# ثعب (ث-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Suğban büyük yılan, ejderha demektir

- Harfler: ث - ع - ب
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ثُعْبَانٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/siga/%D8%AB%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8C.md) | فُعْلَانٌ | Büyük yılan | 2 | 2 | [7:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/ayet/7:107.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Asân
2. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
3. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثعب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حيو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%88.md), [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md), [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun veya bir sıvının yarılarak, önündeki engeli aşıp hızla ve uzanarak fışkırması, akması |
| Çekirdek Özet 2 | Fışkıran, hızla uzayıp yayılan ve önüne geçilemeyen dehşet verici büyüklükteki açık mucizevi varlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir bende hapsedilmiş hakikatin baskıyı kırarak karşı konulamaz bir kütle ve akışla açığa çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca biyolojik bir sürüngen türü olarak görüp barındırdığı fışkırma, taşma ve kuşatıcı akış dinamiğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثع | Basınç altındaki sıvının veya kütlenin hızla fışkırması, yarılıp dışarı taşması, kontrolsüz yayılma; nitekim [ثعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84.md) dişlerin yarılarak üst üste binip taşmasını, [ثعط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%B7.md) ise doymak bilmez bir taşkınlığı anlatır | ب | İki dudağın kapanıp patlamasıyla oluşan ب harfi, fışkıran ve yayılan akışa hacim, somut bir gövde ve bir mecrada toplanarak ilerleyen kütlesel bir varlık kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, çarpı veya dişten türetilmiş kesici ve saçıcı hareket | Yüzeyin yarılması, yırtılması ve içeride biriken gücün serbest kalması |
| ع | Göz, göze, su kaynağı | İçeride kaynayan, derinden gelen öz suyun ve kaynağın dışa doğru hareketi |
| ب | Ev, çadır, iç hacim, kap | Sınırlandırılmış bir hazne veya bedensel kütle |
| ثعب | Bir kap veya haznenin yarılarak içindeki kaynağın basınçla dışarı fışkırması ve uzanması | Kapalı bir hacimden yarılarak çıkan ve bir mecra boyunca hızla uzanarak ilerleyen kütlesel hareket |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun bendi yararak gürül gürül akması, bir yarıktan kan veya suyun fışkırarak uzanması ve suyun aktığı vadi yatağı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Uzanıp giden yolun genişliğini ve kıvrılarak akışını büyük bir yılana benzeten şairin kullanımında geçer: على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde yaranın hızla kan akıtmasını anlatmak için kullanılır: صَلَّى وجُرْحُه يَثْعَب دَماً |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesi içinde ثعب kökü, özellikle güneybatı Sami dillerinde ve Arapçada sıvının basınçla dışarı fışkırması ve hızla akması semantik çekirdeği etrafında özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) proto-semitik ötümlü/ötümsüz peltek seslerin kayması neticesinde kökün birebir yansımaları sınırlı kalmış, Arapçada ise kök hem suyun mecrada akıp uzanmasını hem de bu akış hareketini bedeniyle taklit eden, uzayıp giden devasa yılanı ifade edecek biçimde korunmuştur. İlgili morfolojik yapı, akışkanlığın durağan olmayan, bir yöne doğru yarılarak atılan dinamiğini doğrudan temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyun ve kanın fışkırması (ثَعَبَ الماءَ) | Suyun yarılarak akması fiilinden hareketle, hareketindeki uzama ve dalgalanma sebebiyle büyük yılana ثُعْبَان adı verilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami su taşkını ve akıntı kökleri | Suyun bir kanaldan veya çatlaktan basınçla fışkırmasını niteleyen köklerle semantik matris uyumu gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanın diğer kollarında doğrudan fonetik ve semantik süreklilik gösteren sağlam veri tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثعب | Anlamlı | Fışkırmak, uzanıp akmak | Sıvının yarılarak hızla akması ve uzayıp giden büyük yılan | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ثبع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [عثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) | Anlamlı | Karıştırmak, amaçsız davranmak | Bir şeyi hedefsizce birbirine katmak, boş ve faydasız eylemde bulunmak | Kur'an'da geçer; akışın nizamdan sapması |
| [بثع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%B9.md) | Anlamlı | Kırmızılaşmak, kanda dolgunlaşmak | Dudakların kandan dolayı çatlayıp dolgunlaşması ve kırmızının belirmesi | Kur'an'da geçmez; sıvının/kanın yüzeye çıkması |
| [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) | Anlamlı | Harekete geçirmek, uyandırmak | Durgun bir şeyi birdenbire canlandırıp ileri doğru yöneltmek | Kur'an'da geçer; duran gücün dışa fışkırması |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثعب | Merkez | Fışkırarak uzayan kütle | Hacimli, yarıp çıkan ve önüne geçilmez bir akışla ilerleyen varlık | Devasa boyut ve bastırılamaz akış |
| [حيو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%88.md) | Komşu | Genel canlılık | Yaşayan her türlü canlıyı ve genel olarak yılan cinsini ifade eder | Büyüklükten ziyade canlılık ve hareket ön plandadır |
| [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Hızlı ve gizli hareket | Gözden kaybolacak kadar hızlı ve kıvrak hareket eden ince yapılı yılan | Hacimden ziyade hız, çeviklik ve örtünme esastır |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Yarılarak açılma | Bir bendin veya dağın yarılarak suyun çıkması | Çıkış anına odaklanır, uzayan bedensel kütleye değil |
| [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Hapsetme, tutma | Suyun veya herhangi bir gücün akışına engel olup bir yere hapsetmek | Fışkırma ve uzamanın tam zıddı olan durgunluk ve tutulma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثعب | Fışkırma, büyük yılan | Suyun bendi yırtıp fışkırması ve bu nitelikteki devasa sürüngen | Kesin |
| Latince | Draco, serpens | Ejderha, büyük yılan | Devasa cüsseli yılanı karşılar ancak suyun yarılıp fışkırması kök anlamını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Serpent, dragon, surging reptile | Büyük yılan, taşan sürüngen | Korku uyandıran büyük yılanı ifade eder; fışkırma metaforu eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | Riesenschlange, Drache | Dev yılan, ejderha | Cüsse ve dehşet boyutunu karşılar; akışkan fışkırma nüansı bulunmaz | Güçlü |
| Fransızca | Serpent géant, dragon | Dev yılan, ejderha | Fiziksel büyüklüğü aktarır, yarılma ve fışkırma kök bağını vermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثُعْبَانٌ مُبِينٌ | Firavun'un saltanatını sarsan açık, devasa ve hakiki mucize | Hz. Musa'nın asasının yere atıldığında sihirbazların gözbağcılığını yutan gerçek bir kütleye dönüşmesi bağlamı (A'râf [7:107](https://lisan.digital/tr/ayet/7:107.md), Şuarâ [26:32](https://lisan.digital/tr/ayet/26:32.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mucize ve illiyet | Cansız bir tahta parçasının biyolojik bir canavara dönüşümünde zatî değişim mi yoksa arazlar değişimi mi olduğu tartışması | İlahî kudretin sebepler zincirini yarıp açığa çıkması |
| Fıkıh | Taharet ve namaz | Yaranın kan fışkırtması durumunda abdestin bozulup bozulmayacağı ve namaza engel teşkil edip etmeyeceği | Kesintisiz ve basınçlı sıvı akışı |
| Tefsir | Temsil ve beyan | Asanın neden bazen جانّ bazen حية bazen ثُعْبَان olarak nitelendiğinin makama göre açıklanması | Firavun'un sarayında dehşet ve büyüklüğün, ilk nida anında ise çevikliğin öne çıkması |
| Hadis | Şehadet ve fazilet | Şehidin kıyamet günü yarasından kan fışkırarak gelmesi tasviri | Hakikatin gizlenemez biçimde dışarıya taşması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin zuhuru | Yarıcı hüccet | Batılın illüzyonlarını yutma | Dinî alanda sahte kutsallıkların oluşturduğu perdeyi yırtarak ortaya çıkan tartışmasız kanıt | Güçlü |
| İlmi | Basınç ve akış dinamiği | Potansiyelin kinetiğe dönüşmesi | Kapalı enerjiyi serbest bırakma | Bir sistemde sıkıştırılmış potansiyelin bir gedikten patlayarak hacimli bir akışa dönüşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Tiranlığa karşı meydan okuma | Bastırılamayan muhalefet | Otorite illüzyonunu parçalama | Firavunî iktidarın sahte ve gözbağcı düzenini yerle bir eden somut ve ezici güç | Kesin |
| İktisadi | Monopollerin kırılması | Piyasa blokajının yarılması | Donuk sermayeyi akışa geçirme | Yapay olarak tıkanmış bir piyasada tekelci bendi parçalayan ani ve durdurulamaz müdahale | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamik basınç kırılması | Kapalı bir rezervuardaki sıvının kritik eşiği aşarak bendi yıkması ve laminer bir kütle halinde fışkırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Devrimci kırılma | Toplumsal yapay dengelerin ve baskıların aniden yarılarak kolektif bir iradeyle sahneye çıkması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca zoolojik bir sürüngen türü veya mitolojik bir ejderha masalı olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir bendi yarıp çıkan su akışı gibi, sahte düzeni yutmak üzere aniden somutlaşan karşı konulamaz ilahî müdahale |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Musa'nın asasının sihirbazlara karşı gösterdiği meydan okumayı gözbağcı bir sihir numarası seviyesine indirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da aynı nesne için kullanılan farklı kelimelerin eş anlamlı olmadığını; her birinin bir tecelli ve makam farkını ifade ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Musa ile Firavun ve saray bürokrasisi arasındaki güç ve hakikat mücadelesini anlatan kıssa ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak ile batıl arasındaki mücadelenin psikolojik bir yanılsama değil, batılı fiilen yok eden ontolojik bir gerçeklik olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun veya kanın bir bendi, yarığı aşarak basınçla fışkırması ve bu hareket gibi uzayıp giden iri gövdeli yılan.
- Soyut anlam: Bastırılmış bir kudretin veya hakikatin yapay engelleri yırtarak durdurulamaz bir kütle halinde açığa çıkması.
- Sistematik karşılık: Sistemin içindeki yapay illüzyonları yutan, tekelci ve baskıcı yapıları parçalayan nesnel ve ezici müdahale.
- LaTeX modeli: $$F(t) = \nabla \times \left( \frac{\Phi}{\rho} \right) \cdot \mathbb{I}_{\{P > P_c\}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Phi$ birikmiş hakikat ve kudret potansiyelini, $\rho$ sistemin direnç yoğunluğunu, $P$ iç basıncı, $P_c$ ise tiranlığın veya bendin kritik direnç eşiğini temsil eder. Basınç eşiği aşıldığında ($\mathbb{I}_{\{P > P_c\}}$ gösterge fonksiyonuyla) rotasyonel ve fışkırıcı bir akış vektörü $F(t)$ açığa çıkarak durağan engeli parçalar ve uzanır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/ayet/7:107.md) — ثُعْبَانٌ

فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Bunun üzerine asasını bıraktı. Bir de ne görsünler; o, apaçık bir ejderhadır.

### [Şuara 26:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/ayet/26:32.md) — ثُعْبَانٌ

فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Bunun üzerine o asasını attı, bir de ne görsün; apaçık bir ejderhadır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Suğban büyük yılan, ejderha demektir.
Büyük yılandır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والثّاء والباء معهما
ع ب ث، ث ع ب، ب ث ع، ب ع ث مستعملات
عبث:
عَبِثَ يَعْبَثُ عَبَثاً فهو عابث بما لا يعنيه، وليس من باله، أي لاعب. وعَبَثْتُ الأقِطَ أَعْبِثُهُ عَبْثاً فأنا عابث، أي: جفّفته في الشمس. والاسم: العبيث.
والعبيثة والعبيث: الخلط.
ثعب:
ثَعَبْتُ الماء أَثْعَبُهُ ثَعْباً، أي: فجّرته فانثعب، ومنه اشتقّ المَثْعَبُ وهو المِرْزاب. وانثعب الدم من الأنف.
والثُّعبانُ: الحيّة الطويل الضّخم، ويقال: أُثْعُبان. قال:
على نهجٍ كثُعْبانِ العرين
والأُثْعُبانُ الوجهُ الضَّخْم الفَخْمُ في حُسْنٍ وبياضٍ. قال الرّاجز:
إنّي رأيتُ أُثْعُباناً جَعْدا
قد خرجتْ بعدي وقالتْ نَكْدا
والثُّعَبَةُ: ضربٌ من الوزغ لا تلقى أبداً إلا فاتحةً فاها شبه سامّ أبرص، غير أنها خضراء الرأس والحلق جاحظة العينين، والجميع: الثُّعَب.
والثَّعْبُ: الذي يجتمع في مسيل المطر من الغُثاء.
وربما قالوا: هذا ماء ثَعْبٌ، أي: جارٍ، للواحد ويجمع على ثُعْبان.
بثع:
البَثَعُ: ظهور الدّم في الشّفتين خاصّة. شفة باثِعةٌ كاثِعةٌ، أي: يتبثَّعُ فيها الدّمُ، وكادت تنفطر من شدّة الحُمرة، فإذا كان بِالغَيْن فهو في الشّفتين وغيرهما من الجسد كلّه، وهو التَّبثّغ.
بعث:
البَعْثُ: الإِرسالُ، كبعث الله من في القبور.
وَبَعَثْتُ البعيرَ أرسلتُه وحللت عِقالُه، أو كان باركاً فَهِجْتُهُ. قال:
أُنيخها ما بدا لي ثم أَبْعَثُهـا		كأنها كاسرٌ في الجوّ فتخاء
وبعثته من نومه فانبعث، أي: نبّهته.
ويومُ البَعْثِ: يومُ القيامة.
وضرب البَعْثُ على الجند إذا بعثوا، وكل قوم بُعِثوا في أمرٍ أو في وَجْه فهم بَعْثٌ. وقيل لآدم: ابعَثْ بَعْثَ النار فصار البَعْثُ بَعْثاً للقوم جماعة. هؤلاء بَعْثٌ مثل هؤلاءِ سَفْرٌ ورَكْبٌ.

##### Türkçe

باب **العين** و**الثّاء** و**الباء** معهما
**ع ب ث**، **ث ع ب**، **ب ث ع**، **ب ع ث** kullanımdadırlar.

**عبث**:
**عَبِثَ يَعْبَثُ عَبَثاً**; o, kendisini ilgilendirmeyen ve zihninde olmayan şeyle **عابث**tir; yani oyun oynayan. Ve **عَبَثْتُ الأقِطَ أَعْبِثُهُ عَبْثاً**; ben **عابث**im; yani onu güneşte kuruttum. İsim: **العبيث**.
Ve **العبيثة** ve **العبيث**: karıştırma.

**ثعب**:
**ثَعَبْتُ الماء أَثْعَبُهُ ثَعْباً**; yani onu fışkırttım da o **انثعب** etti; bundan **المَثْعَبُ** türetilmiştir ve o **المِرْزاب**dır. Ve burundan kan **انثعب** etti.
Ve **الثُّعبانُ**: uzun, iri yılan; ve **أُثْعُبان** denilir. Dedi ki:
على نهجٍ كثُعْبانِ العرين
Ve **الأُثْعُبانُ**: güzellik ve beyazlık içinde iri, görkemli yüz. **الرّاجز** dedi:
إنّي رأيتُ أُثْعُباناً جَعْدا
قد خرجتْ بعدي وقالتْ نَكْدا
Ve **الثُّعَبَةُ**: bir tür keler; onu asla ağzını açmış hâlde olmaksızın bulmazsın; zehirli, alaca tenli olana benzer; ancak o, başı ve boğazı yeşil, gözleri dışarı fırlamış hâldedir; çoğulu: **الثُّعَب**.
Ve **الثَّعْبُ**: yağmur akıntısının yatağında **الغُثاء**dan toplanan şey.
Ve bazen derler: bu **ماء ثَعْبٌ**dur; yani akıcıdır; tekil için (söylenir) ve **ثُعْبان** üzerine çoğul yapılır.

**بثع**:
**البَثَعُ**: özellikle dudaklarda kanın belirmesi. **شفة باثِعةٌ كاثِعةٌ**; yani onda kan **يتبثَّعُ** eder; ve şiddetli kızarıklıktan neredeyse yarılır. Eğer **بِالغَيْن** ile olursa, o dudaklarda ve onlardan başka bütün bedendedir; ve o **التَّبثّغ**dir.

**بعث**:
**البَعْثُ**: gönderme; Allah’ın kabirlerde olanları göndermesi gibi.
Ve **بَعَثْتُ البعيرَ**: onu gönderdim ve onun **عِقالُه**unu çözdüm; yahut çökmüş idi de onu **فَهِجْتُهُ**. Dedi ki:
أُنيخها ما بدا لي ثم أَبْعَثُهـا		كأنها كاسرٌ في الجوّ فتخاء
Ve onu uykusundan **بعثته** ettim de o **انبعث** etti; yani onu uyandırdım.
Ve **يومُ البَعْثِ**: kıyamet günü.
Ve asker üzerine, gönderildikleri zaman, **البَعْثُ** vurulur; ve her kavim bir işte yahut bir yönde gönderilmişse onlar **بَعْثٌ**tır. Ve Âdem’e denildi: **ابعَثْ بَعْثَ النار**; böylece **البَعْثُ**, kavim için topluluk olarak bir **بَعْثاً** oldu. Bunlar, şu **سَفْرٌ** ve **رَكْبٌ** gibi, bir **بَعْثٌ**tur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ثَعَبءتُ الماء ثعباً: فَجَّرْتُهُ. والثَّعَبُ، بالتحريك: مسيلُ الماء في الوادي؛ وجمعه ثُعْبانٌ. والثعبان أيضاً: ضربٌ من الحيَّاتِ طوالٌ، والجمع ثعابينٌ. والثُعْبَةٌ: ضربٌ من الوَزَغِ.
والمَثْعَبُ، بالفتح: وادُ مَثاعِبِ الحياض. وانْثَعَبَ الماءُ: جرى في المَثْعَبِ. وانْثَعَبَ الدمُ من الأنف. قال الأصمعي: فوهُ يَجْري ثعابيبَ وَسعابيبَ، وهو أن يجريَ منه ماءٌ صافٍ فيه تَمَدُّدٌ.

##### Türkçe

**ثَعَبءتُ الماء** **ثعباً**: onu fışkırttım. Ve **الثَّعَبُ**, harekeli olarak: vadide suyun akıntı yatağı; çoğulu **ثُعْبانٌ**’dır. Ve **الثعبان** da: uzun olan yılanlardan bir tür; çoğulu **ثعابينٌ**’dir. Ve **الثُعْبَةٌ**: kelerden bir türdür.

Ve **المَثْعَبُ**, fetha ile: havuzların akıntı yataklarının vadisi. Ve **انْثَعَبَ الماءُ**: **المَثْعَبِ** içinde aktı. Ve **انْثَعَبَ الدمُ** burundan aktı. **الأصمعي** dedi: Ağzı **ثعابيبَ** ve **وسعابيبَ** olarak akar; bu, ondan içinde bir uzama bulunan duru bir suyun akmasıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والثاء مع الباء
عبث ، ثعب ، بثع ، بعث : مستعملة .
عبث : قال الله جلّ وعزّ : ( أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً ) ( المؤمنون : 115 ) أي لَعِباً . وقد عبِث يَعْبَث عَبَثاً فهو عابث : لاعب بما لا يعنيه وليس من باله . قلت : نَصَب ) عَبَثاً ( لأنه مفعول له ، المعنى : خلقناكم للعبث .
أبو عُبيد عن الفرّاء : عَبَثْتُ الأقِط أَعْبَثُه عَبَثَاً وَمِثْته ، ودُفته . قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى : غَبثته بالغَين . قال : وقال الأموي : الغَبِيثة بالغين : طعام يُطْبخ
ويجعل فيه جَرَاد وهو الغَثِيمة أيضاً .
الحرّانيّ عن ابن السكيت قال : العَبْث : مصدر عَبَث الأَقِط يَعْبَثه عَبْثاً إذا خلط رَطْبه بيابسه . وهي العَبِيثة . قال : والعَبَث أن يَعبَث بالشيء . قال : وعَبَثَت المرأة أقِطها إذا فرَّغَتْه على المُشَرّ اليابس ليحمِل يابسه رَطْبُه . قال : وقال أبو عُبَيدة : في نسب بني فلان عَبِيثة : أي مؤتشِب ، كما يقال : جاء بعَبِيثة في وِعَائه أي بُرّ وشعير قد خُلِطا .
وقال الليث : العَبِيث في لغةٍ : المَصْل . والعَبْث : الخَلْط ، وهو بالفارسيَّة : ترفْ تَرِين . قال وتقول : إن فلاناً لفي عَبِيثة من الناس ولَوِيثة من الناس ، وهم الذين ليسوا من أب واحد ، تهبَّشُوا من أماكن شَتى . وأنشد :
عَبِيثَة من جُشَم وجَرْم
ويقال مررنا على غَنَم بني فلان عَبِيثة واحدة أي اختلط بعضها ببعض .
ثعب : أبو عبيد عن أبي عمرو : الثَعَب : مَسِيل الوادي ، وجمعه ثُعْبان .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء قال : الثَعْب والوَقِيعة والغَدِير كلّ ذا من مجامع الماء .
وقال الليث : الثَعْب : الذي يجتمع في مَسِيل المَطَر من الغُثاء .
قلت : لم يجوّد الليث في تفسير الثَعْب ، وهو عندي : المسيل نفسه ، لا ما يجتمع في المَسِيل من الغُثَاء .
وقال الليث : ثَعَبت الماء ثَعَباً إذا فَجَرْته فانثعَب كانثعاب الدم من الأنف . قال ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر . قال والثُعْبان : الحيَّة الضخم الطويل الذكر قال : الأَثْعَبيّ : الوجه الضخم في حُسْن وبياض .
قلت : ومنهم من يقول : وجه أُثْعبانيّ . قال : والثُعْبة : ضَرْب من الوَزَغ يسمَّى سامَّ أبرص ، غير أنها خضراء الرأس والحَلْق جاحظة العينين ، لا تلقاها أبداً إلاَّ فاتحة فاها . وهي من شرّ الدوابّ . وجمعها ثُعَب .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : من أسماء الفأر البِرّ والثُعْبة والعَرِم .
وقال ابن دريد : الثُعْبة : دابَّة أغلظ من الوَزَغة تلسع ، وربما قَتَلت . قال : ومَثَل من أمثالهم : ما لخَوافي كالقِلَبة ، ولا الخُنّاز كالثُعْبة . قال والخُنّاز : الوَزَغة .
وقال ابن شميل : الحيَّات كلها ثعبان ، الصغير والكبير والإناث والذُكران .
وقال أبو خيرة : الثعبان الحيَّة الذكر ، ونحو ذلك قال الضحاك في تفسير قوله تعالى : ( فَإِذَا هِىَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ ) ( الأعرَاف : 107 ) .
وقال قُطْرب : الثعبان : الحيَّة الذكر الأصفر الأشقر ، وهو من أعظم الحيَّات .
وقال أبو تراب : قال الخليل : الثُعْبان : ماء الواحد ثَعب . قال : وقال غيره : هو الثغب بالغين .
وقال شمر : قال بعضهم : الثعبان من
الحيَّات ضخم عظيم أحمر يصيد الفأر . وقال : وهي ببعض المواضع تستعار للفأر ، وهي أنفع في البيت من السنانير .
وقال حُمَيد بن ثَور :
شديداً توقّيه الإمامَ كأنما
يَرى بتوقّيه الخِشاشة أرقما
فلما أنته أنشبت في خِشاشه
زِماماً كثعبان الحَمَاطة محكما
قال الأزهري : ومَثْعب الحوض : صُنْبُوره وهو ثَقْبه الذي يخرج منه الماء . قال : وروي عن ثعلب في قوله تعالى وتشبيهه عصا موسى بثعبان مبين في موضع ، وقد شبَّهها في موضع آخر بالجان فقيل الثعبان : أضخم الحَيَّات جُثّة ، والجانّ : أخفُ الحيَّات وألطفها غَلْقاً فكيف شبّهت العصا مرة بالثعبان ومرَّة بالجانّ ؟ فقال شبَّهها في ضخمها بالثعبان ، وفي خفَّتها بالجان ونحو ذلك قال الزجاج .
بثع : أبو زيد : بَثِعت لِثَةُ الرجل تَبْثَع بُثُوعاً إذا خرجت وارتفعت حتى كأنَّ بها وَرَماً ، وذلك عيب وإذا ضحك الرجل فانقلبت شفته فهي باثعة أيضاً .
وقال الليث : البَثَغ ظهور الدم في الشفتين وغيرهما من الجَسَد . قال : وهو البَثَغ بالغين في الجسد .
قلت : لم أسمع البَثَغ بالغين لغيره .
بعث : قال الليث : بَعَثت البعير فانبعث إذا حللت عِقَاله وأرسلته لو كان باركاً فأثرته . قال : بعثته من نومه فانبعث . قال والبَعْث : بَعْث الجُنْد إلى العَدُوّ . قال والبَعْث يكون نَعْتاً للقوم يُبْعثون إلى وجه من الوجوه ؛ مثل السفَر والرَكْب . بَعيث : اسم رجل . قلت : هو شاعر معروف من بني تميم ؛ وبَعيث لقب له ، وإنما بعَّثَه قولُه :
تبعَّث مني ما تبعَّث بعدما استمرْ
قلت : وبُعاث بالعين : يوم من أيام الأوس والخزرج معروف ذكره الواقدي ومحمد بن إسحاق في ( كتابيهما ) . وذكر ابن المظفّر هذا في كتاب ( الغين ) فجعله يوم بُغَاث فصحّفه . وما كان الخليل ح يخفي عليه يومُ بعاث ؛ لأنه من مشاهير أيَّام العرب ، وإنما صحَّفه الليث وعزاه إلى خليل نفسِه ، وهو لسانه . والله أعلم .
وقال الله جلّ وعزّ : ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) هذا وقف التَمَام وهو قول المشركين يوم النُشُور وقوله جلّ وعزّ : ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ) قول المؤمنين و ) وُوِهَاذَا ( رفع بالابتداء والخبر ) مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا ( وقرىء ( يا ويلنا مِن بَعْثِنا من مرقدنا ) أي مِن بَعْث الله إيانا من مرقدنا . والبعث في كلام العرب على وجهين أحدهما الإرسال ؛ كقول الله تعالى : ( ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَى ) ( الأعراف : 103 ) معناه : أرسلنا . والبَعْث : إثارة بارِكٍ أو قاعد . تقول بعثت البعير فانبعث أي أثرته فثار . والبَعْث أيضاً : الإحياء من الله للموتى . ومنه قوله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ ) ( البَقَرَة : 56 ) أي
أحييناكم .
وفي حديث حذيفة : ( إن للفتنة بَعْثات ووَقَفات فمن استطاع أن يموت في وَقفاتها فليفعل ) .
وقال شمر في قوله : ( بعثات ) أي إثارات وهَيْجات . قال : وكلّ شيء أثرتَه فقد بعثتَه . وبعثت النائم إذا أهْبَبتَه . قال : والبَعْث : القوم المبعوثون المُشْخصون . ويُقَال : هم البَعْث بسكون العين .
وفي ( النوادر ) : يقال : ابْتَعَثْنا الشام عَيْراً إذا أرسلوا إليها رِكَاباً للميرة . وباعِيثاء : موضع معروف . الأصمعيّ : رجل بَعِث : لا يكاد ينام ، وناقة بَعِثة : لا تكاد تَبْرُك .

##### Türkçe

باب العين والثاء مع الباء
**عبث** ، **ثعب** ، **بثع** ، **بعث** : kullanımdadır.

**عبث** : Allah yüce ve azîz şöyle dedi: ( أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ **عَبَثاً** ) ( المؤمنون : 115 ) yani: oyun olarak. Ve gerçekten **عبِث** **يَعْبَث** **عَبَثاً**; o hâlde o **عابث**tir: kendisini ilgilendirmeyen ve aklında olmayan şeyle oynayan. Dedim: (**عَبَثاً**) nasb edildi; çünkü o, mef‘ûl leh’dir; mânâ: sizi **العبث** için yarattık.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **عَبَثْتُ** **الأقِط** **أَعْبَثُه** **عَبَثَاً**: onu karıştırdım; ve onu yoğurdum, ve onu ittirdim. Ebû Ubeyd dedi: Onda başka bir dil de vardır: **غَبثته** **بالغَين**. Dedi: Ve el-Emevî dedi: **الغَبِيثة** **بالغين**: pişirilen bir yiyecek; ve içine çekirge konur; o, **الغَثِيمة** de olur.

El-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten dedi: **العَبْث**: **عَبَث** **الأَقِط** **يَعْبَثه** **عَبْثاً**’ın masdarıdır; yaşını kurusuyla karıştırdığı zaman. Ve o, **العَبِيثة**dir. Dedi: Ve **العَبَث**: şeyle oynamaktır. Dedi: Ve kadın **أقِط**ını **عَبَثَت**; onu kuru **المُشَرّ** üzerine boşalttığı zaman; ki kurusu, yaşıyla taşınsın. Dedi: Ve Ebû Ubeyde dedi: Falan oğullarının nesebinde **عَبِيثة**: yani karışık-soylu; nitekim denir: kabında **عَبِيثة** ile geldi; yani karıştırılmış buğday ve arpa ile.

Ve el-Leys dedi: **العَبِيث** bir dilde: **المَصْل**. Ve **العَبْث**: karıştırmadır; ve o Farsçada: ترفْ تَرِين. Dedi: Ve dersin: Şüphesiz falan kimse insanlardan bir **عَبِيثة** içindedir ve insanlardan bir **لَوِيثة** içindedir; ve onlar, tek bir babadan olmayan kimselerdir; çeşitli yerlerden toplanmışlardır. Ve şu beyit okundu:
عَبِيثَة من جُشَم وجَرْم

Ve denir: Falan oğullarının koyunlarına bir tek **عَبِيثة** olarak uğradık; yani bir kısmı bir kısmına karıştı.

**ثعب** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الثَعَب**: vadinin akıntı yatağıdır; çoğulu **ثُعْبان**dır.

Ve el-Münzirî bana, Sa‘leme’den, el-Ferrâ’dan, Sa‘leb’den haber verdi; dedi: **الثَعْب** ve **الوَقِيعة** ve **الغَدِير**; bunların hepsi su birikintilerindendir.

Ve el-Leys dedi: **الثَعْب**: yağmur akıntı yatağında biriken **الغُثاء**dır.

Dedim: el-Leys, **الثَعْب**ın tefsirinde iyi yapmadı; ve o benim yanımda: bizzat akıntı yatağının kendisidir; akıntı yatağında **الغُثَاء**dan biriken şey değil.

Ve el-Leys dedi: **ثَعَبت** suyu **ثَعَباً**; onu fışkırttığın zaman; böylece burundan kanın fışkırması gibi fışkırdı. Dedi: Bundan **مَثْعَب** **المَطَر** türetildi. Dedi: Ve **الثُعْبان**: iri, uzun erkek yılandır. Dedi: **الأَثْعَبيّ**: güzellik ve beyazlık içinde iri yüzdür.

Dedim: Ve onlardan kimisi der: **وجه أُثْعبانيّ**. Dedi: Ve **الثُعْبة**: **الوَزَغ**dan bir türdür; **سامَّ أبرص** diye adlandırılır; ancak o, başı ve boğazı yeşildir; gözleri fırlaktır; onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın. Ve o, hayvanların en şerlilerindendir. Çoğulu **ثُعَب**dır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Tarla faresinin adlarındandır: **البِرّ** ve **الثُعْبة** ve **العَرِم**.

Ve İbn Düreyd dedi: **الثُعْبة**: **الوَزَغة**dan daha kalın bir hayvandır; sokar; ve bazen öldürür. Dedi: Ve onların darb-ı mesellerinden bir mesel: ما لخَوافي كالقِلَبة ، ولا الخُنّاز كالثُعْبة. Dedi: Ve **الخُنّاز**: **الوَزَغة**dır.

Ve İbn Şümeyl dedi: Yılanların hepsi **ثعبان**dır; küçüğü ve büyüğü ve dişileri ve erkekleri.

Ve Ebû Hayra dedi: **الثعبان** erkek yılandır; ve buna benzer şekilde ed-Dahhâk, Allah’ın sözü olan ( فَإِذَا هِىَ **ثُعْبَانٌ** مُّبِينٌ ) ( الأعرَاف : 107 ) tefsirinde söyledi.

Ve Kutrub dedi: **الثعبان**: sarı, açık sarı erkek yılandır; ve o, yılanların en büyüğündendir.

Ve Ebû Turâb dedi: el-Halîl dedi: **الثُعْبان**: tekilinin suyu **ثَعب**dır. Dedi: Ve başkası dedi: O, **الثغب** **بالغين**dir.

Ve Şemmer dedi: Bazıları dedi: **الثعبان** yılanlardan iri, büyük, kırmızı olandır; fare avlar. Dedi: Ve o, bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde kedilerden daha faydalıdır.

Ve Humeyd b. Sevr dedi:
شديداً توقّيه الإمامَ كأنما
يَرى بتوقّيه الخِشاشة أرقما
فلما أنته أنشبت في خِشاشه
زِماماً كثعبان الحَمَاطة محكما

El-Ezherî dedi: **مَثْعب الحوض**: onun musluğudur; o, suyun çıktığı deliğidir. Dedi: Ve Sa‘leb’den, Allah’ın sözü ve Mûsâ’nın asasını bir yerde **ثعبان مبين**e benzetmesi hakkında rivayet edildi; başka bir yerde onu **الجان**a benzetmiştir; denildi ki: **الثعبان**: cüssece yılanların en irisi; **الجانّ**: yılanların en hafifi ve en latifi, kıvrılışça; öyleyse asa bir defa **الثعبان**a, bir defa **الجانّ**a nasıl benzetildi? O da dedi: Onu iriliğinde **الثعبان**a, hafifliğinde **الجانّ**a benzetti; ve buna benzerini ez-Zeccâc söyledi.

**بثع** : Ebû Zeyd: Adamın diş eti **بَثِعت**; **تَبْثَع** **بُثُوعاً**; çıktığı ve yükseldiği zaman; sanki onda bir şişlik varmış gibi; bu bir ayıptır. Ve adam güldüğü zaman dudağı ters dönerse o da **باثعة**dır.

Ve el-Leys dedi: **البَثَغ**: dudaklarda ve bedenden başkasında kanın belirmesidir. Dedi: Ve o, bedende **البَثَغ** **بالغين**dir.

Dedim: Ondan başkası için **البَثَغ** **بالغين** işitmedim.

**بعث** : el-Leys dedi: Deveyi **بَعَثت**; böylece **انبعث**; bağını çözdüğün ve onu salıverdiğin zaman; çökmüş olsa bile onu kaldırdığın zaman. Dedi: Onu uykusundan **بعثته**; böylece **انبعث**. Dedi: Ve **البَعْث**: askeri düşmana göndermektir. Dedi: Ve **البَعْث**, bir yöne gönderilen kavim için sıfat olur; sefer ve yolcu topluluğu gibi. **بَعيث**: bir adam adıdır. Dedim: O, Benî Temîm’den bilinen bir şairdir; ve **بَعيث** onun lakabıdır; onu lakaplandıran ancak şu sözüdür:
تبعَّث مني ما تبعَّث بعدما استمرْ

Dedim: Ve **بُعاث** **بالعين**: Evs ve Hazrec’in günlerinden bilinen bir gündür; el-Vâkıdî ve Muhammed b. İshâk onu (iki kitaplarında) zikretti. Ve İbnü’l-Muzaffer bunu **( الغين )** kitabında zikretti de onu **بُغَاث** günü yaptı; böylece tashîf etti. Ve el-Halîl’e **يومُ بعاث** gizli kalacak değildi; çünkü o, Arapların meşhur günlerindendir; ancak onu el-Leys tashîf etti ve onu Halîl’in bizzat kendisine nisbet etti; ve o, onun dilidir. Allah daha iyi bilir.

Ve Allah yüce ve azîz dedi: ( رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ قَالُواْ ياوَيْلَنَا مَن **بَعَثَنَا** مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ ) ( يس : 52 ) bu, tam durak yeridir; ve bu, müşriklerin diriliş günündeki sözüdür. Ve O yüce ve azîz’in sözü: ( مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمانُ ) ( يس : 52 ) müminlerin sözüdür. Ve ) وُوِهَاذَا ( ibtidâ ile merfû‘ kılındı; ve haber: ) مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا (. Ve şöyle de okundu: ( يا ويلنا مِن **بَعْثِنا** من مرقدنا ) yani: Allah’ın bizi yatağımızdan diriltmesinden. Ve **البعث** Arapların sözünde iki vecih üzeredir: birincisi gönderme; Allah’ın sözü gibi: ( ثُمَّ **بَعَثْنَا** مِن بَعْدِهِم مُّوسَى ) ( الأعراف : 103 ) mânâsı: gönderdik. Ve **البَعْث**: çökmüş veya oturmuş olanı kaldırıp harekete geçirmektir. Dersin: deveyi **بعثت**; böylece **انبعث**; yani onu kaldırdım da kalktı. Ve **البَعْث** ayrıca: Allah’tan ölülere diriltmedir. Ondandır O yüce ve azîz’in sözü: ( ثُمَّ **بَعَثْنَاكُم** مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ ) ( البَقَرَة : 56 ) yani: sizi dirilttik.

Huzeyfe hadîsinde: ( إن للفتنة **بَعْثات** ووَقَفات فمن استطاع أن يموت في وَقفاتها فليفعل ).

Ve Şemmer, ( **بعثات** ) sözü hakkında dedi: yani kışkırtmalar ve kabarmalar. Dedi: Senin kışkırttığın her şey, onu **بعثت** olmuşsundur. Ve uyuyanı **بعثت**; onu uyandırdığın zaman. Dedi: Ve **البَعْث**: gönderilmiş, yola çıkarılmış kavimdir. Ve denilir: onlar **البَعْث**tır; **العين**in sükûnu ile.

Ve **( النوادر )**’de: denilir: Şam’a azık için binekler gönderdikleri zaman: **ابْتَعَثْنا** Şam’ı **عَيْراً**. Ve **باعِيثاء**: bilinen bir yerdir. el-Asma‘î: **رجل بَعِث**: neredeyse uyumayan; ve **ناقة بَعِثة**: neredeyse çökmeyen.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والعين وما يثلثهما)‏
(ثعل) الثاء والعين واللام أصلٌ واحد، وهو تَزَيُّدٌ واختلافُ حالٍ. فالثَّعَل زيادة السِّنِّ واختلافٌ في الأسنان في مَنْبتِها. تقول ثَعِلَ الرّجلُ وثَعِلَت سِنُّه، وهو يَثْعَل ثَعَلا، وهو أَثْعَلُ والمرأة ثَعْلاء والجميع الثُّعْل. وربّما كان الثَّعَل في أطْباءِ النّاقة أو البقرة، وهي زيادةٌ في طُبْييْها. وقال الخليل: الثُّعلول: الرجل الغضبان، وأنشد:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
أيْ قَارَبَ. وعلى هذا القياس كلمةٌ ذكَرَها الخليل، أنَّ الأثْعَلَ السيِّد الضَّخْم إذا كان لـه فُضُول. وممّا اشتق منه ثُعَلٌ بطن من العرب(4). قال امرؤ القيس:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
ويقال أثْعَلَ القومُ إذا خالَفُوا(6).‏
(ثعم) الثاء والعين والميم ليس أصلاً معوّلاً عليه. أمّا ابنُ دريدٍ فلم يذكره أصلاً. وأمّا الخليل فجعله مرّة في المهمل، كذا خُبِّرْنا به عنه. وذُكِرَ عنه مرّةً أنّ الثَّعْم النَّزْع والجرّ؛ يقال ثَعَمْتُه أي نزعتُه وجرَرته. وذكر عنه أنّه [يقال] تثعَّمَتْ فلاناً أرضُ بني فلانٍ، إذا أعجبَتْه وجرّتْه إليها ونزعَتْه.‏
وقال قوم: هذا تصحيفٌ، إنّما هو تنعّمَتْه فتنعَّمَ، أي أَرَتْهُ ما فيه لـه نعيمٌ فتنعَّمَ، أي أعْمَلَ نعامةَ رِجْلهِ مَشْياً إليها. وما هذا عندي إلاّ كالأوّل. وما صحَّتْ بشيءٍ منه رِواية.‏
(ثعر) التاء والعين والراء بناءٌ إنْ صحَّ دلَّ على قماءَةٍ وصِغَر. فالثُّعْرُورَانِ كالحلمتين تكتنِفان ضَرْعَ الشاة. وعلى هذا قالوا للرجل القصير ثُعْرُور.‏
(ثعط) الثاء والعين والطاء كلمةٌ صحيحة. يقال ثَعِطَ اللَّحمُ إذا تغيَّرَ وأنْتَنَ. وقال:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
ومما حُمِل عليه الثَّعِيطُ دُقاقُ التّرابِ الذي تسفِيه الرِّيح.‏
(ثعب) الثاء والعين والباء أصلٌ يدلُّ على امتداد الشيء وانبساطِه، يكون ذلك في ماءٍ وغيره.‏
قال الخليل: يقال ثَعَبْت الماءَ وأنا أثعَبُه، إذا فجّرته فانثَعب، كانثعاب الدّمِ من الأنف. قال: ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر. وممّا يصلُح حمْلُه على هذا، الثُّعبانُ الحيَّةُ الضَّخْم الطويل؛ وهو من القياس، في انبساطه وامتداده خَلْقاً وحركةً. قال:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
وربما قيل ماءٌ ثَعْبٌ، ويجمع على الثُّعبان.‏
--------------ـــــ
(3) البيت في اللسان (13: 88).‏
(4) في اللسان: "وبنو ثعل بطن، وليس بمعدول، إذا لو كان معدولا لم يصرف".‏
(5) البيت في الجمهرة (2: 45) برواية "إن الكريم للكريم".‏
(6) في اللسان: "أثعل القوم علينا إذا خالفوا". وفي المجمل: "وأثعلوا خالفوا علينا".‏
(7) بعده كما في اللسان (ثعط):‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ

##### Türkçe

(ثاء ve **عين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)‏
(**ثعل**) **الثاء** ve **العين** ve **اللام** tek bir asıldır; o da artma ve hâlin değişmesidir. Şu hâlde **الثَّعَل** dişin artması ve dişlerde, bitiş yerlerinde bir farklılıktır. **ثَعِلَ** adam dersin ve **ثَعِلَت** dişi; ve o **يَثْعَل** **ثَعَلا**; ve o **أَثْعَل**’dır; kadın **ثَعْلاء**; hepsi **الثُّعْل**. Ve belki **الثَّعَل** dişi devenin yahut ineğin memelerinde olur; o, iki memesindeki bir artıştır. Halîl dedi: **الثُّعلول**: öfkeli adam; ve inşâd etti:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
Yani: yaklaştı. Ve bu kıyas üzere Halîl’in zikrettiği bir kelime: **الأثْعَل** fazla(lar)ı olduğu zaman iri efendidir. Ve ondan türetilmiş olanlardan: **ثُعَل** Araplardan bir karın(4). İmru’ul-Kays dedi:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
Ve denir: **أثْعَلَ** kavim, muhalefet ettikleri zaman(6).‏

(**ثعم**) **الثاء** ve **العين** ve **الميم** güvenilecek bir asıl değildir. İbn Düreyd ise onu asıl olarak zikretmedi. Halîl’e gelince, onu bir defa ihmâl edilenler içinde kıldı; bize ondan böyle haber verildi. Ondan bir defa da zikredildi ki **الثَّعْم** çekip çıkarma ve sürüklemedir; denir: **ثَعَمْتُه** yani onu çektim çıkardım ve sürükledim. Ondan zikredildi ki [denir]: **تثعَّمَتْ** falancayı falan oğullarının toprağı; onu beğendikleri, ona doğru çektiği ve onu oraya çekip çıkardığı zaman.‏
Bir kavim dedi: bu bir tashîftir; ancak **تنعّمَتْه**’dir; böylece **تنعَّمَ**; yani onda kendisi için nimet olan şeyi ona gösterdi de **تنعَّمَ**; yani ayağının devekuşu yürüyüşünü ona doğru yürümekle işledi. Bu ise benim yanımda ancak birincisi gibidir. Bunların hiçbirinden bir rivayet sahih olmadı.‏

(**ثعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir binâdır; sahih olursa, aşağılık ve küçüklüğe delâlet eder. Şu hâlde **الثُّعْرُورَانِ** koyunun memesini kuşatan iki meme ucu gibidir. Ve bunun üzerine kısa adama **ثُعْرُور** dediler.‏

(**ثعط**) **الثاء** ve **العين** ve **الطاء** sahih bir kelimedir. Denir: **ثَعِطَ** et, değiştiği ve kokuştuğu zaman. Ve dedi:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
Ve bunun üzerine taşınan şeylerdendir: **الثَّعِيطُ** rüzgârın savurduğu ince toprak.‏

(**ثعب**) **الثاء** ve **العين** ve **الباء** bir asıldır; şeyin uzamasına ve yayılmasına delâlet eder; bu, suda ve başkasında olur.‏
Halîl dedi: denir: **ثَعَبْت** suyu ve ben onu **أثعَبُه**; onu fışkırttığın zaman, böylece o **انثَعب**; burundan kanın fışkırması gibi. Dedi: ve ondan **مَثْعَب** yağmur türetildi. Ve bunun üzerine taşınması uygun olanlardandır: **الثُّعبانُ** iri uzun yılan; ve o kıyastandır; yaratılış ve hareketçe yayılıp uzamasında. Dedi:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
Ve belki denir: **ماءٌ ثَعْبٌ**; ve **الثُّعبان** üzerine cem‘ olunur.‏

--------------ـــــ
(3) Beyit Lisân’da (13: 88).‏
(4) Lisân’da: "Ve Benû **ثعل** bir karındır; ve ma‘dûl değildir; çünkü eğer ma‘dûl olsaydı sarf olunmazdı".‏
(5) Beyit Cemhere’de (2: 45) "إن الكريم للكريم" rivayetiyle.‏
(6) Lisân’da: "**أثعل** kavim bize karşı, muhalefet ettikleri zaman". Mücmel’de: "Ve **أثعلوا** bize karşı muhalefet ettiler".‏
(7) Ondan sonra Lisân’da (**ثعط**) olduğu üzere:‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال عز وجل: ﴿فإذا هي ثعبان مبين﴾ [الأعراف/107]، ويجوز أن يكون سمي بذلك من قوله: ثعبت الماء فانثعب، أي: فجرته وأسلته فسال، ومنه: ثعب المطر، والثعبة: ضرب من الوزغ وجمعها: ثعب، كأنه شبه بالثعبان في هيئته، فاختصر لفظه من لفظه لكونه مختصرا منه في الهيئة.

##### Türkçe

- Aziz ve celîl olan dedi ki: ﴿فإذا هي **ثعبان** مبين﴾ [الأعراف/107]; ve caizdir ki, onun bununla adlandırılmış olması şu sözünden olsun: **ثعبت الماء** فـ **انثعب**; yani: onu fışkırttım ve akıttım da aktı. Ve ondan: **ثعب المطر**. Ve **الثعبة**: **الوزغ**dan bir türdür; cem‘i: **ثعب**. Sanki o, heyetinde **الثعبان**a benzetilmiştir; böylece, heyette ondan kısaltılmış olması sebebiyle, lafzını onun lafzından kısalttı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ع ب
ثعب الماء‏:‏ فجره فانثعب ومنه مثعب السطح ومثعب الحوض‏.‏
وتقول‏:‏ أقبلت أعناق السيل الزاعب فأصلحوا خراطيم المثاعب‏.‏
وسيل أثعوب‏.‏
وسالت الثعبان كما انساب الثعبان جمع ثعب وهو المسيل‏.‏
قال‏:‏ وما ثعب باتت تطـرده الصبـا بسـراء واد منجـد غير أتهما ومن المجاز‏:‏ صاح به فانثعب إليه إذا وثب يجري إليه‏.‏
وشد أثعوب‏.‏
قال‏:‏ لها إذا حر الحرار واللوب قوائم عـوج وشـد أثعـوب وقال أبو دؤادك وكل قائمة تهوي لوجهتها لها أتي كفرغ الدلو أثعوب وكلاهما من باب الاستعارة إلا أن الطريق مختلف‏.‏
وثعب عليهم الغارة‏:‏ شنها وثعب البعير شقشقته‏:‏ أخرجها‏.‏
قال‏:‏ يثعـب رقشـاء كلـون الأرقـم‏.‏

##### Türkçe

ث ع ب
**ثعب الماء**: Onu fışkırttı; böylece fışkırdı. Ondandır: **مثعب السطح** ve **مثعب الحوض**.
Ve dersin ki: **أقبلت أعناق السيل الزاعب**; öyleyse **خراطيم المثاعب**’i düzelttiler.
Ve **سيل أثعوب**.
Ve **سالت الثعبان**; **الثعبان**’ın kayıp gitmesi gibi. **ثعب**’ın cem‘i; o da **المسيل**’dir.
Dedi ki: Ve **ثعب** (öyle bir şey) ki, **الصبا** onu kovalar olarak geceledi; **بسـراء واد منجـد غير أتهما**. Ve mecazdandır: Ona seslendi de, ona doğru fışkırdı; yani ona doğru koşarak sıçradı.
Ve **شد أثعوب**.
Dedi ki: Onun için, **حر الحرار واللوب** kızıştığında, eğri ayaklar ve **شد أثعوب** vardır. Ve Ebû Düâd dedi ki: Ve her bir ayak, yönüne doğru düşer; onun için, kova ağzının boşluğu gibi bir **أثعوب** olan bir geliş vardır. Ve ikisi de istiâre babındandır; ancak yol farklıdır.
**وثعب عليهم الغارة**: Onu başlattı. Ve **وثعب البعير شقشقته**: Onu çıkardı.
Dedi ki: **يثعـب رقشـاء كلـون الأرقـم**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ثَعَبَ الماءَ والدَّمَ ونحوَهما يَثْعَبهُ ثَعْباً: فَجَّره، فانْثَعَبَ كما يَنْثَعِبُ الدَّمُ من الأَنْف. قال الليث: ومنه اشْتُقَّ مَثْعَبُ المطَر. وفي الحديث: يجيءُ الشَّهيدُ يومَ القيامةِ، وجُرْحُه يَثْعَبُ دَماً؛ أَي يَجْري. ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: صَلَّى وجُرْحُه يَثْعَب دَماً. وحديث سعدٍ، رضي اللّه عنه: فقَطَعْتُ نَساهُ فانْثَعَبَتْ جَدِّيةُ الدَّمِ، أَي سالَتْ، ويروى فانْبَعَثَتْ. وانْثَعَبَ المطَرُ: كذلك. وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ: سائل، وكذلك الدّمُ؛ الأَخيرة مَثَّلَ بها سيبويه وفسرها السيرافي. وقال اللحياني: الأُثْعُوبُ: ما انْثَعَبَ. والثَّعْبُ مَسِيلُ الوادي(1) (1 قوله «والثعب مسيل إلخ» كذا ضبط في المحكم والقاموس وقال في غير نسخة من الصحاح والثعب بالتحريك مسيل الماء.) ، والجمع ثُعْبانٌ. وجَرى فَمُه ثَعابِيبَ كسَعابِيبَ، وقيل: هو بَدَلٌ، وهو أَن يَجْري منه ماءٌ صافٍ فيه تمَدُّدٌ. والـمَثْعَبُ، بالفتح، واحد مَثاعِبِ الحِياضِ. وانْثَعَبَ الماءُ: جَرى في الـمَثْعَبِ. والثَّعْبُ والوَقيعةُ والغَدير كُلُّه من مَجامع الماء. وقال الليث: والثَّعْبُ الذي يَجْتَمعُ في مَسيلِ المطر من الغُثاء.قال الأَزهري: لم يُجَوِّد الليث في تفسير الثَّعْبِ، وهو عندي الـمَسِيلُ نفسُه، لا ما يجتمع في الـمَسِيل من الغُثاء. والثُّعْبانُ: الحَيَّةُ الضَّخْمُ الطويلُ، الذكرُ خاصّةً. وقيل: كلُّ حَيَّةٍ ثُعْبانٌ. والجمع ثَعابينُ. وقوله تعالى: فأَلْقَى عَصاه فإِذا هي ثُعْبانٌ مُبِينٌ؛ قال الزجاج: أَراد الكبيرَ من الحَيَّاتِ، فإِن قال قائل: كيف جاء فإِذا هي ثُعْبانٌ مبين. وفي موضع آخر: تَهْتَزُّ كأَنها جانٌّ؛ والجانُّ: الصغيرُ من الحيّات. فالجواب في ذلك: أَنّ خَلْقَها خَلْقُ الثُّعبانِ العظيمِ، واهْتِزازُها وحَرَكَتُها وخِفَّتُها كاهْتِزازِ الجانِّ وخِفَّتِه. قال ابن شميل: الحَيَّاتُ كلها ثُعْبانٌ، الصغير والكبير والإِناث والذُّكْرانُ. وقال أَبو خَيْرة: الثعبانُ الحَيَّةُ الذكَر. ونحو ذلك قال الضحاك في تفسير قوله تعالى: فإِذا هي ثُعْبان مبين. وقال قطرب: الثُّعبانُ الحَيّةُ الذكرُ الأَصْفَر الأَشْعَرُ، وهو من أَعظمِ الحَيّات. وقال شمر: الثُّعبانُ من الحَيّاتِ ضَخْمٌ عظيم أَحمر يَصِيدُ الفأْر. قال: وهي ببعض المواضع تُسْتَعار للفَأْر، وهو أَنفَعُ في البَيْتِ من السَّنانِير. قال حميد بن ثور: شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما *  نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه *  زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا والأُثْعبانُ: الوَجْهُ الفَخْم في حُسْن بيَاضٍ. وقيل:
\<ص:237>
هو الوَجْهُ الضَّخْم. قال:
إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، *  قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا قال الأَزهري: والأَثْعَبِيُّ الوَجْه الضَّخْمُ في حُسْن وبَياضٍ. قال: ومنهم مَن يقول: وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ.
ابن الأعرابي: من أَسماءِ الفأْر البِرُّ والثُّعْبةُ والعَرِمُ. والثُّعْبةُ ضَرْبٌ من الوَزَغ تُسمى سامَّ أَبْرَصَ، غير أَنها خَضْراءُ الرأْس والحَلْقِ جاحظةُ العينين، لا تَلْقاها أَبداً إِلاَّ فاتِحةً فاها، وهي مِن شَرِّ الدَّوابِّ تَلْدَغُ فلا يَكادُ يَبْرَأُ سَلِيمُها، وجمعها ثُعَبٌ.
وقال ابن دريد: الثُّعْبةُ دابّةٌ أَغْلَظُ من الوَزَغةِ تَلْسَعُ، ورُبما قَتَلَتْ، وفي المثل: ما الخَوافي كالقِلَبةِ، ولا الخُنَّازُ كالثُّعَبةِ. فالخَوافي: السَّعَفاتُ اللَّواتي يَلِينَ القِلَبةَ. والخُنَّازُ: الوَزَغةُ. ورأَيت في حاشية نسخة من الصحاح موثوق بها ما صورته: قال أَبو سهل: هكذا وجدته بخط الجوهريّ الثُّعْبة، بتسكين العين. قال: والذي قرأْته على شيخي، في الجمهرة، بفتح العين. والثُّعْبةُ نبتةٌ(1) (1 قوله «والثعبة نبتة إلخ» هي عبارة المحكم والتكملة لم يختلفا في شيء إلا في المشبه به فقال في المحكم شبيهة بالثعلة وفي التكملة بالثوعة.) شَبِيهة بالثُّعْلةِ إِلا أَنها أَخْشَن ورقاً وساقُها أَغْبَرُ، وليس لها حَمْل، ولا مَنْفعةَ فيها، وهي من شجر الجبل تَنْبُت في مَنابِت الثُّوَعِ، ولها ظِلٌّ كَثِيفٌ، كلُّ هذا عن أَبي حنيفة. والثَّعْبُ: شجر، قال الخليل: الثُّعْبانُ ماء، الواحد ثَعْبٌ. وقال غيره: هو الثَّغْبُ، بالغين المعجمة.

##### Türkçe

**ثَعَبَ** suyu, kanı ve bunların benzerlerini **يَثْعَبهُ** **ثَعْباً**: onu fışkırttı; böylece, burundan kanın fışkırması gibi, **انْثَعَبَ**. Leys dedi: Bundan **مَثْعَبُ** yağmur türetilmiştir. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir, yarası kan **يَثْعَبُ**”; yani akar. Bundan Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Namaz kıldı, yarası kan **يَثْعَبُ**.” Sa‘d’ın hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onun sinirini kestim de kanın akıntısı **انْثَعَبَتْ**”; yani aktı; **فانْبَعَثَتْ** diye de rivayet olunur.

**وانْثَعَبَ** yağmur: aynı şekilde. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcıdır; kan da böyledir; sonuncusunu Sîbeveyh bununla örnekledi ve Sîrâfî onu açıkladı.

Lihyânî dedi: **الأُثْعُوبُ**: **انْثَعَبَ** olan şeydir. Ve **الثَّعْبُ** vâdinin akıntı yeridir(1) ve çoğulu **ثُعْبانٌ**’dır.
(1 “ve **الثعب** akıntı yeri…” sözü: böylece **المحكم** ve **القاموس**’ta ضبط edilmiştir; **الصحاح**’ın birden çok nüshasında ise **والثعب** harekeli olarak suyun akıntı yeri (diye geçer).)

Ağzı **ثَعابِيبَ** olarak aktı, **سَعابِيبَ** gibi; ve denildi ki: o bir بدل’dür; o, ondan içinde bir uzama bulunan duru suyun akmasıdır.

Ve **الـمَثْعَبُ**, fetih ile, havuzların **مَثاعِبِ**’inden bir tanesidir. Ve **انْثَعَبَ** su: **الـمَثْعَبِ** içinde aktı. Ve **الثَّعْبُ** ve **الوَقيعةُ** ve **الغَدير**: hepsi suyun toplandığı yerlerdendir. Leys dedi: Ve **الثَّعْبُ**, yağmurun akıntı yerinde köpükten toplanan şeydir. Ezherî dedi: Leys, **الثَّعْبِ**’in tefsirinde iyi yapmadı; o, benim yanımda bizzat akıntı yerinin kendisidir; akıntı yerinde köpükten toplanan şey değildir.

Ve **الثُّعْبانُ**: iri, uzun yılandır; özellikle erkektir. Ve denildi ki: her yılan **ثُعْبانٌ**’dır. Çoğulu **ثَعابينُ**’dir. Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de baktı ki o apaçık bir **ثُعْبانٌ**.” Zeccâc dedi: Yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: “Nasıl ‘bir de baktı ki o apaçık bir **ثُعْبانٌ**’ geldi; başka bir yerde ise: ‘Sanki o bir **جانٌّ** imiş gibi sallanır’; **الجانُّ**: yılanların küçüğüdür.” Bunun cevabı şudur: Onun yaratılışı büyük **الثُّعبانِ**’ın yaratılışıdır; sallanması, hareketi ve hafifliği ise **الجانِّ**’ın sallanması ve hafifliği gibidir. İbn Şümeyl dedi: Yılanların hepsi **ثُعْبانٌ**’dır; küçüğü ve büyüğü, dişileri ve erkekleri. Ebû Hayra dedi: **الثعبانُ** erkek yılandır.

Buna benzerini Dahhâk, Yüce Allah’ın “bir de baktı ki o apaçık bir **ثُعْبان**” sözüne tefsirde söyledi. Kutrub dedi: **الثُّعبانُ**, sarı, kıllı erkek yılandır; o, yılanların en büyüğündendir. Şemmer dedi: **الثُّعبانُ**, yılanlardan iri, büyük, kırmızı olup fare avlar. Dedi: Bazı yerlerde fare için ödünç alınır; o, evde kedilerden daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi:
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما *  نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا
فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه *  زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا

Ve **الأُثْعبانُ**: güzellikte beyazlığı olan heybetli yüzdür. Ve denildi ki:
\<ص:237>
o, iri yüzdür. Dedi:
إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، *  قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا

Ezherî dedi: Ve **الأَثْعَبِيُّ**: güzellik ve beyazlıkta iri yüzdür. Dedi: Ve onlardan kimisi der ki: **وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ**.

İbnü’l-A‘râbî: farenin adlarındandır: **البِرُّ** ve **الثُّعْبةُ** ve **العَرِمُ**.

Ve **الثُّعْبةُ**: **الوَزَغ**’dan bir türdür; **سامَّ أَبْرَصَ** diye adlandırılır; ancak o, başı ve boğazı yeşildir, gözleri fırlaktır; onu asla ağzını açmış olmaksızın görmezsin; o, en kötü hayvanlardandır; ısırır da, onun ısırdığı kimse neredeyse iyileşmez; çoğulu **ثُعَبٌ**’dir.

İbn Düreyd dedi: **الثُّعْبةُ**: **الوَزَغةِ**’den daha kalın bir hayvandır; sokar; bazen öldürür. Ve meselde: “**الخَوافي** **القِلَبةِ** gibi değildir; **الخُنَّازُ** da **الثُّعَبةِ** gibi değildir.” **الخَوافي**: **القِلَبةَ**’yi yumuşatan yaprakçıklardır. **الخُنَّازُ**: **الوَزَغةُ**’dir. **الصحاح**’ın güvenilir bir nüshasının haşiyesinde sureti şu olanı gördüm: Ebû Sehl dedi: Cevherî’nin hattıyla onu böyle buldum: **الثُّعْبة**; **العين**’in sükûnu ile. Dedi: Benim şeyhime **الجمهرة**’de okuduğum ise **العين**’in fethi iledir. Ve **الثُّعْبةُ** bir bitkidir(1).
(1 “ve **الثعبة** bir bitkidir…” sözü: **المحكم** ve **التكملة**’nin ibaresidir; benzetilen şeydeki fark dışında hiçbir şeyde ihtilaf etmediler: **المحكم**’de **بالثعلة**’ye benzer dedi; **التكملة**’de **بالثوعة** (dedi).) **الثُّعْلةِ**’ye benzer; ancak o, yaprakça daha pürüzlüdür ve sapı tozludur; onun meyvesi yoktur ve onda fayda yoktur; o, dağ ağacındandır; **الثُّوَعِ**’ın yetiştiği yerlerde biter; onun yoğun bir gölgesi vardır; bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الثَّعْبُ**: bir ağaçtır. Halîl dedi: **الثُّعْبانُ** sudur; tekili **ثَعْبٌ**’dur. Başkası dedi: o, **الثَّغْبُ**’dur; noktalı **الغين** ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث ع ب * * الثَّعْبانُ * ضرب من الحيات طوال وجمعه * ثَعَابِينُ * و * ثَعَبْتُ * الماء فجرته و * الثَّعْبُ * مسيل الماء في الوادي وجمعه * ثُعْبانٌ

##### Türkçe

* ث ع ب * * **الثَّعْبانُ** * yılanlardan uzun bir türdür; çoğulu **ثَعَابِينُ**’dur. Ve **ثَعَبْتُ** suyu: onu fışkırttım. Ve **الثَّعْبُ**: vadide suyun akıntı yatağıdır; çoğulu **ثُعْبانٌ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ثعب الماء والدم ونحوهما كمنع يثعبه ثعبا: فجره، فانثعب كما ينثعب الدم من الأنف، ومنه اشتق مثعب المطر، وفي الحديث:  يجيء الشهيد يوم القيامة وجرحه يثعب دما  أي يجري، ومنه حديث عمر:  صلى وجرحه يثعب دما  وحديث سعد:  قطعت نسضاه فانثعبت جدية الدم  أي سالت ويروى: فانبعثت وانثعب المطرث كذلك.
 وماء ثعب بفتح فسكون، وثعب محركة، وأثعوب وأثعبان بالضم فيهما: سائل، وكذلك الدم، الأخيرة مثل بها سيبويه، وفسرها السيرافي، وقال اللحياني: الأثعوب: ما انثعب. وفي الأساس: تقول: أقبلت أعناق السيل الراعب، فأصلحوا خراطيم المثاعب، وسالت الثعبان، كما سال الثعبان، وهو السيل.
 والثعب: شجر، كذا في لسان العرب والثعب أيضا: مسيل الوادي كذا في النسخ، وفي بعضها المثعب، كمقعد، وهو خطأ، وسيأتي ج ثعبان كبطنان، قال الليث: والثعب: الذي يجتمع في مسيل المطر من الغثاء، قال الأزهري: لم يجود الليث في تفسير الثعب، وهو عندي المسيل نفسه لا ما يجتمع في المسيل من الغثاء.
 والمثعب، بالفتح: واحد مثاعب الحياض ومنه مثاعب المدينة أي مسايل مائها وبه ظهر سقوط قول شيخنا، فإن المثعب المرزاب لا المسيل.
 والثعبة بالضم قال ابن المكرم: ورأيت في حاشية نسخة من الصحاح موثوق بها ما صورته: قال أبو سهل: هكذا وجدته بخط الجوهري: الثعبة، بتسكين العين، والذي قرأته على شيخي في الجمهرة بفتح العين، وهو مراد المصنف من قوله أو كهمزة أي الصواب فيه، ووهم الجوهري أي في تسكين عينه لا أنه في عدم ذكره رواية الفتح كما زعمه شيخنا، كما يظهر بالتأمل،: وزغة خبيثة خضراء الرأس والحلق جاحظة العينين، لا تلقاها أبدا إلا فاتحة فاها، وهي من شر الدواب، تلدغ فلا يكاد يبرأ سليمها، وجمعها ثعب، وقال ابن دريد: الثعبة: دابة أغلظ من الوزغة، تلسع وربما قتلت، وفي المثل:  ما الخوافي كالقلبة، ولا الخناز كالثعبة  . فالخوافي: السعفات اللواتي يلين القلبة، والخناز: الوزغة.
 والثعبة: الفأرة قاله ابن الأعرابي وهي العرمة والثعبة: شجرة شبيهة بالثوعة إلا أنها أخشن ورقا، وساقها أغبر وليس لها حمل ولا منفعة فيها، وهي من شجر الجبل، ولها ظل كثيف. كل هذا عن أبي حنيفة.

  والثعبان: الحية الضخمة الطويلة تصيد الفأر، قاله شمر: قال: وهي ببعض المواضع تستعار للفأر، وهو أنفع في البيت من السنانير، وقال حميد بن ثور:
  شديد توقيه الزمام كـأنـمـا                      نرى بتوقيه الخشاشة أرقمـا
  فلما أتته أنشبت في خشاشـه                      زماما كثعبان الحماطة محكما أو هو الذكر الأصفر الأشقر خاصة، قاله قطرب أو هو عام سواء فيه الإناث والذكور والكبار والصغار، قاله ابن شميل، وقيل: كل حية: ثعبان، والجمع ثعابين، وبه ظهر سقوط قول شيخنا: وهو مستدرك. وقوله تعالى  فإذا هي ثعبان مبين  قال الزجاج: أراد الكبير من الحيات، فإن قال قائل: كيف جاء  فإذا هي ثعبان مبين  أي عظيم وفي موضع آخر  تهتز كأنها جان  والجان: الصغير من الحيات: فالجواب عن ذلك أن خلقها خلق الثعبان العظيم، واهتزازها وحرحتها وخفتها كاهتزاز الجان وخفته.
 والأثعبي بالفتح، والأثعبان، والأثعباني، بضمهما: الوجه الفخم ووقع في بعض نسخ التهذيب: الضخم بالضاد المعجمة في حسن وبياض، قاله الأزهري، وفي بعض نسخ التهذيب في حسن بياض من غير واو العطف، قال: ومنهم من يقول: وجه أثعباني.
 وقولهم فوه أي فمه، وبه ورد في الأمهات اللغوية، يجري ثعابيب، كسعابيب، وقيل هو بدل، وغفل عنه شيخنا أي يجري منه ماء صاف متمدد أي فيه تمدد، عزاه في الصحاح إلى الأصمعي.
 والثعوب، على فعول: المرة بكسر الميم.
 والثعبان بالضم: ماء، الواحد: ثعب، قاله الخليل وقال غيره هو: الثغب بالمعجمة.
 وفي الأساس: ومن المجاز: صاح به فانثعب إليه: وثب يجري.
 وشد أثعوب.

##### Türkçe

**ثعب** suyu ve kanı ve bunların benzerlerini, **منع** gibi; onu **يثعبه** **ثعبا** (diye): onu fışkırttı; böylece o **انثعب** oldu; burundan kanın **ينثعب** olması gibi. Ondan **مثعب المطر** türetildi. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir ve yarası **يثعب** kan (olarak)” yani akar. Ondan Ömer hadisi: “Namaz kıldı ve yarası **يثعب** kan (olarak).” Sa‘d hadisi: “Onun **نسضاه**ını kestim; böylece kanın bir akıntısı **انثعبت**” yani aktı. Ve şöyle rivayet edilir: “**فانبعثت**”; ve **انثعب المطرث** da böyledir.

Ve **ثعب** su, fetha ile sonra sükûn ile; ve harekeli **ثعب**; ve **أثعوب** ve **أثعبان** (ikisi de) damme ile: akıcıdır; kan da böyledir. Sonuncuyu Sîbeveyh onunla örnekledi; Sîrâfî onu açıkladı. Lihyânî dedi: **الأثعوب**: **ما انثعب** olan şeydir. **الأساس**’ta: dersin ki: “Korkunç selin boyunları geldi; öyleyse **المثاعب**’in hortumlarını düzeltin; ve **الثعبان** aktı, **الثعبان** aktığı gibi; o da seldir.”

Ve **الثعب**: ağaçtır; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **الثعب** ayrıca: vadinin akıntı yatağıdır; nüshalarda böyledir; bazısında **المثعب** (vardır), **مقعد** gibi; o hatadır. Ve **ج ثعبان** (çoğulu) **بطنان** gibi gelecektir. Leys dedi: **الثعب**: yağmurun akıntı yatağında köpükten toplanan şeydir. Ezherî dedi: Leys **الثعب**’ın tefsirinde iyi yapmadı; o benim yanımda, akıntı yatağının kendisidir; akıntı yatağında köpükten toplanan şey değil.

Ve **المثعب**, fetha ile: havuzların **مثاعب**’inden bir tanedir; ondan **مثاعب المدينة** yani suyunun akıntı yolları. Bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı; çünkü **المثعب** oluk (mizâb)tur, akıntı yatağı değil.

Ve **الثعبة** damme ile. İbnü’l-Mükerrem dedi: Sahihlerden güvenilir bir nüshanın haşiyesinde sureti şu olanı gördüm: Ebû Sehl dedi: Cevherî’nin hattıyla onu böyle buldum: **الثعبة**; **العين**’in sükûnu ile. Ve ben şeyhime **الجمهرة**’de **العين**’in fethasıyla okuduğumu (buldum); ve bu, musannifin “veya **كهمزة** gibi” sözünden muradıdır; yani onda doğru olan budur. Ve Cevherî’nin vehmi, **عين**’inin sükûnunda idi; şeyhimizin zannettiği gibi, fetha rivayetini zikretmemesinde değil; teemmülle göründüğü üzere: kötü bir **وزغة**; başı ve boğazı yeşil; gözleri dışarı fırlamış; onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın; o, hayvanların en şerlilerindendir; ısırır da, ısırılanı neredeyse iyileşmez. Onun çoğulu **ثعب**’dır. İbn Düreyd dedi: **الثعبة**: **الوزغة**’den daha kalın bir hayvandır; sokar ve bazen öldürür. Meselde: “**ما الخوافي كالقلبة، ولا الخناز كالثعبة**.” **الخوافي**: **القلبة**’yi yumuşatan **السعفات** olanlardır. **الخناز**: **الوزغة**’dir.

Ve **الثعبة**: faredir; İbnü’l-A‘râbî söyledi; o **العرمة**’dir. Ve **الثعبة**: **الثوعة**’ye benzeyen bir ağaçtır; ancak yaprakça daha pürüzlüdür; gövdesi tozludur; onda ne meyve vardır ne fayda; o dağ ağacındandır; ve onun yoğun bir gölgesi vardır. Bunların hepsi Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الثعبان**: iri uzun yılandır; fare avlar; Şemmer söyledi. Dedi: Ve o, bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde **السنانير**’den daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi:

  “Dizginden şiddetle sakınan; sanki
  onun sakınmasıyla **الخشاشة**’yi benekli bir yılan görürüz.
  Ona gelince, **خشاش**’ına sapladı
  **زماما**yı; **ثعبان الحماطة** gibi sağlamca.”

Veya o, özellikle sarı, sarışın erkektir; Kutrub söyledi. Veya o, dişiler ve erkekler ve büyükler ve küçükler bakımından geneldir; İbn Şümeyl söyledi. Ve denildi: her yılan: **ثعبان**’dır; çoğulu **ثعابين**’dir. Bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı: “o, **مستدرك**tir.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فإذا هي ثعبان مبين**”. Zeccâc dedi: yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: “Nasıl geldi: **فإذا هي ثعبان مبين** yani büyük; ve başka bir yerde: **تهتز كأنها جان**; ve **الجان** yılanların küçüğüdür?” Bunun cevabı şudur: onun yaratılışı büyük **الثعبان** yaratılışıdır; ve onun sallanması ve hareketi ve hafifliği, **الجان**’ın sallanması ve hafifliği gibidir.

Ve **الأثعبي** fetha ile; ve **الأثعبان** ve **الأثعباني**, ikisi damme ile: heybetli yüzdür. **التهذيب**’in bazı nüshalarında geçti: **الضخم** (mu‘ceme **الضاد** ile) güzellik ve beyazlıkta; Ezherî söyledi. **التهذيب**’in bazı nüshalarında, atıf vâvı olmaksızın “güzel beyazlıkta” (şeklinde): dedi: Ve onlardan kimi der: “**وجه أثعباني**.”

Ve onların “**فوه**” sözleri, yani “ağzı”; ve lugavî ana kaynaklarda onunla vârid olmuştur. **ثعابيب** akar; **سعابيب** gibi. Ve denildi: o, bedeldir. Ve şeyhimiz ondan gafil oldu; yani ondan saf, uzamış su akar; yani onda uzama vardır. **الصحاح**’ta onu Asma‘î’ye nispet etti.

Ve **الثعوب**, **فعول** vezni üzere: bir defa; **الميم**’in kesresiyle.

Ve **الثعبان** damme ile: sudur; tekili: **ثعب**; Halîl söyledi. Başkası dedi: o, mu‘ceme ile **الثغب**’dır.

Ve **الأساس**’ta: Ve mecazdan: ona bağırdı da ona doğru **انثعب** oldu: sıçradı, koşar (halde) akar.

Ve **أثعوب**’u sıkıca bağladı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَعَبَهُ
1 ثَعَبَهُ ثعب ثعبه ثعبة , (S, A, K,) aor. ثَعَبَ , (K,) inf. n. ثَعْبٌ, (S,) He gave vent to it; or made it to flow forth, run, or stream; namely, water, (S, A, K,) and blood, and the like. (K.) ثعب دَمًا, [thought by MF to be ثَعَبَ, but I see no reason why it should not be ثَعَبَ,] said of a wound, means It flowed, or ran, with blood. (TA.)

انثعب
7 انثعب انثعب It (water) had vent; or it flowed forth, ran, or streamed; (S, A, K;) in, or through, a مَثْعَب: (S TA:) and in like manner, rain: (TA:) and blood from the nose. (S, TA.) ― -b2- [Hence,] صَاحَ بِهِ فَانْثَعَبَ اـِلَيْهِ (tropical:) He called out to him and he sprang up and ran to him. (A, TA.)

ثَعْبٌ
ثَعْبٌ ثعب , applied to water, (K,) and to blood, (TA,) Flowing, running, or streaming; as also ↓ ثَعَبٌ and ↓ أُثْعُوبٌ and ↓ أُثْعُبَانٌ. (K, TA.) You say ↓ سَيْلٌ أُثْعُوبٌ [A flowing torrent]. (A.) ― -b2- And [hence,] ↓ شَرٌّ أُثْعُوبٌ (tropical:) [Evil that takes its course like a stream]. (A.) ― -b3- See also what next follows.

ثَعَبٌ
ثَعَبٌ ثعب , (so in the S, expressly said to be بِالتَّحْرِيكِ,) or ↓ ثَعْبٌ, (so in the K,) in some copies of the K, erroneously, مَثْعَب, (TA,) A water-course of a valley; a channel in which water flows in a valley: (S, K:) accord. to Lth, the rubbish and scum that collect in the channel in which the rainwater flows; but Az disapproves of this explanation of the word, and says that it signifies, in his opinion, the channel itself: (TA:) the pl. is ثْعْبَانٌ. (S, K.) One says, سَالَتِ الثُّعْبَانُ كَمَا سَالَ الثُّعْبَانُ, i. e. The torrent [or rather the torrents ran like the serpent called ثعبان]. (A, TA.) ― -b2- See also ثَعْبٌ.

ثُعْبَانٌ
ثُعْبَانٌ ثعبان A kind of long serpent: (S:) a great serpent; applied to the male and the female: (Msb:) a bulky and long serpent, (Sh, K, TA,) that hunts the rat or mouse, to which latter animal the name is sometimes metaphorically applied, and that is more useful in the house than are cats: (Sh, TA:) or particularly the male [serpent], (Ktr, K,) that is yellow, and ruddy: (Ktr:) or the serpent in general, (ISh, K,) male and female, great and small: (ISh:) [also applied to an enormous fabulous serpent; described by Kzw and others:] pl. ثَعَابِينُ. (S, Msb.) ― -b2- [رَئيِسُ الثَّعَابِينِ The basilisk. (Golius, from a Glossary.)] ― -b3- دَمُ الثُّعْبَانِ: see دَمٌ.

فُوهُ يَجْرِى ثَعَابِيبَ
فُوهُ يَجْرِى ثَعَابِيبَ فوه يجري ثعابيب , (As, S, K,) or فَمُهُ, (TA,) and سَعَابِيبَ, (S,) His mouth runs with clear water, having an extended [or a ropy] flow. (As, S, K.)

أُثْعُبَانٌ
أُثْعُبَانٌ ذ : see ثَعْبٌ.

أُثْعُوب
أُثْعُوب ذ : see ثَعْبٌ, in three places.

مَثْعَبٌ
مَثْعَبٌ مثعب [The outlet, or place of outpouring, of the water of a watering-trough &c.;] the place of passage for the water, in the side of a wateringtrough or tank: and a channel, or conduit, for water: (KL:) pl. مَثَاعِبُ. (S, A.) You say مَثْعَبُ الحَوةَ [The outlet for the water of the watering-trough or tank]: (S, A:) and مَثْعَبُ السَّطْحِ [the outlet for the water of the house-top]: (A:) and مَثْعَبُ المَطَرِ [the outlet, or channel, for the rain-water]: (TA:) from ثَعَبَ المَآءَ “he gave vent to the water,” or, “made it to flow forth,” &c. (A, TA.) And مَثَاعِبُ المَدِينَةِ, meaning The channels, or places of flowing, of the water of the city: (K, TA:) whence it appears that MF has erred in saying that مَثْعَبٌ signifies [only] a مِزْرَاب [or spout for conveying away water from a housetop &c.]: not a channel, or place of flowing. (TA.) [See also صُنْبُورٌ, and لَوْلَبْ.]

##### Türkçe

ثَعَبَهُ
1 **ثَعَبَهُ** ثعب ثعبه ثعبة, (S, A, K,) muzâri‘ı **ثَعَبَ**, (K,) mastar ismi **ثَعْبٌ**, (S,) Ona bir çıkış verdi; yahut onu dışarı akıttı, akıttı, yahut çağlattı; yani suyu, (S, A, K,) ve kanı ve benzerini. (K.) **ثعب دَمًا**, [MF tarafından **ثَعَبَ** olduğu sanılmıştır; fakat bunun **ثَعَبَ** olmamasına dair bir sebep görmüyorum,] bir yara hakkında söylenir; “Kan ile aktı, yahut koştu” demektir. (TA.)

انثعب
7 **انثعب** انثعب O (su) bir çıkış buldu; yahut dışarı aktı, koştu, yahut çağladı; (S, A, K;) bir **مَثْعَب** içinde yahut onun içinden: (S TA:) ve aynı şekilde, yağmur: (TA:) ve burundan kan. (S, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **صَاحَ بِهِ فَانْثَعَبَ اـِلَيْهِ** (mecaz:) Ona seslendi de o sıçrayıp kalktı ve ona doğru koştu. (A, TA.)

ثَعْبٌ
**ثَعْبٌ** ثعب, suya nispetle, (K,) ve kana nispetle, (TA,) Akan, koşan, yahut çağlayan; bunun gibi ↓ **ثَعَبٌ** ve ↓ **أُثْعُوبٌ** ve ↓ **أُثْعُبَانٌ**. (K, TA.) ↓ **سَيْلٌ أُثْعُوبٌ** dersin [akan bir sel]. (A.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] ↓ **شَرٌّ أُثْعُوبٌ** (mecaz:) [akıntı gibi yol alan kötülük]. (A.) ― -b3- Ayrıca hemen sonra gelen şeye de bak.

ثَعَبٌ
**ثَعَبٌ** ثعب, (S’de böyle, açıkça **بِالتَّحْرِيكِ** olduğu söylenmiştir,) yahut ↓ **ثَعْبٌ**, (K’de böyle,) K’nin bazı nüshalarında yanlış olarak **مَثْعَب**, (TA,) Bir vadinin su yolu; vadide suyun aktığı bir kanal: (S, K:) Lth’ye göre, yağmur suyunun aktığı kanalda biriken döküntü ve köpük; fakat Az kelimenin bu açıklamasını uygun görmez ve onun, kendi kanaatine göre, bizzat kanalın kendisini ifade ettiğini söyler: (TA:) çoğulu **ثْعْبَانٌ**’dır. (S, K.) Şöyle denir: **سَالَتِ الثُّعْبَانُ كَمَا سَالَ الثُّعْبَانُ**, yani Sel [daha doğrusu seller, **ثعبان** denilen yılan gibi aktı]. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca **ثَعْبٌ**’a da bak.

ثُعْبَانٌ
**ثُعْبَانٌ** ثعبان Uzun bir yılan türü: (S:) büyük bir yılan; erkeğe ve dişiye uygulanır: (Msb:) iri ve uzun bir yılan, (Sh, K, TA,) sıçanı yahut fareyi avlayan; ki bu son hayvana isim bazen mecazen uygulanır; ve evde kedilerden daha faydalıdır: (Sh, TA:) yahut özellikle erkek [yılan], (Ktr, K,) sarı ve kızılımsı olan: (Ktr:) yahut genel olarak yılan, (ISh, K,) erkek ve dişi, büyük ve küçük: (ISh:) [ayrıca çok büyük efsanevî bir yılana da uygulanır; Kzw ve başkaları tarafından tasvir edilmiştir:] çoğulu **ثَعَابِينُ**. (S, Msb.) ― -b2- [**رَئيِسُ الثَّعَابِينِ** Yılanların reisi. (Golius, bir sözlükçeden.)] ― -b3- **دَمُ الثُّعْبَانِ**: **دَمٌ** maddesine bak.

فُوهُ يَجْرِى ثَعَابِيبَ
**فُوهُ يَجْرِى ثَعَابِيبَ** فوه يجري ثعابيب, (As, S, K,) yahut **فَمُهُ**, (TA,) ve **سَعَابِيبَ**, (S,) Ağzı berrak su ile akar; uzamış [yahut ipliksi] bir akışa sahip olarak. (As, S, K.)

أُثْعُبَانٌ
**أُثْعُبَانٌ** ذ : **ثَعْبٌ**’a bak.

أُثْعُوب
**أُثْعُوب** ذ : üç yerde **ثَعْبٌ**’a bak.

مَثْعَبٌ
**مَثْعَبٌ** مثعب [Sulama teknesinin vb. suyunun çıkışı yahut dökülme yeri;] suyun geçiş yeri, bir sulama teknesinin yahut havuzun yan tarafında: ve su için bir kanal yahut su yolu: (KL:) çoğulu **مَثَاعِبُ**. (S, A.) **مَثْعَبُ الحَوةَ** dersin [sulama teknesinin yahut havuzun su çıkışı]: (S, A:) ve **مَثْعَبُ السَّطْحِ** [ev damının su çıkışı]: (A:) ve **مَثْعَبُ المَطَرِ** [yağmur suyunun çıkışı yahut kanalı]: (TA:) **ثَعَبَ المَآءَ** “suya çıkış verdi” yahut “onu dışarı akıttı” vb.’den. (A, TA.) Ve **مَثَاعِبُ المَدِينَةِ**, şehrin suyunun kanalları yahut akış yerleri demektir: (K, TA:) buradan, MF’nin **مَثْعَبٌ**’ın [yalnızca] bir **مِزْرَاب** [yahut bir damdan vb. suyu uzaklaştıran oluk] manasına geldiğini söylemekte hata ettiği anlaşılır: bir kanal yahut akış yeri değil. (TA.) [Ayrıca **صُنْبُورٌ** ve **لَوْلَبْ**’a da bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَعَبَ
ثَعَبَ A ( n. ac. ثَعْب 1 ),
a.  Made to flow or spurt out.

اِنْثَعَبَ
اِنْثَعَبَ VII ,
a.  Flowed, spurted, rushed forth.

ثَعْب
ثَعْب 1 , ( pl. ثُعْبَاْن 35 ),
a.  Torrent, stream.

ثَعَب
ثَعَب 4 , ( pl. ثُعْبَاْن 35 ),
a.  Water-course, channel.

ثُعْبَاْن
ثُعْبَاْن 35 , ( pl. ثَعَابِيْن ),
a.  Long serpent.

b.  A certain fish found in the Nile.

##### Türkçe

ثَعَبَ
ثَعَبَ A ( n. ac. **ثَعْب** 1 ),
a. Akıttı veya fışkırttı.

اِنْثَعَبَ
اِنْثَعَبَ VII ,
a. Aktı, fışkırdı, ileri doğru coşup çıktı.

ثَعْب
**ثَعْب** 1 , ( pl. **ثُعْبَاْن** 35 ),
a. Sel, akarsu.

ثَعَب
ثَعَب 4 , ( pl. **ثُعْبَاْن** 35 ),
a. Su yolu, kanal.

ثُعْبَاْن
**ثُعْبَاْن** 35 , ( pl. **ثَعَابِيْن** ),
a. Uzun yılan.

b. Nil’de bulunan belirli bir balık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثعب
ثَعَبَ - يَثْعَبُ - ثُعْبَان
ثَعَبَ - يَثْعَبُ + الكائن أو السائل: يجري ويسيل بشكل متعرج وخفي بين الشقوق ومسايل الوادي
ثُعْبَان: على وزن" فـُعـْلان" اسم فعل مبالغة من " ثَعَبَ - يَثْعَبُ ": وهو اصطلاحاً اسم الحيوان الزاحف المعروف، ونظن أنه سمي بذلك لأنه يتثعب كما يتثعب الماء أثناء سيره في مسايل الوادي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة والتقدم بانحناء واعوجاج وتلوي"، وهي:
حَاتَ - يَحُوْتُ، ثَعَبَ - يَثْعَبُ، رَاغَ - يَرُوْغُ، حَقَفَ - يَحْقِفُ، نَانَ - يَنُونُ، عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ)
ثعبان
	﴿فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين (32)﴾ الشعراء ﴿فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين (107)﴾ الأعراف
جاء في التفسير : الثعبان : الحية الضخم الذكر
مختار الصحاح
● [ثعب] ث ع ب: الثَّعْبانُ ضرب من الحيات طوال وجمعه ثَعَابِينُ و ثَعَبْتُ الماء فجرته و الثَّعْبُ مسيل الماء في الوادي وجمعه ثُعْبانٌ
الراغب
ثعب
قال عز وجل: }فإذا هي ثعبان مبين{ [الأعراف/107]، ويجوز أن يكون سمي بذلك من قوله: ثعبت الماء فانثعب، أي: فجرته وأسلته فسال، ومنه: ثعب المطر، والثعبة: ضرب من الوزغ وجمعها: ثعب، كأنه شبه بالثعبان في هيئته، فاختصر لفظه من لفظه لكونه مختصرا منه في الهيئة.
ملخص اللسان
1.     ثَعَبَ الماءَ والدَّمَ ونحوَهما يَثْعَبهُ ثَعْباً: فَجَّره،
2.     وجُرْحُه يَثْعَبُ دَماً؛ أَي يَجْري.
3.     وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ: سائل،
4. والثَّعْبُ مَسِيلُ الوادي
5.     والثُّعْبانُ: الحَيَّةُ الضَّخْمُ الطويلُ،
6.     فأَلْقَى عَصاه فإِذا هي ثُعْبانٌ مُبِينٌ: أَراد الكبيرَ من الحَيَّاتِ،
7.      الثعبانُ الحَيَّةُ الذكَر الأَصْفَر الأَشْعَرُ.
8.     والـمَثْعَبُ ، الحِياضِ.
9.     والثَّعْبُ والوَقيعةُ والغَدير كُلُّه من مَجامع الماء.
10.                        والثَّعْبُ الذي يَجْتَمعُ في مَسيلِ المطر من الغُثاء.
11.                        والأُثْعبانُ: الوَجْهُ الفَخْم في حُسْن بيَاضٍ.
12.                        والثُّعْبةُ ضَرْبٌ من الوَزَغ تُسمى سامَّ أَبْرَصَ،
13.                        الثُّعْبةُ دابّةٌ أَغْلَظُ من الوَزَغةِ تَلْسَعُ،
14.                        والثُّعْبةُ نبتةٌ شَبِيهة بالثُّعْلةِ إِلا أَنها أَخْشَن ورقاً وساقُها أَغْبَرُ،
15.                        والثَّعْبُ: شجر،
16.                        الثُّعْبانُ ماء،
لسان العرب
● - ثعب: ثَعَبَ الماءَ والدَّمَ ونحوَهما يَثْعَبهُ ثَعْباً: فَجَّره، فانْثَعَبَ كما يَنْثَعِبُ الدَّمُ من الأَنْف. قال الليث: ومنه اشْتُقَّ مَثْعَبُ المطَر. وفي الحديث: يجيءُ الشَّهيدُ يومَ القيامةِ، وجُرْحُه يَثْعَبُ دَماً؛ أَي يَجْري. ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: صَلَّى وجُرْحُه يَثْعَب دَماً. وحديث سعدٍ، رضي اللّه عنه: فقَطَعْتُ نَساهُ فانْثَعَبَتْ جَدِّيةُ الدَّمِ، أَي سالَتْ، ويروى فانْبَعَثَتْ.  وانْثَعَبَ المطَرُ: كذلك. وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ: سائل، وكذلك الدّمُ؛ الأَخيرة مَثَّلَ بها سيبويه وفسرها السيرافي.  وقال اللحياني: الأُثْعُوبُ: ما انْثَعَبَ. والثَّعْبُ مَسِيلُ الوادي(1)  (1 قوله «والثعب مسيل إلخ» كذا ضبط في المحكم والقاموس وقال في غير نسخة من الصحاح والثعب بالتحريك مسيل الماء.) ، والجمع ثُعْبانٌ.  وجَرى فَمُه ثَعابِيبَ كسَعابِيبَ، وقيل: هو بَدَلٌ، وهو أَن يَجْري منه ماءٌ صافٍ فيه تمَدُّدٌ.  والـمَثْعَبُ، بالفتح، واحد مَثاعِبِ الحِياضِ. وانْثَعَبَ الماءُ: جَرى  في الـمَثْعَبِ. والثَّعْبُ والوَقيعةُ والغَدير كُلُّه من مَجامع الماء. وقال الليث: والثَّعْبُ الذي يَجْتَمعُ في مَسيلِ المطر من الغُثاء.قال الأَزهري: لم يُجَوِّد الليث في تفسير الثَّعْبِ، وهو عندي الـمَسِيلُ نفسُه، لا ما يجتمع في الـمَسِيل من الغُثاء.  والثُّعْبانُ: الحَيَّةُ الضَّخْمُ الطويلُ، الذكرُ خاصّةً. وقيل: كلُّ حَيَّةٍ ثُعْبانٌ. والجمع ثَعابينُ. وقوله تعالى: فأَلْقَى عَصاه فإِذا هي ثُعْبانٌ مُبِينٌ؛ قال الزجاج: أَراد الكبيرَ من الحَيَّاتِ، فإِن قال قائل: كيف جاء فإِذا هي ثُعْبانٌ مبين. وفي موضع آخر: تَهْتَزُّ كأَنها جانٌّ؛ والجانُّ: الصغيرُ من الحيّات. فالجواب في ذلك: أَنّ خَلْقَها خَلْقُ  الثُّعبانِ العظيمِ، واهْتِزازُها وحَرَكَتُها وخِفَّتُها كاهْتِزازِ الجانِّ وخِفَّتِه. قال ابن شميل: الحَيَّاتُ كلها ثُعْبانٌ، الصغير والكبير  والإِناث والذُّكْرانُ. وقال أَبو خَيْرة: الثعبانُ الحَيَّةُ الذكَر.  ونحو ذلك قال الضحاك في تفسير قوله تعالى: فإِذا هي ثُعْبان مبين. وقال قطرب: الثُّعبانُ الحَيّةُ الذكرُ الأَصْفَر الأَشْعَرُ، وهو من أَعظمِ الحَيّات. وقال شمر: الثُّعبانُ من الحَيّاتِ ضَخْمٌ عظيم أَحمر يَصِيدُ الفأْر. قال: وهي ببعض المواضع تُسْتَعار للفَأْر، وهو أَنفَعُ في البَيْتِ من السَّنانِير. قال حميد بن ثور:  شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما *  نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا  فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه *  زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا  والأُثْعبانُ: الوَجْهُ الفَخْم في حُسْن بيَاضٍ. وقيل:  \<ص:237>  هو الوَجْهُ الضَّخْم. قال:  إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، *  قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا  قال الأَزهري: والأَثْعَبِيُّ الوَجْه الضَّخْمُ في حُسْن وبَياضٍ. قال:  ومنهم مَن يقول: وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ.  ابن الأعرابي: من أَسماءِ الفأْر البِرُّ والثُّعْبةُ والعَرِمُ.  والثُّعْبةُ ضَرْبٌ من الوَزَغ تُسمى سامَّ أَبْرَصَ، غير أَنها خَضْراءُ  الرأْس والحَلْقِ جاحظةُ العينين، لا تَلْقاها أَبداً إِلاَّ فاتِحةً فاها، وهي مِن شَرِّ الدَّوابِّ تَلْدَغُ فلا يَكادُ يَبْرَأُ سَلِيمُها، وجمعها  ثُعَبٌ.  وقال ابن دريد: الثُّعْبةُ دابّةٌ أَغْلَظُ من الوَزَغةِ تَلْسَعُ، ورُبما قَتَلَتْ، وفي المثل: ما الخَوافي كالقِلَبةِ، ولا الخُنَّازُ كالثُّعَبةِ. فالخَوافي: السَّعَفاتُ اللَّواتي يَلِينَ القِلَبةَ. والخُنَّازُ: الوَزَغةُ. ورأَيت في حاشية نسخة من الصحاح موثوق بها ما صورته: قال أَبو  سهل: هكذا وجدته بخط الجوهريّ الثُّعْبة، بتسكين العين. قال: والذي قرأْته على شيخي، في الجمهرة، بفتح العين. والثُّعْبةُ نبتةٌ(1)  (1 قوله «والثعبة نبتة إلخ» هي عبارة المحكم والتكملة لم يختلفا في شيء إلا في المشبه به فقال في المحكم شبيهة بالثعلة وفي التكملة بالثوعة.) شَبِيهة بالثُّعْلةِ إِلا أَنها أَخْشَن ورقاً وساقُها أَغْبَرُ، وليس لها حَمْل، ولا مَنْفعةَ فيها، وهي من شجر الجبل تَنْبُت في مَنابِت الثُّوَعِ، ولها ظِلٌّ كَثِيفٌ، كلُّ هذا عن أَبي حنيفة.  والثَّعْبُ: شجر، قال الخليل: الثُّعْبانُ ماء، الواحد ثَعْبٌ. وقال  غيره: هو الثَّغْبُ، بالغين المعجمة.
مقاييس اللغة:
(ثعب) الثاء والعين والباء أصلٌ يدلُّ على امتداد الشيء وانبساطِه، يكون ذلك في ماءٍ وغيره.‏
قال الخليل: يقال ثَعَبْت الماءَ وأنا أثعَبُه، إذا فجّرته فانثَعب، كانثعاب الدّمِ من الأنف. قال: ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر. وممّا يصلُح حمْلُه على هذا، الثُّعبانُ الحيَّةُ الضَّخْم الطويل؛ وهو من القياس، في انبساطه وامتداده خَلْقاً وحركةً. قال:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
وربما قيل ماءٌ ثَعْبٌ، ويجمع على الثُّعبان.‏
القاموس المحيط:
ثَعَبَ الماءَ والدَّم كمنع فَجَرَهُ فَانْثَعَبَ. وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ سائلٌ. والثَّعْبُ مَسيلُ الوادي، ج ثُعْبانٌ. ومثاعبُ المدينة مسايلُ مائها. والثَّعْبَةُ، بالضم أو كَهُمَزَة، ووهمَ الجوهريُّ وَزَغَةٌ خَبيثةٌ خَضْراءُ الرَّأسِ، والفَأرَةُ، وشَجَرٌ. والثُعبانُ الحَيَّةُ الضَّخْمَةُ الطَّويلَة، أو الذَّكرُ خاصَّةً، أو عامٌّ. والْأَثْعَبيُّ، بالفتح، والْأُثْعُبانُ والْأُثْعبانِيُّ بضمّهما الوَجْهُ الفَخْمُ في حُسْنٍ وبَيَاض. وفُوهُ يجْري ثَعابيبَ، أي ماءٌ صافٍ مُتَمَدِّدٌ. والثَّعُوبُ المِرَّةُ.
تاج العروس:
ث ع ب
ثَعَبَ المَاءَ والدَّمَ ونَحْوَهما كَمَنَعَ يَثْعُبه ثَعْباً : فجَرَه فَانْثَعب كما يَنْثَعِبُ الدَّمُ من الأَنْفِ ومنه اشْتُقَّ مَثْعَبُ المَطَرِ وفي الحَدِيثِ : " يَجِيءُ الشَّهيدُ يَوْمَ القِيَامَةِ وجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَماً " أَيْ يَجْرِي ومنه حديث عُمَرَ : " صَلَّى وجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَماً " وحَديثُ سَعْد : " قُطِعتْ نَسضاهُ فَانْثَعَبَتْ جَدِيَّةُ الدَّمِ " أَيْ سَالَتْ ويُرْوَى : فَانْبَعَثَتْ وانْثَعَبَ المَطَرث كَذَلِكَ
ومَاءٌ ثَعْبٌ بفَتْحٍ فَسُكُون وثَعَبٌ مُحَرَّكَةً وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبَانٌ بالضَّمِّ فِيهِمَا : سَائِلٌ وكَذَلِك الدَّمُ الأخِيرَةُ مَثَّلَ بِهَا سيبويه وفسَّرَهَا السِّيرَافِيُّ وقَالَ اللِّحْيَانِيُّ : الأُثْعُوبُ : مَا انْثَعَبَ . وفي الأَساس : تقولُ : أَقْبَلَتْ أَعْنَاقُ السَّيْلِ الرَّاعِبِ فَأَصْلِحُوا خَرَاطِيمَ المَثاعِب وسَالتِ الثُّعْبَان كما سَال الثُّعْبَان وهُوَ السَّيْلُ
والثَّعْبُ : شَجَرٌ كَذَا في لسان العرب والثَّعْبُ أَيْضاً : مَسِيلُ الوَادِي كذا في النُّسَخِ وفي بعضِهَا المَثْعَبُ كَمَقْعَدِ وهُوَ خَطَأٌ وسيأْتي ج ثُعْبَانٌ كبُطْنَانٍ قال اللَّيْثُ : والثَّعْبُ : الذي يَجْتَمِعُ فِي مَسيل المَطَرِ مِن الغُثَاء قال الأَزْهَرِيُّ : لَمْ يُجَوِّد اللَّيْثُ في تَفْسِيرِ الثَّعْبِ وهو عِنْدِي المَسِيلُ نَفْسُه لا ما يَجْتَمِعُ في المَسِيلِ مِن الغُثَاءِ
والمَثْعَبُ بالفَتْحِ : وَاحِدُ مَثَاعِبِ الحِيَاضِ ومنْه مَثَاعِبُ المَدِينَةِ أَيْ مَسَايِلُ مَائِهَا وبِهِ ظَهَرَ سُقُوطُ قَوْلِ شَيْخِنَا فَإِنَّ المَثْعَبَ الْمرِزَابُ لاَ المَسِيلُ
والثُّعْبَةُ بالضَّمِّ قَالَ ابنُ المُكَرَّمِ : وَرَأَيْتُ في حَاشِيَةِ نُسْخَةٍ من الصَّحاحِ مَوْثُوقٍ بها ما صُورَتُه : قال أَبُو سَهْلٍ : هكذا وَجَدْتُه بِخَطِّ الجوهريِّ : الثُّعْبَةُ بِتَسْكِينِ العَيْنِ والذِي قَرَأْتُه على شَيْخِي في الجَمْهَرَةِ بفَتْحِ العَيْنِ وهو مُرَادُ المُصَنِّفِ مِن قَوْلِهِ أَوْ كَهُمَزَةٍ أَي الصَّوَابُ فِيهِ وَوَهِمَ الجَوْهَرِيُّ أَي فِي تَسْكِينِ عَيْنِهِ لا أَنَّهُ فِي عَدَمِ ذِكْرهِ رِوَايَةَ الفَتْحِ كما زَعَمَه شَيْخُنَا كما يَظْهَرُ بالتَّأَمُّلِ : وَزَغَةٌ خَبيثَةٌ خَضْرَاءُ الرَّأْسِ والحَلْقِ جَاحِظَةُ العَيْنَيْنِ لاَ تَلْقَاهَا أَبَداً إلاَّ فَاتِحَةً فَاهَا وهي مِنْ شَرِّ الدَّوَابِّ تَلْدَغُ فلا يَكَادَ يَبْرَأُ سَلِيمُهَا وجَمْعُهَا ثُعَبٌ وقال ابْنُ دُرَيْد : الثُّعْبَةُ : دَابَّةٌ أَغْلَظُ مِن الوَزَغَةِ تَلْسَعُ ورُبَّمَا قَتَلَتْ وفِي المَثَلِ : " ما الخَوَافِي كالقِلَبَة ولا الخُنَّازُ كَالثُّعَبَة " . فالخَوَافِي : السَّعَفَاتُ اللَّوَاتِي يَلينَ القِلَبَةَ والخُنَّازُ : الوَزَغَةُ
والثُّعْبَةُ : الفَأْرَة قالهُ ابنُ الأَعْرَابِيّ وهي العَرِمَةُ والثُّعْبَةُ : شَجَرَةٌ شَبِيهَةٌ بالثُّوَعَةِ إلاَّ أَنَّهَا أَخْشَنُ وَرَقاً وسَاقُهَا أَغْبَرُ ولَيْسَ لها حَمْلٌ ولا مَنْفَعَةَ فِيهَا وهِيَ مِنْ شَجَرِ الجَبَلِ ولهَا ظلٌّ كَثِيفٌ . كُلُّ هذَا عنْ أَبِي حَنِيفَةَ
والثُّعْبَانُ : الحَيَّةُ الضَّخْمَةُ الطَّوِيلَةُ تَصِيدُ الفَأْرَ قَاله شَمِرٌ : قال : وهي بِبَعْضِ المَوَاضِعِ تُسْتَعَارُ لِلْفَأْرِ وهو أَنْفَعُ في البيتِ مِن السَّنَانِيرِ وقَال حُميْدًُ بنُ ثَوْر :
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمَامَ كَأّنما ... نَرَى بِتَوقِّيه الخِشَاشَة أَرْقَمَا
فَلَمَّا أَتَتهُ أَنْشَبَتْ فِي خِشَاشِهِ ... زِمَاماً كَثُعْبَانِ الحَمَاطَةِ مُحْكَمَا أَوْ هو الذَّكرُ الأَصْفَرُ الأَشْقَرُ خَاصَّةً قاله قُطْرَبٌ أَو هو عَامٌّ سَوَاءٌ فيه الإِنَاثُ والذُّكُورُ والكِبَارُ والصِّغَارُ قَالَهُ ابن شُمَيْلٍ وقيلَ : كُلُّ حَيَّةٍ : ثُعْبَانٌ والجَمْعُ ثَعَابِينُ وبه ظَهَرَ سُقُوطُ قَوْلِ شَيْخِنَا : وهو مُسْتَدْرَك . وقَوْلُهُ تَعَالَى " فَإِذَا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ " قَالَ الزَّجَّاج : أَرَادَ الكَبِيرَ مِنَ الحَيَّاتِ فَإِنْ قال قَائِلٌ : كَيْفَ جَاءَ " فَإذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبينٌ " أَيْ عَظِيمٌ وفي مَوْضِعٍ آخَرَ " تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ " والجَانُّ : الصَّغِيرُ من الحَيَّاتِ : فَالجَوابُ عن ذلِكَ أَنَّ خَلْقَهَا خَلْقُ الثُّعْبَانِ العَظِيمِ واهْتِزَازَهَا وحَرَحَتَهَا وخِفَّتَهَا كاهْتِزَازِ الجَانِّ وخِفَّتِهِ
والأَثْعَبِيُّ بالفَتْحِ والأُثْعُبَان والأُثْعُبَانِيُّ بضَمِّهِما : الوَجْهُ الفَخْمُ وَوَقَع في بَعْضِ نُسَخِ التَّهذيب : الضَّخْمُ بالضَّاد المُعْجَمَة في حُسْن وبَيَاضٍ قاله الأَزهريُّ وفي بَعْضِ نُسَخِ التهذيب فِي حُسْنِ بَيَاض مِن غَيْرِ وَاو العَطْفِ قَالَ : ومنْهُمْ مَنْ يَقُولُ : وَجْهٌ أُثْعُبَانِيٌّ
وقَوْلُهُمْ فُوهُ أَيْ فَمُهُ وبه وَرَدَ في الأُمَّهَاتِ اللُّغَوِيَّةِ يَجْرِي ثَعَابِيبَ كَسَعَابِيبَ وقيل هو بَدَلٌ وغَفَلَ عنه شَيْخُنَا أَيْ يَجْرِي منه مَاءٌ صَاف مُتَمَدِّدٌ أَيْ فِيه تَمَدُّدٌ عَزَاهُ فِي الصَّحَاحِ إلَى الأَصْمَعِيِّ
والثَّعُوبُ عَلَى فَعُول : المِرَّةُ بكَسْرِ المِيمِ
والثُّعْبَانُ بالضَّمِّ : مَاءٌ الوَاحِدُ : ثَعْبٌ قَالَهُ الخَلِيلُ وقَالَ غَيْرُهُ هُوَ : الثَّغْبُ بالمُعْجَمَةِ
وفي الأَسَاس : ومِنَ المَجَازِ : صَاحَ بِهِ فَانْثَعَبَ إلَيْه : وثَبَ يَجْرِي
وشَدُّ أُثْعُوب

##### Türkçe

ثعب
**ثَعَبَ** - **يَثْعَبُ** - **ثُعْبَان**

**ثَعَبَ** - **يَثْعَبُ** + canlı veya sıvı: vadinin yarıkları ve akış yatakları arasında dolambaçlı ve gizli bir biçimde akar ve sızar.

**ثُعْبَان**: “**فـُعـْلان**” vezninde, “**ثَعَبَ - يَثْعَبُ**”dan mübalağa fiil ismi: ve o, ıstılahça bilinen sürüngen hayvanın adıdır; ve zannederiz ki ona bu ad verilmiştir; çünkü o, vadinin akış yataklarında yürüyüşü sırasında suyun **يتثعب** ettiği gibi **يتثعب** eder.

Ve lafız, “bükülme, eğrilme ve kıvrılma ile hareket ve ilerleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَاتَ - يَحُوْتُ**، **ثَعَبَ - يَثْعَبُ**، **رَاغَ - يَرُوْغُ**، **حَقَفَ - يَحْقِفُ**، **نَانَ - يَنُونُ**، **عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**)

ثعبان
	﴿“Böylece asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثعبان** (32)”﴾ eş-Şuarâ ﴿“Böylece asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثعبان** (107)”﴾ el-A‘râf

Tefsirde geldi: **الثعبان**: iri erkek yılan.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**ثعب**] ث ع ب: **الثَّعْبانُ** uzun yılanlardan bir türdür; çoğulu **ثَعَابِينُ**dur. Ve “**ثَعَبْتُ** suyu” onu akıttım (yürüttüm). Ve **الثَّعْبُ** vadide suyun akış yatağıdır; çoğulu **ثُعْبانٌ**dur.

er-Râgıb
ثعب
Aziz ve Celil olan dedi ki: ﴿“Bir de baktı ki o, apaçık bir **ثعبان**”﴾ [el-A‘râf/107]. Ve şu sözden dolayı ona bu ad verilmiş olması caizdir: “**ثعبت الماء**” sonra “**انثعب**”; yani: onu fışkırttım ve akıttım da aktı. Ve ondan: “**ثعب المطر**”. Ve **الثعبة**: kertenkelemsilerden bir tür; çoğulu: **ثعب**. Sanki şekilce **الثعبان**a benzetilmiştir; böylece şekilce ondan kısaltılmış olduğundan, lafzını onun lafzından kısalttı.

Lisân’ın özeti
1. **ثَعَبَ** suyu ve kanı ve benzerlerini, onu **يَثْعَبهُ** **ثَعْباً**: fışkırttı.
2. Ve yarası kan **يَثْعَبُ**; yani akar.
3. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcı (sıvı).
4. Ve **الثَّعْبُ** vadinin akış yatağıdır.
5. Ve **الثُّعْبانُ**: iri uzun yılan.
6. “Asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**”: yılanların büyüğünü kastetti.
7. **الثعبانُ**: sarı, kıllı erkek yılan.
8. Ve **الـمَثْعَبُ**: havuzlar.
9. Ve **الثَّعْبُ** ve **الوَقيعةُ** ve **الغَدير**: hepsi su birikintilerindendir.
10. Ve **الثَّعْبُ**: yağmurun akış yatağında çerçöpten toplanan şey.
11. Ve **الأُثْعبانُ**: güzel bir beyazlık içinde heybetli yüz.
12. Ve **الثُّعْبةُ**: **سامَّ أَبْرَصَ** diye adlandırılan kertenkelemsilerden bir tür.
13. **الثُّعْبةُ**: kertenkeleden daha kalın bir hayvancık; sokar.
14. Ve **الثُّعْبةُ**: **الثُّعْلة**ye benzer bir bitki; ancak yaprakça daha kaba ve sapı daha tozludur.
15. Ve **الثَّعْبُ**: ağaç.
16. **الثُّعْبانُ**: su.

Lisânü’l-‘Arab
● - **ثعب**: **ثَعَبَ** suyu ve kanı ve benzerlerini, onu **يَثْعَبهُ** **ثَعْباً**: fışkırttı; böylece **انْثَعَبَ**, tıpkı burnundan kanın **يَنْثَعِبُ** etmesi gibi. Leys dedi ki: ve ondan yağmurun **مَثْعَبُ**u türetildi. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir; yarası kan **يَثْعَبُ**”; yani akar. Ve ondan Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Namaz kıldı; yarası kan **يَثْعَبُ** idi.” Sa‘d’ın hadisi, Allah ondan razı olsun: “Sinirini kestim; böylece kanın küçük akıntısı **فانْثَعَبَتْ**”; yani aktı; ve “**فانْبَعَثَتْ**” diye de rivayet edilir. Ve yağmur **انْثَعَبَ**: böyledir. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcı; kan da böyledir; sonuncusunu Sîbeveyh örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Lihyânî dedi ki: **الأُثْعُوبُ**: **ما انْثَعَبَ** olan şey. Ve **الثَّعْبُ** vadinin akış yatağıdır(1) (1 “ve **الثعب** akış yatağıdır…” sözü: böylece el-Muhkem ve el-Kâmûs’ta ضبط edildi; ve Sıhâh’ın bazı nüshalarında “**الثعب** harekeli olarak suyun akış yatağıdır” dedi.) ve çoğulu **ثُعْبانٌ**dur. Ve ağzı **ثَعابِيبَ** olarak, **سَعابِيبَ** gibi aktı; ve denildi ki: o bir بدل’dir; ve o, ondan içinde uzama bulunan berrak bir suyun akmasıdır. Ve **الـمَثْعَبُ**, fetha ile, havuzların **مَثاعِب**inin tekilidir. Ve su **انْثَعَبَ**: **الـمَثْعَبِ** içinde aktı. Ve **الثَّعْبُ** ve **الوَقيعةُ** ve **الغَدير**: hepsi su birikintilerindendir. Leys dedi ki: ve **الثَّعْبُ** yağmurun akış yatağında çerçöpten toplanan şeydir. Ezherî dedi ki: Leys **الثَّعْبِ**in tefsirinde iyi yapmadı; ve o, benim yanımda akış yatağının kendisidir; akış yatağında çerçöpten toplanan şey değildir. Ve **الثُّعْبانُ**: iri uzun yılan; özellikle erkek. Ve denildi ki: her yılan **ثُعْبانٌ**dur. Çoğulu **ثَعابينُ**dur. Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**”; Zeccâc dedi ki: yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: nasıl “bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**” geldi; başka bir yerde: “sanki o bir **جانٌّ** imiş gibi titrer”; ve **الجانُّ**: yılanların küçüğüdür. Bunun cevabı şudur: onun yaratılışı büyük **الثُّعبان**ın yaratılışıdır; titremesi, hareketi ve hafifliği ise **الجانّ**ın titremesi ve hafifliği gibidir. İbn Şümeyl dedi ki: yılanların hepsi **ثُعْبانٌ**dur; küçük ve büyük, dişiler ve erkekler. Ebû Hayra dedi ki: **الثعبانُ** erkek yılandır. Dahhâk da Yüce Allah’ın “bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبان**” sözünün tefsirinde bunun benzerini söyledi. Kutrub dedi ki: **الثُّعبانُ** sarı, kıllı erkek yılandır; ve o, yılanların en büyüğündendir. Şemmer dedi ki: **الثُّعبانُ** yılanlardan iri, büyük, kırmızı olup fare avlar. Dedi ki: ve bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde kedilerden daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi ki:
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما * نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا
فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه * زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا

Ve **الأُثْعبانُ**: güzel bir beyazlık içinde heybetli yüz. Ve denildi ki: \<ص:237> o, iri yüzdür. Dedi ki:
إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، * قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا

Ezherî dedi ki: ve **الأَثْعَبِيُّ** güzel ve beyazlık içinde iri yüzdür. Dedi ki: ve onlardan kimisi der: **وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ**. İbnü’l-A‘râbî: farenin adlarından **البِرُّ** ve **الثُّعْبةُ** ve **العَرِمُ**dur. Ve **الثُّعْبةُ**: **سامَّ أَبْرَصَ** diye adlandırılan kertenkelemsilerden bir türdür; ancak o, başı ve boğazı yeşil, gözleri fırlak olup, onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın; ve o, hayvanların en şerlilerindendir; ısırır da, ısırılanı neredeyse iyileşmez; çoğulu **ثُعَبٌ**dur. İbn Düreyd dedi ki: **الثُّعْبةُ** kertenkeleden daha kalın bir hayvancık; sokar; bazen öldürür. Ve meselde: “**ما الخَوافي كالقِلَبةِ، ولا الخُنَّازُ كالثُّعَبةِ**.” **الخَوافي**: **القِلَبة**yi yumuşatan hurma yapraklarıdır. **الخُنَّازُ**: kertenkeledir. Ve Sıhâh’ın güvenilir bir nüshasının haşiyesinde sureti şöyle olanı gördüm: Ebû Sehl dedi ki: onu Cevherî’nin hattıyla böyle buldum: **الثُّعْبة** aynın sükûnuyla. Dedi ki: ve ben şeyhime Cemhere’de aynın fethasıyla okuduğumu (buldum). Ve **الثُّعْبةُ** bir bitkidir(1) (1 “ve **الثعبة** bir bitkidir…” sözü: el-Muhkem ve et-Tekmile’nin ibaresidir; ikisi hiçbir şeyde ihtilaf etmedi; yalnız benzetilende: el-Muhkem’de **شبيهة بالثعلة** dedi; et-Tekmile’de **بالثوعة**.) **الثُّعْلة**ye benzer; ancak yaprakça daha kaba ve sapı daha tozludur; meyvesi yoktur ve onda fayda yoktur; dağ ağacındandır; **الثُّوَع**ın bittiği yerlerde biter; ve onun yoğun gölgesi vardır; bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve **الثَّعْبُ**: ağaç. Halîl dedi ki: **الثُّعْبانُ** sudur; tekili **ثَعْبٌ**dur. Başkası dedi ki: o, **الثَّغْبُ**dur; **الغين** mu‘ceme ile.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ثعب**) **الثاء** ve **العين** ve **الباء** bir asıldır; şeyin uzamasına ve yayılmasına delalet eder; bu, suda ve başkasında olur.
Halîl dedi ki: “**ثَعَبْتُ الماءَ** ve ben onu **أثعَبُه**” denir; onu fışkırttığımda, böylece **انثَعب** etti; burnundan kanın **انثعاب**ı gibi. Dedi ki: ve ondan yağmurun **مَثْعَب**ı türetildi. Ve bunun üzerine حمل edilmesi uygun olanlardan: **الثُّعبانُ** iri uzun yılandır; ve o, kıyastandır; yaratılış ve hareketçe yayılıp uzaması bakımından. Dedi ki:
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *
Ve bazen “**ماءٌ ثَعْبٌ**” denir; ve **الثُّعبان** üzerine cem‘ edilir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**ثَعَبَ** suyu ve kanı, “**منع**” gibi: onu fışkırttı; böylece **فَانْثَعَبَ**. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcı. Ve **الثَّعْبُ** vadinin akış yatağıdır; çoğulu **ثُعْبانٌ**. Ve şehrin **مثاعبُ**i: sularının akış yataklarıdır. Ve **الثَّعْبَةُ**, zamme ile veya “**كَهُمَزَة**” gibi; ve Cevherî yanıldı: başı yeşil, habis bir kertenkelemsidir; ve dişi faredir; ve ağaçtır. Ve **الثُعبانُ**: iri uzun yılan; yahut özellikle erkek; yahut umumidir. Ve **الْأَثْعَبيُّ**, fetha ile; ve **الْأُثْعُبانُ** ve **الْأُثْعبانِيُّ** ikisinde de zamme ile: güzel ve beyazlık içinde heybetli yüz. Ve ağzı **ثَعابيبَ** olarak akar; yani uzamış berrak su. Ve **الثَّعُوبُ** “**فَعُول**” üzere: defa.

Tâcü’l-‘Arûs:
ث ع ب
**ثَعَبَ** suyu ve kanı ve benzerlerini, “**مَنَعَ**” gibi, onu **يَثْعُبه** **ثَعْباً**: fışkırttı; böylece **فَانْثَعب** etti; tıpkı burnundan kanın **يَنْثَعِبُ** etmesi gibi. Ve ondan yağmurun **مَثْعَبُ**u türetildi. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir; yarası kan **يَثْعَبُ**”; yani akar. Ve ondan Ömer hadisi: “Namaz kıldı; yarası kan **يَثْعَبُ** idi.” Sa‘d hadisi: “Siniri kesildi; böylece kanın küçük akıntısı **فَانْثَعَبَتْ**”; yani aktı; ve “**فَانْبَعَثَتْ**” diye rivayet edilir. Ve yağmur **انْثَعَبَ**: böyledir.
Ve **مَاءٌ ثَعْبٌ** fetha sonra sükûn ile; ve **ثَعَبٌ** harekeli; ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبَانٌ** ikisinde de zamme ile: akıcı; kan da böyledir. Sonuncusunu Sîbeveyh örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Lihyânî dedi ki: **الأُثْعُوبُ**: **مَا انْثَعَبَ** olan şey. Ve el-Esâs’ta: “Korkunç selin boyunları geldi; öyleyse **المثاعب**in oluklarını düzeltin; ve **الثُّعْبَان** aktı, tıpkı **الثُّعْبَان**ın aktığı gibi; ve o, seldir” dersin.
Ve **الثَّعْبُ**: ağaç; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve **الثَّعْبُ** ayrıca: vadinin akış yatağıdır; nüshalarda böyledir; bazısında **المَثْعَبُ** “**مَقْعَد**” gibi (gelmiştir) ve o hatadır; ve ileride gelecektir. Çoğulu **ثُعْبَانٌ** “**بُطْنَان**” gibi. Leys dedi ki: ve **الثَّعْبُ** yağmurun akış yatağında çerçöpten toplanan şeydir. Ezherî dedi ki: Leys **الثَّعْبِ**in tefsirinde iyi yapmadı; ve o, benim yanımda akış yatağının kendisidir; akış yatağında çerçöpten toplanan şey değildir.
Ve **المَثْعَبُ** fetha ile: havuzların **مَثَاعِب**inin tekilidir; ve ondan şehrin **مَثَاعِبُ**i; yani sularının akış yatakları. Ve bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı: “çünkü **المَثْعَبَ** oluk (merizâb)tır, akış yatağı değil.”
Ve **الثُّعْبَةُ** zamme ile. İbnü’l-Mükerram dedi ki: Sıhâh’ın güvenilir bir nüshasının haşiyesinde sureti şöyle olanı gördüm: Ebû Sehl dedi ki: onu Cevherî’nin hattıyla böyle buldum: **الثُّعْبَةُ** aynın sükûnuyla; ve ben şeyhime Cemhere’de aynın fethasıyla okuduğumu (buldum); ve bu, musannifin “**أَوْ كَهُمَزَةٍ**” sözünden muradıdır; yani onda doğru olan budur. Ve Cevherî yanıldı; yani aynını sükûnlamasında; yoksa şeyhimizin zannettiği gibi fetha rivayetini zikretmemesinde değil; teemmülle göründüğü üzere: başı ve boğazı yeşil, gözleri fırlak, habis bir kertenkelemsidir; onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın; ve o, hayvanların en şerlilerindendir; ısırır da, ısırılanı neredeyse iyileşmez; çoğulu **ثُعَبٌ**dur. İbn Düreyd dedi ki: **الثُّعْبةُ** kertenkeleden daha kalın bir hayvancık; sokar; bazen öldürür. Ve meselde: “**ما الخَوَافِي كالقِلَبَة ولا الخُنَّازُ كَالثُّعَبَة**.” **الخَوَافِي**: **القِلَبَة**yi yumuşatan hurma yapraklarıdır. **الخُنَّازُ**: kertenkeledir.
Ve **الثُّعْبَةُ**: dişi fare; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve o, **العَرِمَة**dir. Ve **الثُّعْبَةُ**: **الثُّوَعَة**ye benzer bir ağaç; ancak yaprakça daha kaba ve sapı daha tozludur; meyvesi yoktur ve onda fayda yoktur; dağ ağacındandır; ve onun yoğun gölgesi vardır. Bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir.
Ve **الثُّعْبَانُ**: iri uzun yılan; fare avlar; bunu Şemmer söyledi. Dedi ki: ve bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde kedilerden daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi ki:
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمَامَ كَأّنما ... نَرَى بِتَوَقِّيه الخِشَاشَة أَرْقَمَا
فَلَمَّا أَتَتهُ أَنْشَبَتْ فِي خِشَاشِهِ ... زِمَاماً كَثُعْبَانِ الحَمَاطَةِ مُحْكَمَا
Yahut o, özellikle sarı, sarışın erkek olandır; bunu Kutrub söyledi. Yahut o, umumidir; dişiler ve erkekler, büyükler ve küçükler onda eşittir; bunu İbn Şümeyl söyledi. Ve denildi ki: her yılan: **ثُعْبَانٌ**dur; çoğulu **ثَعَابِينُ**dur. Ve bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı: “ve o, müstedrektir.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “Bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**”; Zeccâc dedi ki: yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: nasıl “bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبَانٌ**” geldi; yani büyük; başka bir yerde “sanki o bir **جَانٌّ** imiş gibi titrer”; ve **الجَانُّ**: yılanların küçüğüdür. Bunun cevabı şudur: onun yaratılışı büyük **الثُّعْبَان**ın yaratılışıdır; titremesi, hareketi ve hafifliği ise **الجَانّ**ın titremesi ve hafifliği gibidir.
Ve **الأَثْعَبِيُّ** fetha ile; ve **الأُثْعُبَان** ve **الأُثْعُبَانِيُّ** ikisinde de zamme ile: heybetli yüz. Ve Tehzîb’in bazı nüshalarında: **الضَّخْمُ** “**الضاد**” mu‘ceme ile, güzel ve beyazlık içinde (diye) vaki oldu; bunu Ezherî söyledi. Ve Tehzîb’in bazı nüshalarında “güzel beyazlık içinde” atıf vavı olmaksızın (geldi). Dedi ki: ve onlardan kimisi der: **وَجْهٌ أُثْعُبَانِيٌّ**.
Ve onların sözü: **فُوهُ** yani **فَمُهُ**; ve bununla lugavî ana kaynaklarda geldi: **يَجْرِي ثَعَابِيبَ كَسَعَابِيبَ**. Ve denildi ki: o bir بدل’dür; ve şeyhimiz ondan gafil oldu; yani ondan uzamış berrak su akar; yani onda uzama vardır; Sıhâh’ta onu Asma‘î’ye nispet etti.
Ve **الثَّعُوبُ** “**فَعُول**” üzere: **المِرَّةُ** (mîm’in kesresiyle).
Ve **الثُّعْبَانُ** zamme ile: su; tekili: **ثَعْبٌ**; bunu Halîl söyledi. Başkası dedi ki: o, **الثَّغْبُ**dur; mu‘ceme ile.
Ve el-Esâs’ta: ve mecazdan: ona bağırdı da ona doğru **فَانْثَعَبَ** etti: koştu, akarak gider.

Ve **شَدُّ أُثْعُوب**.
