الإِفْسَادُ والتَّخْلِيطُ وفي التَّنْزِيل العَزِيزِ : " لاَ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ " قَالَ الزَّجَّاجُ : مَعْنَاهُ لاَ إفْسَادَ عليكم وقال ثَعْلبٌ : معناهُ : لاَ تُذْكَرُ ذُنُوبُكُم وفي الحَدِيثِ : " إذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَضْرِبْهَا الحَدَّ وَلاَ يُثَرِّبْ " قالَ الأَزْهَرِيُّ مَعْنَاهُ : وَلاَ يُبَكِّتْهَا وَلاَ يُقَرِّعْهَا بَعْدَ الضَّرْبِ والتَّقْرِيعُ : أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ فِي وَجْهِ الرَّجُلِ عَيْبَهُ فَيَقُولَ فَعَلْتَ كَذَا وكَذَا والتَّبْكِيتُ قَرِيبٌ مِنْهُ وقَالَ ابنُ الأَثِيرِ : لاَ يُوَبِّخْهَا وَلاَ يُقَرِّعْهَا بالزِّنَا بَعْدَ الضَّرْبِ وقِيلَ أَرَادَ : لاَ يَقْنَعْ فِي عُقُوبَتِهَا بالتَّثْرِيبِ بَلْ يَضْرِبْها الحَدَّ فَأَمَرَهُمْ بِحَدِّ الإِمَاءِ كَمَا أَمَرَهُمْ بِحَدِّ الحَرَائِرِ
وثَرَبَ المَرِيضَ مِنْ حَدِّ ضَرَبَ يَثْرِبُهُ : نَزَعَ عَنْهُ ثَوْبَهُ
وثَرِبٌ كَكَتِفٍ وضَبَطَه الصاغانيّ بفَتْحٍ فَسُكُونٍ : رَكِيَّةٌ أَيْ بِئْرٌ لمُحَاربٍ قَبِيلَةٍ ورُبَّمَا وَرَدَهَا الحَاجُّ وهي مِنْ أَرْدَإِ المِيَاهِ وفي اللسان : الثَّرْبُ بفَتْحٍ فَسُكُونٍ : أَرْضٌ حجَارَتُهَا حِجَارَةُ الحَرَّةِ إلاَّ أَنَّهَا بِيضٌ
وثَرَبَانُ مُحَرَّكَةً : حِصْنٌ مِنْ أَعْمَالِ صَنْعَاءَ باليَمَنِ كَذَا في المَرَاصِدِ
وثَرِبَان بكَسْرِ الرَّاءِ : جَبَلاَنِ فِي ديَار بَني سُلَيْم ذَكَره شَيْخُنَا
وأَثْرَبَ الكَبْشُ : صَارَ ذَا ثَرْب وذلِك إذَا زَادَ شَحْمُهُ فَهُوَ أَثْرَبُ . وشَاةٌ ثَرْبَاءُ : عَظِيمَةُ الثَّرْبِ أَيْ سَمينَة
وأَثَاربُ : ة بِحَلَبَ قالَ في المعجم : كَأَنَّهُ جَمْعُ أَثْرَب : مِنَ الثَّرْب وهو الشَّحْمُ لمَّا سُمِّيَ به جُمِعَ جَمْعَ مَحْضِ الأَسْمَاءِ كما قال :
" فَيَا عَبْدَ عَمْرٍو لَوْ نَهَيْتَ الأَحَاوِصَا وهي قَرْيَةٌ معروفة بين حَلَبَ وأَنْطَاكِيَّةَ بينها وبين حَلَبَ نحوُ ثلاثةِ فراسخَ يُنْسَبُ إليها أَبُو المَعَالي مُحَمَّدُ بنُ هَيَّاج بن مُبَادِرِ بنِ عليٍّ الأَثَارِبيُّ الأَنْصَارِيّ وهذه القَلْعَةُ الآنَ خَرَابٌ وتَحْتَ جَبَلِهَا قَرْيَة تُسَمَّى بِاسْمِهَا فيُقَالُ لها : الأَثَارِبُ وفيها يَقُولُ مُحَمَّدُ بنُ نَصْرِ بنِ صَغيرٍ القَيْسَرَانيُّ
عَرِّجَا بِالأَثَارِبِ ... كَيْ أُقْضِّي مَآرِبِي
وَاسْرِقَا نَوْمَ مُقْلَتِي ... مِنْ جُفُونِ الكَوَاعِبِ
وَاعْجَبَا مِنْ ضَلاَلَتي ... بَيْنَ عَيْنٍ وحَاجِبِ وقَرَأْتُ في تَارِيخ حَلَبَ للأَديبِ العَالِمِ المُحَدِّثِ ابنِ العَديمِ : الأَثَاربُ منْهَا أَبُو الفَوَارِس حَمْدَانُ بنُ أَبِي المُوفَّقِ عَبْدِ الرَّحِيمِ بنِ حَمْدَانَ التَّمِيمِيُّ الأَثَارِبيُّ وذكَر له تَرْجَمَةً وَاسِعَةً وكانَ طَبِيباً مَاهِراً وسيأْتي ذكْره في مَعْرَاثا
ويَثْرِبُ كيَضْرِب وأَثْرِبُ بإِبْدَالِ اليَاءِ هَمْزَةً لُغَةٌ في يَثْرِبَ كذَا في معجم البلدان : اسْمٌ للنَّاحِيَة التي منها المَدِينَةُ وقِيلَ للنَّاحِيَةِ مِنها وقيل : هي مَدِينَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سُمِّيَتْ بأَوَّلِ مَنْ سَكَنَهَا مِنْ وَلَدِ سَامِ بنِ نُوحٍ وقِيلَ باسْمِ رَجُلٍ مِن العَمَالِقَةِ وقيلَ : هو اسْمُ أَرْضِهَا ورُوِيَ عن النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُقَالَ لِلْمَدِينَة يَثْربُ وسَمَّاهَا طَيْبَة وطَابَةَ كأَنَّهُ كَرِهَ الثَّرْب لأَنَّهُ فَسَادٌ في كَلاَم العَرَبِ قال ابنُ الأَثير : يَثْرِبُ : اسْمُ مَدِينَةِ النبيّ صلى الله عليه وسلم قديمة فغَيَّرَهَا وسَمَّاهَا طَيْبَةَ وطَابَةَ كَرَاهِيَةَ التَّثْرِيب وهُوَ اللَّوْمُ والتَّعْيِير قال شيخُنَا : ونَقَل شُرَّاحُ المَوَاهبِ أَنه كانَ سُكَّانُها العَمَالِيق ثُمَّ طَائِفَة مِنْ بَنِي إسْرَائِيلَ ثم نَزَلَهَا الأَوْسُ والخَزوْرَجُ لَمَّا تَفَرَّقَ أَهْل سَبَإٍ بسَيْلِ العَرِم وهُوَ يَثْربِيٌّ وأَثْرَبِيٌّ بفَتْحِ الرَّاءِ وكَسْرِهَا فِيهِمَا في لِسَانِ العَرَبِ : فَفَتَحُوا الرَّاءَ اسْتِثْقَالاً لِتَوَالِي الكَسَرَاتِ أَيْ فالقِيَاسُ الفَتْحُ مُطْلَقاً ولذلك اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ عليه نقْلاً عن الفَرَّاءِ قَاله شَيْخُنَا قُلْتُ وَوَجْهُ الكَسْرِ مُجَارَاةٌ عَلَى اللَّفْظِ
واسْمُ أَبِي رِمْثَةَ بكَسْرش الرَّاءِ البَلَوِيِّ ويُقَالُ : التَّميمِيّ ويُقَالُ : التَّيْمِيُّ مِن تَيْم الرِّبَابِ يَثْرِبِيُّ ابنُ عَوْفٍ وقيلَ : عُمَارَةُ بنُ يَثْرِبِيّ وقيل غير ذلك له صُحْبَةٌ رَوَى عنه إيَادُ بنُ لَقِيطٍ أَوْ هو رِفَاعَةُ بنُ يَثْرِبِيٍّ وقَالَ التِّرْمِذِيُّ : اسْمُه : حَبِيبُ بنُ وَهْبٍ
وعَمْرُو بنُ يَثْرَبِيٍّ صَحَابِيٌّ الضَّمْرِيُّ الحِجَازِيُّ أَسْلَمَ عَامَ الفَتْحِ وله حدِيثٌ في مُسْنَد أَحْمَدَ ولِي قَضَاءَ البَصْرَةِ لِعُثْمَانَ كذا في المعجم وعَمِيرَة بنُ يَثْرِبِيٍّ تَابِعِيٌّ
وَيَثْرِبِيُّ بنُ سِنَانِ بنِ عُمَيْرِ بنِ مُقَاعسٍ التَّمِيمِيُّ جَدُّ سُلَيْك بنِ سُلَكَةَ
والتَّثْرِيبُ : الطَّيُّ وهو البِنَاءُ بالحِجَارَةِ وأَنَا أَخْشَى أَنَّهُ مُصَحَّفٌ منَ التَّثْوِيبِ بِالواو كما يأْتي

##### Türkçe

ثرب
**ثَرَبَ** - **يَثْرِبُ** - **ثَرَّب** - **يُثَرِّب** - **تَثْريْب** - **يَثْرِب**
**ثَرَبَ - يَثْرِبُ** + varlık: yaptığı bir fiilden dolayı kınanma, sorumluluk ve suçluluk hisseder
**ثَرَّب - يُثَرِّب**: “**ثَرَبَ - يَثْرِبُ**”den “فـَعـَّلَ” vezninde: onu tekrar ve şiddet üzere “**يَثْرِبُ**” kıldı: onu azarladı: ona fiilini, günahını ve fiilinden dolayı sorumluluğunu hatırlattı
**تَثْريْب**: “**ثَرَّب - يُثَرِّب**”in fiil adı
**يَثْرِب**: Arap diyarından Hicaz’da, Resul peygamber Muhammed’in (ص) münevver şehrinin adı

Ve lafız, “kırılma, zillet, rezillik ve küçüklük hissi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَزِيَ - يَخْزى**، **ذَلَّ - يَذِلَّ**، **خَسَأَ - يَخْسَأُ** ، **أثِمَ - يَأثَمُ**، **بَهِتَ - يَبْهَتُ**، **ثَرَبَ - يَثْرِبُ**

تثريب
 	﴿Dedi: Bugün size **تثريب** yoktur; Allah sizi bağışlar; O, merhametlilerin en merhametlisidir (92)﴾ Yusuf

يثرب
 	﴿Ve onlardan bir taife demişti ki: Ey **يثرب** ehli, sizin için duracak yer yoktur; dönün. Ve onlardan bir takım peygamberden izin istiyordu; diyorlardı ki: Şüphesiz evlerimiz açıktır. Hâlbuki açık değildir; onlar ancak kaçmak isterler (13)﴾ Ahzab

Tefsirde geldi: **تثريب**: azarlama ve kınama

Muhtâr es-Sıhâh
● [**ثرب**] ث ر ب: **الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları kaplamış ince bir yağ; **التَّثريبُ**: kınamada ifade etme ve sonuna kadar gitme; ve **ثَرَّبَ عليه تثريبا**: onun fiilini çirkin gördü; ve **يثرِبُ**: Allah’ın elçisi صلى الله عليه وسلم’in şehri

Râgıb
ثرب
**التثريب**: azarlama ve günahı ikrar ettirme. Yüce Allah dedi: ﴿Bugün size **تثريب** yoktur﴾ [Yusuf/92]. Ve rivayet edildi: (Sizden birinizin cariyesi zina ederse onu celdeleyin ve ona **يَثْرِب** etmeyin) (Bu, sahihliği üzerinde ittifak edilmiş sahih bir hadisin bir parçasıdır; Ebû Hureyre’den rivayet edilmiştir; dedi: Nebi صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: (Sizden birinizin cariyesi zina ederse ve zinası ortaya çıkarsa ona hadd vurulsun ve ona **يَثْرِب** edilmesin; sonra zina ederse ona hadd vurulsun ve **يَثْرِب** edilmesin; sonra üçüncü defa zina ederse ve zinası ortaya çıkarsa onu, bir kıl ipi karşılığında bile olsa satsın). Buhârî bunu “müdebberin satımı” babında çıkarmıştır; bk. Fethu’l-Bârî 4/350; ve Müslim “hudûd”da no (1703); ayrıca bk. Şerhu’s-Sünne 10/297). Ve onun lafzından, onların “**الثرب**” sözünden başka bir şey bilinmez; o, ince yağıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ey **يثرب** ehli﴾ [Ahzab/13], yani: Medine ehli. Aslı bu babdan olmak üzere sahih olabilir; ve **الياء** onda زائد olur.

Lisân özeti
1. **ثَرَبَ** ve **ثَرَّب** ve **أَثْرَبَ**: azarladığı zaman.
2. Ve **التَّثْريبُ**: **التَّأْنيب** ve **التَّعْيِير** ve kınamada sonuna kadar gitme gibidir.
3. **الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağ.
4. Ve **الثَّرْبُ**: bağırsaklar ve mesârîn üzerine yayılmış yağ.
5. Ve **شاة ثَرْباءُ**: **الثَّرْب**i büyük olan.
6. Ve **الثَّرَباتُ**: parmaklar.
7. Ve **الثَّارِبُ**: azarlayan.
8. **مُثْرِبٌ**: az veren; o, verdiğiyle minnet eden kimsedir.
9. Ve **ثَرَّبَ عليه**: onu kınadı ve günahıyla ayıpladı ve onu onunla hatırlattı.
10. “Bugün size **لا تَثْرِيبَ**”: manası, size fesat yoktur.
11. Ve **ثَرَّبْتُ عليهم** ve **عَرَّبْتُ عليهم**: onların fiillerini onlara çirkin gösterdiğin zaman.
12. Ve **الـمُثَرِّبُ**: ayıplayan.
13. Ve **الـمُثَرِّبُ**: karıştıran, bozan.
14. Ve **التَّثْرِيبُ**: bozma ve karıştırmadır.
15. “Sizden birinizin cariyesi zina ederse ona hadd vursun ve **ولا يُثَرِّبْ**”: manası, vuruştan sonra onu utandırmasın ve azarlamasın.
16. Ve **يَثْرِبُ**: efendimiz Allah’ın elçisinin şehri, صلى الله عليه وسلم.
17. Ve **أَثْرَبِيٌّ سِنْخُه مَرْصُوفُ**: yani **بالرِّصاف** ile sıkıca bağlanmış.
18. Ve **الثَّرْبُ**: taşları, **الحَرّة** taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir arazi.

Lisânü’l-ʿArab
● - ثرب: **الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağ; çoğulu **ثُرُوبٌ**dur. Ve **الثَّرْبُ**: bağırsaklar ve mesârîn üzerine yayılmış yağ. Ve **شاة ثَرْباءُ**: **الثَّرْب**i büyük olan; ve Şemmer inşad etti:
Ve siz, iki böbreğin yağı ile **الثَّرْب** yağıylasınız
Ve hadiste: güneş, batışta bir yerden başka bir yeri tutarak dağılıp **كالأَثارِبِ** olduğu zaman namazdan nehyetti; yani dağıldığı zaman. Onu **ثُرُوب**a benzetti; o, işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağdır; tekili **ثَرْبٌ**, azlıkta çoğulu **أَثْرُبٌ**; ve **الأَثارِبُ**: çoğulun çoğuludur. Ve hadiste: münafık ikindiyi geciktirir; güneş, ineğin **ثَرْب**i gibi olunca onu kılar. Ve **الثَّرَباتُ**: parmaklar. Ve **التَّثْريبُ**, **التَّأْنيب** ve **التَّعْيِير** ve kınamada sonuna kadar gitme gibidir. Ve **الثَّارِبُ**: azarlayan. Denir: **ثَرَبَ** ve **ثَرَّب** ve **أَثْرَبَ**: azarladığı zaman. Nusayb dedi:
Şüphesiz ben, senin kerih gördüğün şeyden kerih görürüm; * sana eziyet eden kötü övgüsü, **لم يَثْرِبِ** etmedi
Ve **أَثْرَبَ** hakkında dedi:
Dikkat et, bir kimseyi, eskisinden, * yakın vasıtalı bir kardeşin sürüsü, **مُثْرِبِ** aldatmasın
Dedi: **مُثْرِبٌ** az verendir; o, verdiğiyle minnet eden kimsedir. Ve **ثَرَّبَ عليه**: onu kınadı ve günahıyla ayıpladı ve onu onunla hatırlattı. Ve aziz tenzilde dedi: “Bugün size **لا تَثْرِيبَ**.” Zecâc dedi: manası, size fesat yoktur. Saʿleb dedi: manası, günahlarınız zikredilmez. Cevherî dedi: o, **الثَّرْب**dendir; **الشَّغْف**ın **الشِّغاف**dan olması gibi. Bişr dedi; ve denildi ki o, Tübbaʿ’ındır:
Onlardan, ayıplamayan bir affedişle affettim, * ve onları ebedî bir günün cezasına bıraktım
Ve **ثَرَّبْتُ عليهم** ve **عَرَّبْتُ عليهم**, mana olarak: onların fiillerini onlara çirkin gösterdiğin zaman. Ve **الـمُثَرِّبُ**: ayıplayan; ve denildi ki: karıştıran, bozan. Ve **التَّثْرِيبُ**: bozma ve karıştırmadır. Ve hadiste: “Sizden birinizin cariyesi zina ederse ona hadd vursun ve **ولا يُثَرِّبْ**”; Ezherî dedi: manası, vuruştan sonra onu utandırmasın ve azarlamasın. Ve **التقْريعُ**: bir adamın, adamın yüzüne ayıbını söylemesidir; “şunu şunu yaptın” der. Ve **التَّبْكِيتُ** ona yakındır. İbnü’l-Esîr dedi: yani vuruştan sonra onu zina ile azarlamasın ve ayıplamasın. Ve denildi ki: muradı, cezasında **التثرِيب** ile yetinmesin; bilakis ona hadd vursun; çünkü cariyelerin zinası Araplar yanında mekruh ve münker değildi; onlara cariyelerin haddini, hürlerin haddini emrettiği gibi emretti. Ve **يَثْرِبُ**: efendimiz Allah’ın elçisinin şehri, صلى الله عليه وسلم; ona nisbet: **يَثْرَبِيٌّ** ve **يَثْرِبِيٌّ** ve **أَثْرَبِيٌّ** ve **أَثرِبِيٌّ**; kesrelerin peş peşe gelmesini ağır gördüklerinden **الراء**yı fetha ettiler. Ve Nebi’den, صلى الله عليه وسلم, Medine’ye **يَثْرِبُ** denilmesini nehyettiği ve onu **طَيْبةَ** diye adlandırdığı rivayet edildi; sanki **الثَرْبَ**ı kerih gördü; çünkü o, Arapların كلامında fesattır. İbnü’l-Esîr dedi: **يَثْرِبُ**, Nebi’nin şehrinin eski adıdır; onu değiştirdi ve **طَيْبةَ** ve **طابةَ** diye adlandırdı; **التَّثْرِيب**i kerih gördüğünden; o da kınama ve ayıplamadır. Ve denildi ki: o, arazisinin adıdır; ve denildi ki: **العَمالِقة**dan bir adamın adıyla adlandırıldı. Ve **نَصْلٌ يَثْرِبِيٌّ** ve **أَثْرِبِيٌّ**: **يَثْربَ**e nisbetlidir. Ve sözü:
O, ancak parçalanmış **اليَثْرِبِيُّ**dur
Bazı raviler, **اليثربي** ile muradın **السَّهْمُ** olduğunu, **النَّصْلُ** olmadığını; ve **يَثْرِبَ**de **النِّصالُ**ın yapılmadığını zannettiler. Ebû Hanîfe dedi: öyle değildir; çünkü **النِّصالُ** **يَثْرِبَ**de ve **بوادي القُرى**da ve **بالرَّقَمِ**de ve Hicaz arazisinden başkalarında yapılır; şairler bunu çokça zikretmiştir. Şair dedi:
**وأَثْرَبِيٌّ سِنْخُه مَرْصُوفُ**
Yani **بالرِّصافِ** ile sıkıca bağlanmış. Ve **الثَّرْبُ**: taşları **الحَرّة** taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir arazi. Ve **أَثارِبُ**: bir yer.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ثرب**) **الثاء** ve **الراء** ve **الباء**, asılları birbirinden ayrı iki kelimedir; onların dalları yoktur. **التثريب**: kınama ve günah üzerine alma. Yüce Allah dedi: ﴿Bugün size **لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ**﴾ [Yusuf 92]. Bu, tek bir asıldır. Diğeri **الثَّرْبُ**dur; o, işkembeyi ve bağırsakları kaplamış ince bir yağdır; çoğulu **ثُرُوب**dur.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağ; çoğulu **ثُرُوبٌ** ve **أَثْرُبٌ**. Ve **أَثارِبُ**: çoğulun çoğulu. Ve **الثَّرَباتُ**, harekeli: parmaklar. Ve **ثَرَبَه يَثْرِبُه** ve **ثَرَّبَه** ve onun aleyhine ve **أثْرَبَه**: onu kınadı ve günahıyla ayıpladı. Ve **المُثْرِبُ**: az veren; ve şeddeli olarak: karıştıran, bozan. Ve **ثَرَبَ المَرِيضَ يَثْرِبُه**: ondan elbisesini çıkardı. Ve **ثَرِبٌ**, **كَكَتِفٍ** gibi: **مُحارِبَ** için bir kuyu. Ve **ثَرَبانُ**, harekeli: Yemen’de bir kale. Ve **أثْرَبَ الكَبْشُ**: yağı arttı. Ve **شاةٌ ثَرْباءُ**: semiz. Ve **أثارِبُ**: Halep’te bir yer. Ve **يَثْرِبُ** ve **أثْرِبُ**: Nebi’nin şehri صلى الله عليه وسلم; nisbesi **يَثْرَبِيُّ**; ve **أَثْرَبي** her ikisinde de **الراء**ın fethası ve kesresiyle. Ve **أبي رِمْثَةَ البَلَوِيِّ**nin adı **يَثْربيُّ**dur; yahut **رِفاعَةُ بنُ يَثْرِبِيٍّ**. Ve **عَمْرُو بنُ يَثْرِبِيٍّ** sahabîdir; ve **عَميرَةُ بنُ يَثْرِبِيٍّ** tâbiîdir. Ve **التَّثْريبُ**: katlamadır.

Tâcü’l-ʿArûs:
ث ر ب
**الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağ; ve denildi ki: o, bağırsaklar ve mesârîn üzerine yayılmış yağdır. Ve hadiste: “Şüphesiz münafık ikindiyi geciktirir; güneş, ineğin **ثَرْب**i gibi olunca onu kılar.” Çoğulu: çoklukta zamme ile **ثُرُوبٌ**; azlıkta **أَثْرُبٌ** ( **كأَيْنُقٍ** gibi); ve **أَثَارِبُ**: çoğulun çoğulu, yani çoğulun çoğulu. Ve hadiste: “Güneş **كالأَثَارِب** olduğu zaman namazdan nehyetti”; yani batışta bir yerden başka bir yeri tutarak dağıldığı zaman; onu **ثُرُوب**a benzetti; o, işkembeyi ve bağırsakları kaplayan ince yağdır.
Ve **الثَّرَبَاتُ**, harekeli: parmaklar. Ve daha önce **ت ر ب** maddesinde geçti: **التَّرِبَاتُ** ( **الراء**ın kesresiyle) parmak uçlarıdır; düşün.
Ve **التَّثْرِيبُ**, **التَّأْنِيب** ve **التَّعْيِير** ve kınamada sonuna kadar gitme gibidir. **ثَرَبَهُ يَثْرِبُهُ** “ضَرَبَ” babındandır; ve **ثَرَّبَهُ** şeddeli; ve yine **ثَرَّبَ عَلَيْه**; ve **أَثْرَبَه**: onu azarladığı, kınadığı, günahıyla ayıpladığı ve onu onunla hatırlattığı zaman. Ve **الثَّارِبُ**: azarlayan. Nusayb dedi:
Şüphesiz ben, senin kerih gördüğün şeyden kerih görürüm… sana eziyet eden kötü övgüsü, **لَمْ يَثْرِبِ** etmedi
Ve **المُثْرِبُ** ( **كَمُحْسِنٍ** gibi): az verendir; o, verdiğiyle minnet eden kimsedir. Nusayb dedi:
Dikkat et, bir kimseyi, eskisinden… yakın vasıtalı bir kardeşin sürüsü, **مُثْرِبِ** aldatmasın
Ve **ثَرَّبْتُ عَلَيْهِم** ve **عَرَّبْتُ عَلَيْهِم** mana olarak: onların fiillerini onlara çirkin gösterdiğin zaman. Ve **المُثَرِّبُ** şeddeli: ayıplayan; denildi ki: karıştıran, bozan. Ve **التَّثْرِيبُ**: bozma ve karıştırmadır. Ve aziz tenzilde: “Bugün size **لاَ تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ**.” Zecâc dedi: manası, size fesat yoktur. Saʿleb dedi: manası, günahlarınız zikredilmez. Ve hadiste: “Sizden birinizin cariyesi zina ederse ona hadd vursun ve **وَلاَ يُثَرِّبْ**.” Ezherî dedi: manası, vuruştan sonra onu utandırmasın ve azarlamasın. Ve **التَّقْرِيعُ**: adamın, adamın yüzüne ayıbını söylemesidir; “şunu şunu yaptın” der. Ve **التَّبْكِيتُ** ona yakındır. İbnü’l-Esîr dedi: vuruştan sonra onu zina ile azarlamasın ve ayıplamasın. Ve denildi ki: muradı, cezasında **التَّثْرِيب** ile yetinmesin; bilakis ona hadd vursun; böylece onlara cariyelerin haddini, hürlerin haddini emrettiği gibi emretti.
Ve **ثَرَبَ المَرِيضَ** “ضَرَبَ” haddinden: **يَثْرِبُهُ**: ondan elbisesini çıkardı.
Ve **ثَرِبٌ** ( **كَكَتِفٍ** gibi) ve Sâğânî onu fetha sonra sükûn ile ضبط etti: **رَكِيَّةٌ** yani bir kuyu; **مُحارِبٍ** kabilesi içindir; bazen hacı ona uğrar; ve o, suların en kötülerindendir. Ve Lisân’da: **الثَّرْبُ** fetha sonra sükûn ile: taşları **الحَرَّة** taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir arazi.
Ve **ثَرَبَانُ**, harekeli: Yemen’de San‘â amellerinden bir kale; **المَرَاصِد**de böyledir.
Ve **ثَرِبَان** ( **الراء**ın kesresiyle): Benî Süleym diyarında iki dağ; şeyhimiz onu zikretti.
Ve **أَثْرَبَ الكَبْشُ**: **ثَرْب** sahibi oldu; bu, yağı arttığı zaman; o, **أَثْرَبُ**dur. Ve **شَاةٌ ثَرْبَاءُ**: **الثَّرْب**i büyük, yani semiz.
Ve **أَثَاربُ**: Halep’te bir yer. Muʿcem’de dedi: sanki **أَثْرَب**ın çoğuludur; **الثَّرْب**dan, o da yağdır; onunla adlandırılınca, sırf isimlerin çoğulu gibi çoğul yapıldı; şu sözde olduğu gibi:
“Ey Amr’ın kulu, keşke **الأَحَاوِص**ı yasaklasaydın…”
Ve o, Halep ile Antakya arasında bilinen bir köydür; Halep ile arasında yaklaşık üç fersahtır. Ona nisbetle: **أَبُو المَعَالي مُحَمَّدُ بنُ هَيَّاج بن مُبَادِرِ بنِ عليٍّ الأَثَارِبيُّ الأَنْصَارِيّ**. Ve bu kale şimdi haraptır; dağının altında onun adıyla adlandırılan bir köy vardır; ona “**الأَثَارِبُ**” denir. Ve orada **مُحَمَّدُ بنُ نَصْرِ بنِ صَغيرٍ القَيْسَرَانيُّ** şöyle der:
**عَرِّجَا بِالأَثَارِبِ** ... ki ihtiyaçlarımı gidereyim
Ve göz bebeğimin uykusunu çalın ... güzel kadınların göz kapaklarından
Ve şaşın benim sapıklığıma ... bir göz ile bir kaş arasında
Ve Halep tarihini, edip âlim muhaddis İbnü’l-ʿAdîm’in eserinde okudum: **الأَثَاربُ**dan, **أَبُو الفَوَارِس حَمْدَانُ بنُ أَبِي المُوفَّقِ عَبْدِ الرَّحِيمِ بنِ حَمْدَانَ التَّمِيمِيُّ الأَثَارِبيُّ** vardır; ona geniş bir tercüme zikretti; mahir bir tabipti; ve onun zikri **مَعْرَاثا**da gelecektir.
Ve **يَثْرِبُ** “**يَضْرِب**” gibi; ve **أَثْرِبُ**, **اليَاءِ**yi **هَمْزَةً** ile değiştirmek suretiyle, **يَثْرِبَ**da bir lugattır; **معجم البلدان**da böyledir: Medine’nin çıktığı nahiyenin adıdır; ve denildi ki: onun nahiyesinin adıdır; ve denildi ki: o, Nebi’nin şehridir صلى الله عليه وسلم; Nûh’un oğlu Sâm’ın evladından oraya ilk yerleşenin adıyla adlandırıldı; ve denildi ki: **العَمَالِقَة**dan bir adamın adıyla; ve denildi ki: o, arazisinin adıdır. Ve Nebi’den صلى الله عليه وسلم, Medine’ye **يَثْربُ** denilmesini nehyettiği ve onu **طَيْبَة** ve **طَابَة** diye adlandırdığı rivayet edildi; sanki **الثَّرْب**ı kerih gördü; çünkü o, Arapların كلامında fesattır. İbnü’l-Esîr dedi: **يَثْرِبُ**: Nebi’nin şehrinin eski adıdır صلى الله عليه وسلم; onu değiştirdi ve **طَيْبَةَ** ve **طَابَةَ** diye adlandırdı; **التَّثْرِيب**i kerih gördüğünden; o da kınama ve ayıplamadır. Şeyhimiz dedi: **المَوَاهب** şârihleri nakletti ki, sakinleri **العَمَالِيق** idi; sonra Benî İsrail’den bir taife; sonra Evs ve Hazrec, **سَيْلِ العَرِم** ile Sebe ehli dağıldığında oraya indi. Ve o, **يَثْربِيٌّ** ve **أَثْرَبِيٌّ**dir; her ikisinde de **الراء**ın fethası ve kesresiyle. **لِسَانِ العَرَبِ**de: kesrelerin peş peşe gelmesini ağır gördüklerinden **الراء**yı fetha ettiler; yani القياس mutlak olarak fethadır; bu yüzden Cevherî, Ferrâ’dan naklen onunla yetindi; şeyhimiz söyledi. Ben derim: kesrenin وجهi, lafza uyarak yürümektir.
Ve **أَبِي رِمْثَةَ**nın adı ( **الراء**ın kesresiyle) **البَلَوِيِّ**dir; ve denilir: **التَّميمِيّ**; ve denilir: **التَّيْمِيُّ** (Teym er-Ribâb’dan): **يَثْرِبِيُّ ابنُ عَوْفٍ**; ve denildi ki: **عُمَارَةُ بنُ يَثْرِبِيّ**; ve denildi ki: bunun dışında; onun صحبةsi vardır; ondan **إيَادُ بنُ لَقِيطٍ** rivayet etti; yahut o, **رِفَاعَةُ بنُ يَثْرِبِيٍّ**dir. Tirmizî dedi: adı: **حَبِيبُ بنُ وَهْبٍ**.
Ve **عَمْرُو بنُ يَثْرَبِيٍّ**: sahabî, **الضَّمْرِيُّ الحِجَازِيُّ**; fetih yılında Müslüman oldu; onun **مُسْنَد أَحْمَدَ**da bir hadisi vardır; Basra القضاءsını Osman için üstlendi; **المعجم**de böyledir. Ve **عَمِيرَة بنُ يَثْرِبِيٍّ**: tâbiîdir.
Ve **يَثْرِبِيُّ بنُ سِنَانِ بنِ عُمَيْرِ بنِ مُقَاعسٍ التَّمِيمِيُّ**: **سُلَيْك بنِ سُلَكَةَ**nin dedesidir.
Ve **التَّثْرِيبُ**: katlamadır; o, taşla inşa etmektir. Ve ben korkarım ki o, **التَّثْوِيبِ**den ( **الواو** ile) tashif edilmiş olsun; ileride geleceği üzere.
