# ثرد — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B1%D8%AF/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%AF.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثرد

(باب الثاء والراء وما يثلثهما)
(ثرم) الثاء والراء والميم كلمةٌ واحدة يشتقّ منها، يقال ثَرَمْت الرّجلَ فَثَرِم، وثَرَمْت ثنيّته فانثرمت([1]). والثَّرْماء: ماءٌ لكِندة.
(ثرو/ي) الثاء والراء والحرف المعتلّ أصلٌ واحد، وهو الكَثْرة، وخلافُ اليُبْس.
قال الأصمعي: ثَرَا القومُ يَثْرُون، إذا كثُرُوا ونَمَوْا. وأَثْرَى القَومُ إذا كثُرَتْ أموالهُم. ثرا المالُ يَثْرُوا إذا كَثُر. وثَرَوْنا القومَ إذا كَثَرْناهُم، أي كُنّا أكثَرَ منهم. ويقال الذي بيني وبين فلانٍ مُثْرٍ، أي إنّه لم ينقَطِع. وأصل ذلك أنْ يقول لم يَيْبَس الثَّرَى بيني وبينَه. قال جرير:
فلا تُوبِسُوا بيني وبينكم الثَّرَى *** فإنَّ الذي بيني وبينكم مُثْرِي([2])قال أبو عبيدة: مِن أمثالهم في تخوُّفِ الرّجلِ هَجْرَ صاحبِه: "لا تُوبِس الثّرَى بيني وبينك" أي لا يُقْطع الأمرُ بيننا. والمال الثَّرِيّ الكثير. وفي حديث أمِّ زَرْع: "وأَرَاحَ عَلَيَّ نَعَماً ثَرِيّاً". ومنه سُمِّي الرجل ثَرْوَانَ، والمرأةُ ثَرْوَى ثم تصغّر ثُرَيّا. ويقال ثَرَّيْتُ التُّرْبةَ بلّلتُها. وثَرَّيْتُ الأقِط صببتُ عليه الماءَ ولتَتُّه. ويقال بَدَا ثَرَا الماءِ ([3]) من الفرس، إذا نَدِي بعرَقِه. قال طُفيل:
يُذَدْنَ ذِيادَ الخامساتِ وقد بَدَا *** ثَرَى الماءِ من أعطافها المتحلِّبِ([4])ويقال: التَقَى الثَّرَيانِ، وذلك أن يجيءَ المطرُ [فيرسَخَ([5])] في الأرض حتّى* يلتقي هو ونَدَى الأرض. ويقال أرْضٌ ثَرْياءُ، أي ذاتُ ثَرَىً. وقال الكسائيّ: ثَرِيتُ بفلانٍ فأنا ثَرٍ بِهِ، أي غنيٌّ عن النّاس به. وثَرَا اللهُ القومَ كَثَّرهم. والثّرَاء: كَثْرة المال. قال علقمة:
يُرِدْنَ ثَراءَ المالِ حيثُ علِمْنَه *** وشَرْخُ الشّبابِ عندهنَّ عجيبُ([6])(ثرب) الثاء والراء والباء كلمتان متبايِنَتا الأصل، لا فروع لهما. فالتثريب اللَّوم والأَخْذ على الذَّنب. قال الله تعالى: ﴿لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ﴾ [يوسف 92] فهذا أصلٌ واحد والآخر الثَّرْبُ، وهو شحمٌ قد غَشَّى الكَرِشَ والأمعاءَ رقيقٌ؛ والجمع ثُرُوب.
(ثرد) الثاء والراء والدال أصلٌ واحد، وهو فَتُّ الشيء، وما أشبهه. يقال ثَرَدْتُ الثَّريد أثْرُدُه. ويقال - وهو من هذا القياس- إنّ الثَّرَدَ تشققٌ في الشّفَتين. وجاء في الحديث في ذكر الذبيحة: "كُلّ ما أفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرَّدٍ([7])"، وذلك أن لا تكونَ الحديدةُ حادّةً فيثرَّدَ موضِع الذَّبح، كما يتشقَّقُ الشيءُ ويتشَظَّى.
--------------ــــ
([1]) أي يقال في مطاوع الثلاثي ثرم وانثرم. ويقال أيضاً: انثرم مطاوعاً لأثرمته إثراما.
([2]) البيت في ديوانه 277 والمجمل واللسان (ثرى).
([3]) في الأصل: "بداء ثراء المال"، صوابه في المجمل واللسان (18: 120).
([4]) البيت في ديوانه 12 والمجمل واللسان (18: 120). وقبله:
على كل منشق نساها طمرة *** ومنجرد كأنه تيس حلب
 ([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) البيت في ديوانه 132 والمفضليات (3: 192) واللسان (18: 119).
([7]) انظر الكلام على رواية الحديث في اللسان (4: 72).

ـ

### Türkçe

(ثâ ve râ ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**ثرم**) **الثاء** ve **الراء** ve **الميم** tek bir kelimedir; ondan türetilir. Denir ki: “Bir adamı **ثَرَمْتُ**; o da **ثَرِم** oldu.” Ve “Onun ön dişini **ثَرَمْتُ**; o da **انثرمت** oldu.”([1]) Ve **الثَّرْماء**: Kindelilere ait bir sudur.

(**ثرو/ي**) **الثاء** ve **الراء** ve illetli harf tek bir asıldır; o da çokluktur ve kuruluğun zıddıdır.
Asmaî dedi ki: **ثَرَا** kavim **يَثْرُون**; çoğaldıkları ve büyüdükleri zaman. Ve kavim **أَثْرَى**; malları çoğaldığı zaman. Mal **ثرا** **يَثْرُوا**; çoğaldığı zaman. Ve kavmi **ثَرَوْنا**; onları çoğalttığımız zaman; yani onlardan daha çok idik. Ve denir ki: “Benimle falan arasındaki şey **مُثْرٍ**dir”; yani o kopmamıştır. Bunun aslı, “Benimle onun arasındaki **الثَّرَى** kurumadı” demesidir. Cerîr dedi ki:
“Benimle sizin aranızdaki **الثَّرَى**’yı kurutmayın *** çünkü benimle sizin aranızdaki şey **مُثْرِي**dir.”([2])
Ebû Ubeyde dedi ki: Adamın, arkadaşının onu terk etmesinden sakınmasına dair onların darb-ı mesellerindendir: “Benimle senin arandaki **الثّرَى**’yı kurutma”; yani aramızdaki iş kesilmesin. Ve **الثَّرِيّ** mal: çok olandır. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ve üzerime **نَعَماً ثَرِيّاً** rahatlattı.” Ve bundan dolayı erkeğe **ثَرْوَانَ** adı verildi; kadına **ثَرْوَى**; sonra küçültülür: **ثُرَيّا**. Ve denir ki: “Toprağı **ثَرَّيْتُ**”; onu ıslattım. Ve “Kurutulmuş yoğurdu **ثَرَّيْتُ**”; üzerine su döktüm ve onu yoğurdum. Ve denir ki: “Attan **ثَرَا الماءِ** belirdi”; teriyle ıslandığı zaman. Tufeyl dedi ki:
“Beşincileri sürerek uzaklaştırılırlar; hâlbuki belirmiştir *** onun sağrılarından sağılır gibi akanın içinden **ثَرَى الماءِ**.”([4])
Ve denir ki: **الثَّرَيانِ** buluştu; bu, yağmurun gelip yerde [yerleşmesi([5])] ve onun, yerin nemiyle buluşmasına kadar (devam etmesidir). Ve denir ki: **أرْضٌ ثَرْياءُ**; yani **ثَرَىً** sahibi. Kisâî dedi ki: “Falanla **ثَرِيتُ**; ben de onunla **ثَرٍ**im”; yani onunla insanlardan müstağniyim. Ve Allah kavmi **ثَرَا**; onları çoğalttı. Ve **الثّرَاء**: malın çokluğudur. Alkame dedi ki:
“Malın **ثَراءَ**’ını isterler, onu nerede bildilerse *** ve gençliğin ilk çağı onların yanında şaşırtıcıdır.”([6])

(**ثرب**) **الثاء** ve **الراء** ve **الباء** asıl bakımından birbirinden ayrı iki kelimedir; ikisinin de dalları yoktur. **التثريب**: kınama ve günah üzerine alma (azarlama)dır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ اليَوْمَ﴾ [Yûsuf 92]. Bu tek bir asıldır. Diğeri **الثَّرْب**tur; o, işkembeyi ve bağırsakları kaplamış ince bir yağdır; çoğulu **ثُرُوب**tur.

(**ثرد**) **الثاء** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyin ufalanmasıdır ve ona benzeyen şeydir. Denir ki: **ثَرَدْتُ** **الثَّريد**; onu **أثْرُدُه**. Ve denir ki –bu kıyastandır– **الثَّرَدَ** dudaklarda bir çatlamadır. Ve kesilmiş hayvanın zikri hakkında hadiste geldi: “Damarları yaran her şey (geçerlidir), **مُثَرَّدٍ** olmayan([7])”; bu, demirin keskin olmaması ve boğazlama yerini **يثرَّدَ** etmesi (ufalayıp parçalatması)dır; tıpkı şeyin çatlayıp parçalanması gibi.

--------------ــــ
([1]) Yani üçlü **ثرم**’in ve **انثرم**’in mutâvaatı hakkında denir. Ayrıca denir ki: **انثرم**; **أثرمته**’nin, **إثراما** (yaptırma) olarak, mutâvaatı.
([2]) Beyit, divanında 277’de; ve **المجمل**’de ve **اللسان**’da (**ثرى**).
([3]) Asılda: “**بداء ثراء المال**”; doğrusu **المجمل**’de ve **اللسان**’da (18: 120).
([4]) Beyit, divanında 12’de; ve **المجمل**’de ve **اللسان**’da (18: 120). Ondan önce:
“Her bir yarık burunlu üzerinde, onu unutan bir **طمرة** *** ve bir **منجرد**; sanki süt sağma tekesi.”
([5]) Tamamlama **المجمل**’den ve **اللسان**’dan.
([6]) Beyit, divanında 132’de; ve **المفضليات**’ta (3: 192); ve **اللسان**’da (18: 119).
([7]) Hadisin rivayeti üzerine söz için **اللسان**’da (4: 72)’ye bak.
