# ثرد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B1%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثرد

الثَّرِيدُ معروف. والثَّرْدُ: الهَشْمُ؛ ومنه قيل لما يُهشم من الخبز ويُبَلُّ بماء القِدْرِ وغيره: ثَريدة.
والثَّرْدُ: الفَتُّ، ثَرَدَهُ يَثْرُدُهُ ثَرْداً، فهو ثريد. وثَرَدْتُ الخبز ثَرْداً: كسرته، فهو ثَريدٌ ومَثْرُود، والاسم الثُّردة، بالضم. والثَّريدُ والثَّرودَةُ: ما ثُرِدَ من الخبز.
واثَّرَدَ ثريداً واتَّرَدَه: اتخذه. وهو مُتَّرِد، قلبت الثاء تاء لأَن الثاء أُخت التاء في الهمس، فلما تجاورتا في المخرج أَرادوا أَن يكون العمل من وجه فقلبوها تاء وأَدغموها في التاء بعدها، ليكون الصوت نوعاً واحداً، كأَنهم لما أَسكنوا تاء وَتِدٍ تخفيفاً أَبدلوها إِلى لفظ الدال بعدها فقالوا وَدٌّ. غيره: اثَّرَدْتُ الخبز أَصله اثْتَرَدْتُ على افتعلت، فلما اجتمع حرفان مخرجاهما متقاربان في كلمة واحدة وجب الإِدغام، إِلاَّ أَن الثاء لما كانت مهموسة والتاء مجهورة
(* قوله «التاء مجهورة» المشهور
أن التاء مهموسة.) لم يصح ذلك، فأَبدلوا من الأَول تاء فأَدغموه في مثله، وناس من العرب يبدلون من التاء ثاء فيقولون: اثَّرَدْتُ، فيكون الحرف الأَصلي هو الظاهر؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
أَلا يا خُبْزَ يا ابْنَةَ يَثْرُدانٍ،
أَبَى الحُلْقُومُ بَعْدَكِ لا يَنامُ
وبَرْقٍ لِلعَصيدَةِ لاحَ وَهْناً،
كما شَقَّقْت في القِدْرِ السَّناما
(* في هذا البيت إقواء).
قال: يَثْرُدانٍ غلامان كانا يثردان فَنَسَب الخُبزة إِليهما ولكنه نوّن وصرف للضرورة، والوجه في مثل هذا أَن يحكى، ورواه الفراء أُثْرُدانٍ فعلى هذا ليس بفعل سمي به إِنما هو اسم كأُسْحُلان وأُلْعُبانٍ؛ فحكمه أَن ينصرف في النكرة ولا ينصرف في المعرفة؛ قال ابن سيده: وأَظن أُثْرُدانَ اسماً للثريد أَو المثرود معرفةً، فإِذا كان كذلك فحكمه أَن لا ينصرف لكن صرفه للضرورة، وأَراد أَبى صاحب الحلقوم بعدك لا ينام لأَن الحلقوم ليس هو وحده النائم، وقد يجوز أَن يكون خص الحلقوم ههنا لأَن ممرّ الطعام إِنما هو عليه، فكأَنه لما فقده حنَّ إِليه فلا يكون فيه على هذا القول حذف. وقوله: وبرقٍ للعصيدة لاح وهناً، إِنما عنى بذلك شدّة ابيضاض العصيدة فكأَنما هي برق، وإِن شئت قلت إِنه كان جَوْعانَ متطلعاً إِلى العصيدة كتطلع المجدب إِلى البرق أَو كتطلع العاشق إِليه إِذا أَتاه من ناحية محبوبه. وقوله: كما شققت في القِدر السناما، يريد أَن تلك العصيدة بيضاء تلوح كما يلوح السنام إِذا شقق، يعني بالسنام الشحم إِذ هو كله شحم. ويقال: أَكلنا ثَريدة دَسِمَةً، بالهاء، على معنى الاسم أَو القطعة من الثريد. وفي الحديث: فضل عائشة على النساء كفضل الثريد على سائر الطعام؛ قيل: لم يرد عين الثريد وإِنما أَراد الطعام المتخذ من اللحم والثَّريِد معاً لأَن الثريد غالباً لا يكون إِلاَّ من لحم، والعرب قلما تتخذ طبيخاً ولا سيما بلحم. ويقال: الثريد أَحد اللحمين بل اللذة والقوَّة إِذا كان اللحم نضيجاً في المرق أَكثر ما يكون في نفس اللحم.
والتَّثْريدُ في الذبح: هو الكسر قبل أَن يَبْرُدَ، وهو منهيٌّ عنه. وثَرَدَ الذَّبِيحَة: قَتَلها من غير أَن يَفْرِيَ أَوْداجَها؛ قال ابن سيده: وأُرى ثَرَّدَه لغة. وقال ابن الأَعرابي: المُثَرِّدُ الذي لا تكون حديدته حادَّة فهو يفسخ اللحم؛ وفي الحديث؛ سئل ابن عباس عن الذبيحة بالعُودِ فقال: ما أَفْرَى الأَوْداجَ غيرُ المُثَرِّدِ، فكُلْ. المُثَرِّدُ: الذي يقتُلُ بغير ذكاة. يقال: ثَرَّدْتَ ذَبيحَتَك. وقيل: التَّثْريدُ أَن يَذْبَحَ الذبيحةَ بشيء لا يُنْهِرُ الدَّمَ ولا يُسيلُهُ فهذا المُثَرِّدُ. وما أَفْرَى الأَوداجَ من حديد أَو لِيطَةٍ أَو طَرِيرٍ أَو عود له حد، فهو ذكيٌّ غيرُ مُثَرِّدٍ، ويروى غيرُ مُثَرَّدٍ، بفتح الراء، على المفعول، والرواية كُلْ: أَمْرٌ بالأَكلِ، وقد ردَّها أَبو عبيد وغيره. وقالوا: إِنما هي كلُّ ما أَفْرَى الأَوْداجَ أَي كلُّ شيءٍ أَفْرَى، والفَرْيُ القطع. وفي حديث سعيد وسئل عن بعير نحروه بعود فقال: إِن كانَ مارَ مَوْراً فكلوه، وإِن ثَرَدَ فلا. وقيل: المُثَرِّدُ الذي يذبح ذبيحته بحجر أَو عظم أَو ما أَشبه ذلك، وقد نُهِيَ عنه، والمِثْرادُ: اسم ذلك الحجر؛ قال:
فلا تَدُمُّوا الكَلْبَ بالمِثْرادِ
ابن الأَعرابي: ثَرِدَ الرجلُ إِذا حُمِلَ من المعركة مُرْتَثّاً. وثوبٌ مَثْرُودٌ أَي مغموس في الصِّبْغ؛ وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: فأَخذتْ خِماراً لها قد ثرَدَتْه بزعفران أَي صبغته؛ وثوب مَثْرُود. والثَّرَدُ، بالتحريك: تشقق في الشفتين.
والثَّرْدُ: المطر الضعيف؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال: وقيل لأَعرابي ما مَطَرُ أَرضك؟ قال: مُرَكَّكَةٌ فيها ضُروس، وثَرْدٌ يَذُرُّ بقلُه ولا يُقَرِّحُ أَصْلُه؛ الضروس: سحائب متفرقة وغيوث يفرق بينها رَكاكٌ، وقال مرة: هي الجَوْدُ. ويَذُرُّ: يطلعُ ويظهر، وذلك أَنه يَذُرُّ من أَدنى مطر، وإِنما يَذُرُّ من مطر قدر وضَحِ الكف. ولا يُقَرِّحُ البَقْلُ إِلاَّ مِنْ قَدْرِ الذراع من المطر فما زاد، وتقريحه نبات أَصله، وهو ظهور عوده.والثَّرِيدُ القُمُّحانُ؛ عن أَبي حنيفة، يعني الذي يعلو الخمر كأَنه ذريرة.
واثْرَنْدَى الرجل: كثر لحم صدره.

### Türkçe

**الثَّرِيدُ** bilinir (ma‘rûf). Ve **الثَّرْدُ**: ezme/kırıp ufalama; bundan dolayı, ekmekten ezilip kırılan ve tencere suyuyla ve başkasıyla ıslatılan şeye: **ثَريدة** denildi.

Ve **الثَّرْدُ**: ufalama; **ثَرَدَهُ يَثْرُدُهُ ثَرْداً** (onu ufaladı/ezdi), artık o **ثريد**’dir. Ve **ثَرَدْتُ** ekmeği **ثَرْداً**: onu kırdım; artık o **ثَريدٌ** ve **مَثْرُود**’dur; isim **الثُّردة**’dir, (ث’nin) ötreli (okunuşuyla).

Ve **الثَّريدُ** ve **الثَّرودَةُ**: ekmekten **ثُرِدَ** (ufalanıp hazırlanmış) olan şey.

Ve **اثَّرَدَ** **ثريداً** ve **اتَّرَدَه**: onu edindi (kendine yaptı). Ve o **مُتَّرِد**’dir; **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirdim; çünkü **الثاء** hemste (fısıltılılıkta) **التاء**’nın kız kardeşidir; iki harf mahreçte komşu olunca, işi tek bir yönden olmasını istediler; onu **تاء** yaptılar ve onu, kendisinden sonraki **التاء**’ya idğam ettiler; ses tek bir tür olsun diye; sanki onlar, **وَتِدٍ**’in **تاء**’sını hafifletme için sükûnlu kılınca, onu kendisinden sonraki **الدال** lafzına çevirdiler de **وَدٌّ** dediler. Başkası: **اثَّرَدْتُ** ekmeği; aslı **اثْتَرَدْتُ**’tur, **افتعلت** vezni üzerinedir; iki harf, mahreçleri birbirine yakın olarak tek bir kelimede toplanınca idğam vacip oldu; ancak **الثاء** مهموسة (fısıltılı) iken **التاء** مجهورة (cehrli) olduğundan
(* sözü: «التاء مجهورة»; meşhur olan, **التاء**’nın مهموسة olmasıdır.) bu sahih olmadı; ilkinin yerine bir **تاء** bedel ettiler de onu benzerine idğam ettiler; Araplardan bir topluluk **التاء**’dan **ثاء** bedel eder de: **اثَّرَدْتُ** derler; böylece aslî harf, görünen olur; ve sözü: İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
أَلا يا خُبْزَ يا ابْنَةَ يَثْرُدانٍ،
أَبَى الحُلْقُومُ بَعْدَكِ لا يَنامُ
وبَرْقٍ لِلعَصيدَةِ لاحَ وَهْناً،
كما شَقَّقْت في القِدْرِ السَّناما
(* bu beyitte **إقواء** vardır).

Dedi: **يَثْرُدانٍ** iki oğlandır; ikisi **يثردان** (ثريد yaparlardı); ekmeği onlara nisbet etti; fakat zaruret için tenvinledi ve sarf etti; bunun gibisinde vech, hikâye edilmesidir (aynen aktarılmasıdır). Ferrâ **أُثْرُدانٍ** rivayet etti; buna göre bu, onunla adlandırılmış bir fiil değildir; ancak **أُسْحُلان** ve **أُلْعُبانٍ** gibi bir isimdir; hükmü: nekirede munsarif olur, marifede munsarif olmaz. İbn Sîde dedi: Ben **أُثْرُدانَ**’ın, marife olarak **الثريد**’in yahut **المثرود**’un ismi olduğunu zannediyorum; böyle olursa hükmü: munsarif olmamasıdır; fakat zaruret için onu sarf etti. Ve “**أَبَى** صاحب الحلقوم بعدك لا ينام”ı murad etti; çünkü uyuyan yalnız **الحلقوم** değildir; ve burada **الحلقوم**’u tahsis etmiş olması caizdir; çünkü yemeğin geçidi ancak onun üzerinedir; sanki onu kaybedince ona özlem duydu; bu söze göre onda hazif olmaz.

Ve sözü: “**وبرقٍ للعصيدة لاح وهناً**”; bununla ancak **العصيدة**’nin beyazlığının şiddetini kastetti; sanki o bir **برق**’tır. İstersen, onun aç olduğunu, **العصيدة**’ye, kuraklığa düşenin **البرق**’a bakışı gibi yahut âşığın, sevgilisinin tarafından kendisine geldiğinde ona bakışı gibi baktığını söylersin.

Ve sözü: “**كما شققت في القِدر السناما**”; muradı: o **العصيدة** beyazdır, görünür; tıpkı **السنام** yarıldığında göründüğü gibi; **السنام** ile yağı kasteder; çünkü onun tamamı yağdır. Ve denilir: “**أَكلنا ثَريدة دَسِمَةً**”, **الهاء** ile; isim manasında yahut **الثريد**’den bir parça manasında. Ve hadiste: “Kadınlar üzerine Âişe’nin fazileti, diğer yemekler üzerine **الثريد**’in fazileti gibidir”; denildi ki: **الثريد**’in aynını kastetmedi; ancak etten ve **الثَّريِد**’den birlikte yapılan yemeği kastetti; çünkü **الثريد** çoğunlukla ancak etten olur; Araplar nadiren pişmiş yemek yaparlar, hele etle.

Ve denilir: **الثريد** iki etten biridir; bilakis lezzet ve kuvvet, et suyun içinde pişmiş olduğunda, en çok etin kendisinde olur.

Ve kesimde **التَّثْريدُ**: soğumadan önce kırmadır; ve ondan nehyedilmiştir.

Ve **ثَرَدَ** **الذَّبِيحَة**: onun boyun damarlarını yarmaksızın onu öldürdü; İbn Sîde dedi: **ثَرَّدَه**’yi bir lehçe olarak görüyorum. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُثَرِّدُ** bıçağı keskin olmayan kimsedir; o eti parçalar; ve hadiste: İbn Abbâs’a, sopayla kesilen hayvan hakkında soruldu; dedi ki: **المُثَرِّدِ**’den başkası boyun damarlarını yarmışsa, ye. **المُثَرِّدُ**: tezkiye olmaksızın öldüren kimsedir. Denilir: **ثَرَّدْتَ ذَبيحَتَك**. Ve denildi: **التَّثْريدُ**, kanı akıtmayan ve onu salmayan bir şeyle hayvanı kesmektir; işte bu **المُثَرِّدُ**’dür. Ve demirden yahut **لِيطَةٍ** yahut **طَرِيرٍ** yahut ucu olan bir ağaçtan, boyun damarlarını yaran şey, tezkiyeli olup **مُثَرِّد** değildir; ve “**غيرُ مُثَرَّدٍ**” diye rivayet edilir, **الراء**’nın fethasıyla, mef‘ûl üzere. Rivayet “**كُلْ**”: yemeye emir oluşudur; Ebû Ubeyd ve başkaları onu reddettiler. Dediler ki: ancak “**كلُّ ما أَفْرَى الأَوْداجَ**”dır; yani “boyun damarlarını yaran her şey”; ve **الفَرْيُ** kesmedir. Saîd hadîsinde, sopayla boğazladıkları bir deve hakkında soruldu; dedi ki: eğer **مارَ مَوْراً** ise onu yiyin; eğer **ثَرَدَ** ederse (damarları yarmadan öldürürse) hayır. Ve denildi: **المُثَرِّدُ**, hayvanını taşla yahut kemikle yahut buna benzer bir şeyle kesen kimsedir; ondan nehyedilmiştir. Ve **المِثْرادُ**: o taşın adıdır; dedi ki:
فلا تَدُمُّوا الكَلْبَ بالمِثْرادِ

İbnü’l-A‘râbî: **ثَرِدَ** adam, savaştan **مُرْتَثّاً** (yaralı/bitkin halde) taşındığında (denir).

Ve **ثوبٌ مَثْرُودٌ**: yani boyaya batırılmış; ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Ona ait bir **خِمار** aldı; onu **بزعفران** ile **ثرَدَتْه**”; yani onu boyadı; ve **ثوبٌ مَثْرُود**.

Ve **الثَّرَدُ**, harekeli (tahrîk ile): dudaklarda çatlamadır.

Ve **الثَّرْدُ**: zayıf yağmur; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: Bir bedevîye “Senin toprağının yağmuru nedir?” denildi; dedi: “**مُرَكَّكَةٌ**; içinde **ضُروس** vardır; ve bir **ثَرْدٌ** ki onun otu **يَذُرُّ** (biter/çıkar) da kökü **يُقَرِّحُ** (kökü filizlenip sertleşmez).” **الضروس**: dağınık bulutlar ve aralarını **رَكاكٌ**’ın ayırdığı sağanaklardır; bir defa da dedi ki: o **الجَوْدُ**’dur. Ve **يَذُرُّ**: çıkar ve görünür; bu, en az yağmurdan bile **يَذُرُّ** olmasındandır; ancak avuç içinin açıklığı miktarı yağmurdan **يَذُرُّ** olur. Ve ot, ancak yağmurdan bir arşın miktarından ve daha fazlasından **يُقَرِّحُ** olur; onun **تقريحه**’i, kökünün bitmesidir; bu da sapının görünmesidir. Ve **الثَّرِيدُ القُمُّحانُ**; Ebû Hanîfe’den; yani şarabın üstüne çıkan, sanki **ذريرة** imiş gibi olan.

Ve **اثْرَنْدَى** adam: göğsünün eti çoğaldı.
