# ثري — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B1%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثرى

: ( ي ( *!الثَّرَى : النَّدَى .
( و ) في الصِّحاحِ : ( التُّرَاب النَّدِيُّ ) ؛ ) ومنه الحدِيثُ : فإذا كَلْبٌ يأْكُلُ الثَّرَى مِن العَطَشِ .
زادَ ابنُ سِيدَه : ( أَو الذي إذا بُلَّ لم يَصِرْ طِيناً لازباً *!كالثَّرْياءِ ، مَمْدودَةً ) ؛ ) عن أَبي عبيدٍ ، وأَنْشَدَ :
لم يبْقِ هذا الدهرُ مِنْ *!ثَرْيائِه
غيرُ أَثافِيهِ وأَرْمِدائِه وقد تقدَّمَ هذا البيتُ في أيي ، وأَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ : مِنْ آيائِهِ .
( و ) فلانٌ قَرِيبُ الثَّرى : أَي ( الخَيْرُ .

( و ) قَوْلُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿وما تحت الثَّرَى﴾ ؛ جاءَ في التَّفْسير : أنَّه ما تحْتَ ( الأرضِ ، وهُما *!ثَرَيانِ *!وثَرَوانِ ؛ ) الأخيرَةُ عن اللَّحْيانيِّ ؛ ( ج *!أَثْراءٌ .
( *!وثَرِيَتِ الأَرْضُ ، كرَضِيَ ، *!ثَرىً ، فهي *!ثَرِيَّةٌ ، كغَنِيَّةٍ ، *!وثَرْياءُ : نَدِيَتْ ولانَتْ بَعْدَ الجُدوبَةِ واليُبْسِ ) ؛ ) اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على *!ثَرْياء .
وقالَ أَبو حنيفَةَ : أَرْضٌ ثَرِيَّةٌ اعْتَدَلَ *!ثَراها .
وقالَ غيرُهُ : أَرْضٌ *!ثَرْياءُ في تُرابِها بَلَلٌ ونَدىً .
( *!وأَثْرَتْ : كَثُرَ ثَراها ) .
( وقالَ أَبو حنيفَةَ : اعْتَقَدَتْ ثَرىً .
( *!وثَرَّى التُّرْبَة *!تَثْرِيَةً : بَلَّها ؛ ) وكَذلِكَ السَّوِيق ؛ ومنه الحدِيثُ : ( فأُتِي بالسّوِيقِ فأمَرَ به *!فَثُرِّي ) ، أَي بُلَّ بالماءِ .
وفي حدِيثِ عليَ : ( أَنا أَعْلَم بجَعْفر أنَّه إن عَلِمَ *!ثرَّاه مرَّةً واحِدَةً ثم أَطْعَمه ) ، أَي بَلَّه .
وفي حدِيثِ خُبْز الشَّعِير : ( فيطيرُ منه ما طَارَ وما بَقِيَ *!ثَرَّيْناه ) .
( و ) ثَرَّى ( الأَقِطَ ) تَثْرِيَةً : ( صَبَّ عليه ماءً ثم لَتَّهُ ؛ ) وكُلُّ ما نَدَّيْته فقد *!ثَرَّيته .
( و ) *!ثَرَّى ( المَكانَ : رَشَّهُ ) ؛ ) عن الجَوْهرِيّ .
يقالُ : *!ثَرِّ هذا المَكانَ ثم قِفْ عليه ، أَي بُلَّهُ ورشَّ عليه .
( و ) ثَرَّى ( فُلانٌ : أَلْزَمَ يَدَيْهِ الثَّرَى ) ؛ ) ومنه حدِيثُ ابنِ عُمَر : ( كانَ يُقْعِي في الصَّلاةِ *!ويُثَرِّي ) ، مَعْناهُ كانَ يَضَعُ يَدَيْه بالأَرْضِ بينَ السَّجْدَتَيْن فلا يُفارِقَانِ حتى يُعِيدَ السُّجود الثَّاني ، وهكذا يَفْعَل مَنْ أَقْعَى .
قالَ الأزْهرِيُّ : وكانَ ابنُ عُمَر يَفْعَل ذلِكَ حينَ كَبِرَتْ سنُّه في تَطوّعِه ، والسُّنَّة رَفْع اليَدَيْن عن الأرْضِ بينَ السَّجْدتينِ .
( ولَبِسَ أَعْرابيٌّ عُرْيانٌ ) ؛ ) ونَصُّ المُحْكَم : وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : لَبِسَ رجُلٌ ؛ ( فَرْوَةً ) دُونَ قميصٍ ؛

ونَصّ ابن الأَعْرابيِّ : فَرْواً ؛ ( فقالَ ) ؛ ) ونَصّ ابن الأعْرابيِّ فقيلَ ؛ ( الْتَقَى *!الثَّرَيانِ أَي شَعَرُ العانَةِ وَوَبَرُ الفَرْوَةِ . ويقالُ ذلِكَ أَيْضاً إذا رَسَخَ المَطَرُ في الأرْضِ حتى الْتَقَى ) هو ( ونَدَاها ) ، وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ وابنُ أَبي الحدِيدِ .
( وأَبو *!ثُرَيَّةَ ، كسُمَيَّةَ أَو كغَنِيَّةٍ : سَبْرَةُ بنُ مَعْبَدٍ ) ، ويقالُ : سَبْرَةُ بنُ عَوْسَجَةَ ، ( الجُهَنِيُّ : صَحابيٌّ ) ، رَضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ، رَوَى عنه ابْنُه الرَّبِيع ، تُوفي زَمَنَ مُعَاوِيَةَ ؛ وقد تقدَّمَ ذِكْرُهُ في الرَّاءِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ : *!ثَرىً *!مَثْرِيٌّ : بالَغُوا بلَفْظِ المَفْعولِ كما بالَغُوا بلَفْظِ الفاعِلِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وإنَّما قُلْنا هذا لأنَّه لا فِعْل له فيُحْمَل *!مَثْرِيٌّ عليه .
*!وأَثْرَى المَطَر : بَلَّ الثَّرَى .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : إنَّ فُلاناً لقَرِيب الثَّرَى بَعِيد النَّبَط للذي يَعِدُ ولا وَفاءَ له .
وأَرْضٌ *!مُثْرِيَّةٌ : لم يجِفَّ تُرابُها .
وثَرِيتُ بفلانٍ ، كرَضِيتُ ، فأَنا ثَرِيٌّ به ، أَي سُرِرْتُ به وفَرِحْتُ ؛ عن ابنِ السِّكِّيت ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لكثيِّر :
وإِني لأَكْمِي النَّاسَ ما أَنا مُضْمِر
مَخافَةَ أنْ *!يَثْرَى بذلِكَ كاشِحُأَي يَفْرَح بذلِكَ ويَشْمَت .
ويَوْمٌ *!ثَرِيّ ، كغَنِيَ : نَدٍ .
ومَكانٌ *!ثَرْيانُ : في تُرابِه بَلَلٌ ونَدىً .
وبَدا *!ثَرَى الماءِ مِن الفَرَسِ ، وذلِكَ حينَ يَنْدَى بالعَرَقِ ؛ قالَ طُفَيْل الغَنَويُّ :

يُذَدْنَ ذِيادَ الخامِساتِ وقد بَدَا
ثَرَى الماءِ من أَعْطافِها المُتَحَلِّبكذا في الصِّحاحِ .
*!وثِرَى ، كإِلَى : مَوْضِعٌ بينَ الرُّوَيثة والصَّفْراء ؛ وكانَ أَبو عَمْرو يقولُه بفتْحِ أَوَّلِه .
ويَوْمُ ذِي *!ثرى : مِن أيَّامِهم .
ويقالُ : إنِّي لأَرَى ثَرَى الغَضَبِ في وَجْهِ فلانٍ ، أَي أَثَره ؛ وقالَ الشاعِرُ :
وإِنِّي لَتَرَّاكُ الضَّغينةِ قد أَرَى
*!ثَرَاها من المَوْلى ولا أسْتَثِيرُهاويقالُ : ما بَيْني وبينَ فلانٍ *!مُثْرٍ ، أَي لم يَنْقَطِع ، وأصْل ذلِكَ أَنْ يقولَ لم يَيْبَس الثَّرَى بَيْني وبَيْنه ، كما في الحدِيثِ : ( بُلُّو أَرْحامَكم ولو بالسَّلامِ ) ؛ قالَ جرير :
فلا تُوبِسُوا بَيْني وبَيْنكم الثَّرَى
فإنَّ الذي بَيْني وبينكمُ *!مُثْرِي كما في الصِّحاح .
قالَ الأصْمعيُّ : العَرَبُ تقولُ شَهْرٌ ثَرَى وشهْرٌ تَرَى وشهْرٌ مَرْعَى ، أَي تُمْطِرُ أَوَّلاً ثم يَطْلُعُ النَّباتُ فتَراهُ ثم يَطولُ فتَرْعاهُ النَّعَم ؛ كذا في الصِّحاحِ .
وزادَ في المُحْكَم : وشهْرٌ اسْتَوَى . قالَ : والمعْنَى شَهْر ذُو ثَرىً ، فحذَفُوا المُضافَ . وقَوْلُهم : شَهْرٌ تَرَى ، أَرادُوا شَهْراً تَرَى فيه رؤوس النَّباتِ فحذَفُوا وهو مِن بابِ كُلَّه لم أَصْنَع ؛ وأَمَّا قوْلُهم :

مَرْعَى فهو إذا طالَ بقدْرِ ما يُمْكن النَّعَم أَنْ تَرْعاهُ ثم يَسْتوِي النَّبات ويَكْتَهِل في الرّابِع فذلِكَ وَجْه قَوْلهم اسْتَوَى .
ووَجَدْتُ في هامِشِ الصِّحاح ما نَصّه : غَيْر مَصْروفٍ إذا وَقَفْت فإذا وَصَلْت صَرَفْته .
وإبراهيمُ بنُ أَبي النَّجْم بنِ ثَرَى بن عليِّ بنِ ثَرَى المَوْصِلِيُّ مُحدِّثٌ ، ذَكَرَهُ سُليم في الذّيْل .
وقد سَمَّوْا *!ثَرِيا ، بالفتْح .

### Türkçe

**الثَّرَى**: çiy.

( Ve ) Sıhâh’ta: ( nemli toprak ); ) ve ondan hadis: “Derken bir köpek, susuzluktan **الثَّرَى** yiyordu.”

İbn Sîde artırdı: ( yahut o ki ıslatıldığı zaman yapışkan çamur olmaz; **كالثَّرْياءِ**; uzatılmış )؛ ) Ebû Ubeyd’den; ve inşâd etti:

Bu dehr, **ثَرْيائِه**’inden
ocak taşları ve külleri dışında bir şey bırakmadı

Bu beyit **أيي**’de geçmişti; ve Cevherî onu “**آيائِهِ**’nden” diye inşâd etti.

( Ve ) falan **قَرِيبُ الثَّرى**: yani ( hayır ).

( Ve ) O’nun sözü, عزّ وجلّ: ﴿وما تحت **الثَّرَى**﴾؛ tefsirde geldi: onun, ( yerin ) altı olduğu; ve onlar iki **ثَرَيانِ** ve **ثَرَوانِ**’dır; ) sonuncusu Lihyânî’dendir; ( çoğulu **أَثْراءٌ**.

( **وثَرِيَتِ الأَرْضُ**، **ثَرىً**، فهي **ثَرِيَّةٌ**، **وثَرْياءُ**: kuraklık ve kuruluk sonrası nemlendi ve yumuşadı )؛ ) Cevherî **ثَرْياء** ile yetindi.

Ebû Hanîfe dedi: **أَرْضٌ ثَرِيَّةٌ**: **ثَراها** itidal buldu.

Başkası dedi: **أَرْضٌ ثَرْياءُ**: toprağında ıslaklık ve çiy vardır.

( **وأَثْرَتْ**: **ثَراها** çoğaldı ).

( Ebû Hanîfe dedi: **اعْتَقَدَتْ ثَرىً**.

( **وثَرَّى التُّرْبَة تَثْرِيَةً**: onu ıslattı ); ) aynı şekilde **السَّوِيق**; ve ondan hadis: “**السَّوِيق** getirildi, ona emretti de **فَثُرِّي**”, yani su ile ıslatıldı.

Ali’nin hadisinde: “Ben Ca‘fer’i daha iyi bilirim: eğer onun **ثرَّاه**’ını bir kere bilse sonra onu yedirirdi”, yani onu ıslattı.

Arpa ekmeği hadisinde: “Ondan uçan uçar; kalanını **ثَرَّيْناه**.”

( Ve ) **ثَرَّى** ( **الأَقِطَ** ) **تَثْرِيَةً**: ( üzerine su döktü sonra onu yoğurdu ); ) ve her neyi nemlendirdiysen onu **ثَرَّيته**.

( Ve ) **ثَرَّى** ( **المَكانَ**: onu serpti ); ) Cevherî’den.

Denir: **ثَرِّ** bu yeri sonra üzerinde dur; yani onu ıslat ve üzerine serp.

( Ve ) **ثَرَّى** ( falan: ellerini **الثَّرَى**’ya yapıştırdı ); ) ve ondan İbn Ömer hadisi: “Namazda **يُقْعِي** ederdi ve **يُثَرِّي**”; manası: iki secde arasında ellerini yere koyardı; ikinci secdeyi iade edinceye kadar ikisi ayrılmazdı; **أَقْعَى** eden kimse de böyle yapar.

Ezherî dedi: İbn Ömer bunu, yaşı büyüdüğünde nafilesinde yapardı; sünnet, iki secde arasında elleri yerden kaldırmaktır.

( Ve çıplak bir bedevî giydi ); ) ve Muhkem’in lafzı: İbnü’l-A‘râbî dedi: bir adam giydi; ( bir **فَرْوَةً** ) gömleksiz;

İbnü’l-A‘râbî’nin lafzı: **فَرْواً**; ( dedi ki ); ) ve İbnü’l-A‘râbî’nin lafzı: denildi; ( **الْتَقَى الثَّرَيانِ**: yani kasık kılı ile kürkün yünü. Ve bu, yağmur yerde yerleşip ( onun ) ( ve onun nemi ) birleşince de söylenir ); bununla Cevherî ve İbn Ebî’l-Hadîd yetindi.

( **أَبو ثُرَيَّةَ**، **سَبْرَةُ بنُ مَعْبَدٍ** )؛ ve denir: **سَبْرَةُ بنُ عَوْسَجَةَ**; ( **الجُهَنِيُّ**: sahâbî )؛ Allah Teâlâ ondan razı olsun; ondan oğlu er-Rabî‘ rivayet etti; Muâviye zamanında vefat etti; onun zikri **الرَّاءِ**’da geçmişti.

Üzerine istidrâk olunanlardan:

Denir: **ثَرىً مَثْرِيٌّ**: mef‘ûl lafzıyla mübalağa ettiler; fâ‘il lafzıyla mübalağa ettikleri gibi.

İbn Sîde dedi: Biz bunu ancak şundan dolayı söyledik: onun bir fiili yoktur ki **مَثْرِيٌّ** ona hamledilsin.

**وأَثْرَى المَطَر**: **الثَّرَى**’yı ıslattı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Şüphesiz falan **قَرِيب الثَّرَى** **بَعِيد النَّبَط**tır; yani vaad edip vefası olmayan kimse için.

**وأَرْضٌ مُثْرِيَّةٌ**: toprağı kurumamış.

**وثَرِيتُ بفلانٍ**، فأنا **ثَرِيٌّ** به: yani onunla sevindim ve ferahladım; İbnü’s-Sikkît’ten; ve İbn Berrî, Kesîr’den inşâd etti:

Ben, içimde gizlediğim şeye rağmen insanları elbette ketmederim,
korkumdan ki bununla bir düşman **يَثْرَى** etsin

Yani bununla sevinir ve şemat eder.

**ويَوْمٌ ثَرِيّ**: nemli.

**ومَكانٌ ثَرْيانُ**: toprağında ıslaklık ve çiy vardır.

Atın (terle) nemlendiği vakit, attan suyun **ثَرَى**’sı belirdi; Tufeyl el-Ganevî dedi:

Beşincileri sürüp uzaklaştırılırlar; hâlbuki belirmiştir
suyun **ثَرَى**’sı, süt gibi akan yanlarından

Sıhâh’ta böyledir.

**وثِرَى**: er-Ruveysa ile es-Safrâ arasında bir yer; Ebû Amr, ilkinin fethasıyla söylerdi.

**ويَوْمُ ذِي ثرى**: onların günlerindendir.

Denir: Şüphesiz ben falanın yüzünde öfkenin **ثَرَى**’sını görüyorum; yani onun eserini; şair dedi:

Ben elbette kinleri gözetenim; görürüm
onun **ثَرَاها**’sını efendiden; onu kışkırtmam

Denir: Benimle falan arasında **مُثْرٍ** yoktur; yani kesilmemiştir; bunun aslı, “benimle onun arasında **الثَّرَى** kurumadı” demendir; hadiste olduğu gibi: “Akrabalık bağlarınızı, selam ile de olsa, ıslatın”; Cerîr dedi:

Benimle sizin aranızdaki **الثَّرَى**’yı kurutmayın,
çünkü benimle sizin aranızdaki şey **مُثْرِي**

Sıhâh’ta böyledir.

Asma‘î dedi: Araplar “**شَهْرٌ ثَرَى** ve **شَهْرٌ تَرَى** ve **شَهْرٌ مَرْعَى**” der; yani önce yağmur yağdırır, sonra bitki çıkar da onu görürsün, sonra uzar da hayvanlar onu otlar; Sıhâh’ta böyledir.

Muhkem’de artırdı: ve “**شَهْرٌ اسْتَوَى**”. Dedi: mana “**شَهْرٌ ذُو ثَرىً**”dır; muzâfı hazfettiler. “**شَهْرٌ تَرَى**” sözleri: bitkinin başlarını gördüğün bir ayı murad ettiler; onu hazfettiler; bu, “hepsini ben yapmadım” babındandır. “**مَرْعَى**” ise, hayvanların otlayabileceği kadar uzadığı vakittir; sonra bitki istivâ eder ve dördüncüde olgunlaşır; işte bu, “**اسْتَوَى**” sözlerinin vechidir.

Sıhâh’ın hâmişinde şu nassı buldum: vakfettiğinde gayr-i munsariftir; vaslettiğinde onu sarf edersin.

**إبراهيمُ بنُ أَبي النَّجْم بنِ ثَرَى بن عليِّ بنِ ثَرَى المَوْصِلِيُّ** bir muhaddistir; Süleym onu zeylde zikretti.

Ve **ثَرِيا**’yı, fetha ile isimlendirdiler.
