# ثعب — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ثعب

ثعب
ثَعَبَ - يَثْعَبُ - ثُعْبَان
ثَعَبَ - يَثْعَبُ + الكائن أو السائل: يجري ويسيل بشكل متعرج وخفي بين الشقوق ومسايل الوادي
ثُعْبَان: على وزن" فـُعـْلان" اسم فعل مبالغة من " ثَعَبَ - يَثْعَبُ ": وهو اصطلاحاً اسم الحيوان الزاحف المعروف، ونظن أنه سمي بذلك لأنه يتثعب كما يتثعب الماء أثناء سيره في مسايل الوادي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة والتقدم بانحناء واعوجاج وتلوي"، وهي:
حَاتَ - يَحُوْتُ، ثَعَبَ - يَثْعَبُ، رَاغَ - يَرُوْغُ، حَقَفَ - يَحْقِفُ، نَانَ - يَنُونُ، عَوِجَ - يَعْوَجُ (عاجَ - يَعُوجُ)
ثعبان
	﴿فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين (32)﴾ الشعراء ﴿فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين (107)﴾ الأعراف
جاء في التفسير : الثعبان : الحية الضخم الذكر
مختار الصحاح
● [ثعب] ث ع ب: الثَّعْبانُ ضرب من الحيات طوال وجمعه ثَعَابِينُ و ثَعَبْتُ الماء فجرته و الثَّعْبُ مسيل الماء في الوادي وجمعه ثُعْبانٌ
الراغب
ثعب
قال عز وجل: }فإذا هي ثعبان مبين{ [الأعراف/107]، ويجوز أن يكون سمي بذلك من قوله: ثعبت الماء فانثعب، أي: فجرته وأسلته فسال، ومنه: ثعب المطر، والثعبة: ضرب من الوزغ وجمعها: ثعب، كأنه شبه بالثعبان في هيئته، فاختصر لفظه من لفظه لكونه مختصرا منه في الهيئة.
ملخص اللسان
1.     ثَعَبَ الماءَ والدَّمَ ونحوَهما يَثْعَبهُ ثَعْباً: فَجَّره،
2.     وجُرْحُه يَثْعَبُ دَماً؛ أَي يَجْري.
3.     وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ: سائل،
4. والثَّعْبُ مَسِيلُ الوادي
5.     والثُّعْبانُ: الحَيَّةُ الضَّخْمُ الطويلُ،
6.     فأَلْقَى عَصاه فإِذا هي ثُعْبانٌ مُبِينٌ: أَراد الكبيرَ من الحَيَّاتِ،
7.      الثعبانُ الحَيَّةُ الذكَر الأَصْفَر الأَشْعَرُ.
8.     والـمَثْعَبُ ، الحِياضِ.
9.     والثَّعْبُ والوَقيعةُ والغَدير كُلُّه من مَجامع الماء.
10.                        والثَّعْبُ الذي يَجْتَمعُ في مَسيلِ المطر من الغُثاء.
11.                        والأُثْعبانُ: الوَجْهُ الفَخْم في حُسْن بيَاضٍ.
12.                        والثُّعْبةُ ضَرْبٌ من الوَزَغ تُسمى سامَّ أَبْرَصَ،
13.                        الثُّعْبةُ دابّةٌ أَغْلَظُ من الوَزَغةِ تَلْسَعُ،
14.                        والثُّعْبةُ نبتةٌ شَبِيهة بالثُّعْلةِ إِلا أَنها أَخْشَن ورقاً وساقُها أَغْبَرُ،
15.                        والثَّعْبُ: شجر،
16.                        الثُّعْبانُ ماء،
لسان العرب
● - ثعب: ثَعَبَ الماءَ والدَّمَ ونحوَهما يَثْعَبهُ ثَعْباً: فَجَّره، فانْثَعَبَ كما يَنْثَعِبُ الدَّمُ من الأَنْف. قال الليث: ومنه اشْتُقَّ مَثْعَبُ المطَر. وفي الحديث: يجيءُ الشَّهيدُ يومَ القيامةِ، وجُرْحُه يَثْعَبُ دَماً؛ أَي يَجْري. ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: صَلَّى وجُرْحُه يَثْعَب دَماً. وحديث سعدٍ، رضي اللّه عنه: فقَطَعْتُ نَساهُ فانْثَعَبَتْ جَدِّيةُ الدَّمِ، أَي سالَتْ، ويروى فانْبَعَثَتْ.  وانْثَعَبَ المطَرُ: كذلك. وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ: سائل، وكذلك الدّمُ؛ الأَخيرة مَثَّلَ بها سيبويه وفسرها السيرافي.  وقال اللحياني: الأُثْعُوبُ: ما انْثَعَبَ. والثَّعْبُ مَسِيلُ الوادي(1)  (1 قوله «والثعب مسيل إلخ» كذا ضبط في المحكم والقاموس وقال في غير نسخة من الصحاح والثعب بالتحريك مسيل الماء.) ، والجمع ثُعْبانٌ.  وجَرى فَمُه ثَعابِيبَ كسَعابِيبَ، وقيل: هو بَدَلٌ، وهو أَن يَجْري منه ماءٌ صافٍ فيه تمَدُّدٌ.  والـمَثْعَبُ، بالفتح، واحد مَثاعِبِ الحِياضِ. وانْثَعَبَ الماءُ: جَرى  في الـمَثْعَبِ. والثَّعْبُ والوَقيعةُ والغَدير كُلُّه من مَجامع الماء. وقال الليث: والثَّعْبُ الذي يَجْتَمعُ في مَسيلِ المطر من الغُثاء.قال الأَزهري: لم يُجَوِّد الليث في تفسير الثَّعْبِ، وهو عندي الـمَسِيلُ نفسُه، لا ما يجتمع في الـمَسِيل من الغُثاء.  والثُّعْبانُ: الحَيَّةُ الضَّخْمُ الطويلُ، الذكرُ خاصّةً. وقيل: كلُّ حَيَّةٍ ثُعْبانٌ. والجمع ثَعابينُ. وقوله تعالى: فأَلْقَى عَصاه فإِذا هي ثُعْبانٌ مُبِينٌ؛ قال الزجاج: أَراد الكبيرَ من الحَيَّاتِ، فإِن قال قائل: كيف جاء فإِذا هي ثُعْبانٌ مبين. وفي موضع آخر: تَهْتَزُّ كأَنها جانٌّ؛ والجانُّ: الصغيرُ من الحيّات. فالجواب في ذلك: أَنّ خَلْقَها خَلْقُ  الثُّعبانِ العظيمِ، واهْتِزازُها وحَرَكَتُها وخِفَّتُها كاهْتِزازِ الجانِّ وخِفَّتِه. قال ابن شميل: الحَيَّاتُ كلها ثُعْبانٌ، الصغير والكبير  والإِناث والذُّكْرانُ. وقال أَبو خَيْرة: الثعبانُ الحَيَّةُ الذكَر.  ونحو ذلك قال الضحاك في تفسير قوله تعالى: فإِذا هي ثُعْبان مبين. وقال قطرب: الثُّعبانُ الحَيّةُ الذكرُ الأَصْفَر الأَشْعَرُ، وهو من أَعظمِ الحَيّات. وقال شمر: الثُّعبانُ من الحَيّاتِ ضَخْمٌ عظيم أَحمر يَصِيدُ الفأْر. قال: وهي ببعض المواضع تُسْتَعار للفَأْر، وهو أَنفَعُ في البَيْتِ من السَّنانِير. قال حميد بن ثور:  شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما *  نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا  فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه *  زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا  والأُثْعبانُ: الوَجْهُ الفَخْم في حُسْن بيَاضٍ. وقيل:  \<ص:237>  هو الوَجْهُ الضَّخْم. قال:  إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، *  قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا  قال الأَزهري: والأَثْعَبِيُّ الوَجْه الضَّخْمُ في حُسْن وبَياضٍ. قال:  ومنهم مَن يقول: وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ.  ابن الأعرابي: من أَسماءِ الفأْر البِرُّ والثُّعْبةُ والعَرِمُ.  والثُّعْبةُ ضَرْبٌ من الوَزَغ تُسمى سامَّ أَبْرَصَ، غير أَنها خَضْراءُ  الرأْس والحَلْقِ جاحظةُ العينين، لا تَلْقاها أَبداً إِلاَّ فاتِحةً فاها، وهي مِن شَرِّ الدَّوابِّ تَلْدَغُ فلا يَكادُ يَبْرَأُ سَلِيمُها، وجمعها  ثُعَبٌ.  وقال ابن دريد: الثُّعْبةُ دابّةٌ أَغْلَظُ من الوَزَغةِ تَلْسَعُ، ورُبما قَتَلَتْ، وفي المثل: ما الخَوافي كالقِلَبةِ، ولا الخُنَّازُ كالثُّعَبةِ. فالخَوافي: السَّعَفاتُ اللَّواتي يَلِينَ القِلَبةَ. والخُنَّازُ: الوَزَغةُ. ورأَيت في حاشية نسخة من الصحاح موثوق بها ما صورته: قال أَبو  سهل: هكذا وجدته بخط الجوهريّ الثُّعْبة، بتسكين العين. قال: والذي قرأْته على شيخي، في الجمهرة، بفتح العين. والثُّعْبةُ نبتةٌ(1)  (1 قوله «والثعبة نبتة إلخ» هي عبارة المحكم والتكملة لم يختلفا في شيء إلا في المشبه به فقال في المحكم شبيهة بالثعلة وفي التكملة بالثوعة.) شَبِيهة بالثُّعْلةِ إِلا أَنها أَخْشَن ورقاً وساقُها أَغْبَرُ، وليس لها حَمْل، ولا مَنْفعةَ فيها، وهي من شجر الجبل تَنْبُت في مَنابِت الثُّوَعِ، ولها ظِلٌّ كَثِيفٌ، كلُّ هذا عن أَبي حنيفة.  والثَّعْبُ: شجر، قال الخليل: الثُّعْبانُ ماء، الواحد ثَعْبٌ. وقال  غيره: هو الثَّغْبُ، بالغين المعجمة.
مقاييس اللغة:
(ثعب) الثاء والعين والباء أصلٌ يدلُّ على امتداد الشيء وانبساطِه، يكون ذلك في ماءٍ وغيره.‏
قال الخليل: يقال ثَعَبْت الماءَ وأنا أثعَبُه، إذا فجّرته فانثَعب، كانثعاب الدّمِ من الأنف. قال: ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر. وممّا يصلُح حمْلُه على هذا، الثُّعبانُ الحيَّةُ الضَّخْم الطويل؛ وهو من القياس، في انبساطه وامتداده خَلْقاً وحركةً. قال:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
وربما قيل ماءٌ ثَعْبٌ، ويجمع على الثُّعبان.‏
القاموس المحيط:
ثَعَبَ الماءَ والدَّم كمنع فَجَرَهُ فَانْثَعَبَ. وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ سائلٌ. والثَّعْبُ مَسيلُ الوادي، ج ثُعْبانٌ. ومثاعبُ المدينة مسايلُ مائها. والثَّعْبَةُ، بالضم أو كَهُمَزَة، ووهمَ الجوهريُّ وَزَغَةٌ خَبيثةٌ خَضْراءُ الرَّأسِ، والفَأرَةُ، وشَجَرٌ. والثُعبانُ الحَيَّةُ الضَّخْمَةُ الطَّويلَة، أو الذَّكرُ خاصَّةً، أو عامٌّ. والْأَثْعَبيُّ، بالفتح، والْأُثْعُبانُ والْأُثْعبانِيُّ بضمّهما الوَجْهُ الفَخْمُ في حُسْنٍ وبَيَاض. وفُوهُ يجْري ثَعابيبَ، أي ماءٌ صافٍ مُتَمَدِّدٌ. والثَّعُوبُ المِرَّةُ.
تاج العروس:
ث ع ب
ثَعَبَ المَاءَ والدَّمَ ونَحْوَهما كَمَنَعَ يَثْعُبه ثَعْباً : فجَرَه فَانْثَعب كما يَنْثَعِبُ الدَّمُ من الأَنْفِ ومنه اشْتُقَّ مَثْعَبُ المَطَرِ وفي الحَدِيثِ : " يَجِيءُ الشَّهيدُ يَوْمَ القِيَامَةِ وجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَماً " أَيْ يَجْرِي ومنه حديث عُمَرَ : " صَلَّى وجُرْحُهُ يَثْعَبُ دَماً " وحَديثُ سَعْد : " قُطِعتْ نَسضاهُ فَانْثَعَبَتْ جَدِيَّةُ الدَّمِ " أَيْ سَالَتْ ويُرْوَى : فَانْبَعَثَتْ وانْثَعَبَ المَطَرث كَذَلِكَ
ومَاءٌ ثَعْبٌ بفَتْحٍ فَسُكُون وثَعَبٌ مُحَرَّكَةً وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبَانٌ بالضَّمِّ فِيهِمَا : سَائِلٌ وكَذَلِك الدَّمُ الأخِيرَةُ مَثَّلَ بِهَا سيبويه وفسَّرَهَا السِّيرَافِيُّ وقَالَ اللِّحْيَانِيُّ : الأُثْعُوبُ : مَا انْثَعَبَ . وفي الأَساس : تقولُ : أَقْبَلَتْ أَعْنَاقُ السَّيْلِ الرَّاعِبِ فَأَصْلِحُوا خَرَاطِيمَ المَثاعِب وسَالتِ الثُّعْبَان كما سَال الثُّعْبَان وهُوَ السَّيْلُ
والثَّعْبُ : شَجَرٌ كَذَا في لسان العرب والثَّعْبُ أَيْضاً : مَسِيلُ الوَادِي كذا في النُّسَخِ وفي بعضِهَا المَثْعَبُ كَمَقْعَدِ وهُوَ خَطَأٌ وسيأْتي ج ثُعْبَانٌ كبُطْنَانٍ قال اللَّيْثُ : والثَّعْبُ : الذي يَجْتَمِعُ فِي مَسيل المَطَرِ مِن الغُثَاء قال الأَزْهَرِيُّ : لَمْ يُجَوِّد اللَّيْثُ في تَفْسِيرِ الثَّعْبِ وهو عِنْدِي المَسِيلُ نَفْسُه لا ما يَجْتَمِعُ في المَسِيلِ مِن الغُثَاءِ
والمَثْعَبُ بالفَتْحِ : وَاحِدُ مَثَاعِبِ الحِيَاضِ ومنْه مَثَاعِبُ المَدِينَةِ أَيْ مَسَايِلُ مَائِهَا وبِهِ ظَهَرَ سُقُوطُ قَوْلِ شَيْخِنَا فَإِنَّ المَثْعَبَ الْمرِزَابُ لاَ المَسِيلُ
والثُّعْبَةُ بالضَّمِّ قَالَ ابنُ المُكَرَّمِ : وَرَأَيْتُ في حَاشِيَةِ نُسْخَةٍ من الصَّحاحِ مَوْثُوقٍ بها ما صُورَتُه : قال أَبُو سَهْلٍ : هكذا وَجَدْتُه بِخَطِّ الجوهريِّ : الثُّعْبَةُ بِتَسْكِينِ العَيْنِ والذِي قَرَأْتُه على شَيْخِي في الجَمْهَرَةِ بفَتْحِ العَيْنِ وهو مُرَادُ المُصَنِّفِ مِن قَوْلِهِ أَوْ كَهُمَزَةٍ أَي الصَّوَابُ فِيهِ وَوَهِمَ الجَوْهَرِيُّ أَي فِي تَسْكِينِ عَيْنِهِ لا أَنَّهُ فِي عَدَمِ ذِكْرهِ رِوَايَةَ الفَتْحِ كما زَعَمَه شَيْخُنَا كما يَظْهَرُ بالتَّأَمُّلِ : وَزَغَةٌ خَبيثَةٌ خَضْرَاءُ الرَّأْسِ والحَلْقِ جَاحِظَةُ العَيْنَيْنِ لاَ تَلْقَاهَا أَبَداً إلاَّ فَاتِحَةً فَاهَا وهي مِنْ شَرِّ الدَّوَابِّ تَلْدَغُ فلا يَكَادَ يَبْرَأُ سَلِيمُهَا وجَمْعُهَا ثُعَبٌ وقال ابْنُ دُرَيْد : الثُّعْبَةُ : دَابَّةٌ أَغْلَظُ مِن الوَزَغَةِ تَلْسَعُ ورُبَّمَا قَتَلَتْ وفِي المَثَلِ : " ما الخَوَافِي كالقِلَبَة ولا الخُنَّازُ كَالثُّعَبَة " . فالخَوَافِي : السَّعَفَاتُ اللَّوَاتِي يَلينَ القِلَبَةَ والخُنَّازُ : الوَزَغَةُ
والثُّعْبَةُ : الفَأْرَة قالهُ ابنُ الأَعْرَابِيّ وهي العَرِمَةُ والثُّعْبَةُ : شَجَرَةٌ شَبِيهَةٌ بالثُّوَعَةِ إلاَّ أَنَّهَا أَخْشَنُ وَرَقاً وسَاقُهَا أَغْبَرُ ولَيْسَ لها حَمْلٌ ولا مَنْفَعَةَ فِيهَا وهِيَ مِنْ شَجَرِ الجَبَلِ ولهَا ظلٌّ كَثِيفٌ . كُلُّ هذَا عنْ أَبِي حَنِيفَةَ
والثُّعْبَانُ : الحَيَّةُ الضَّخْمَةُ الطَّوِيلَةُ تَصِيدُ الفَأْرَ قَاله شَمِرٌ : قال : وهي بِبَعْضِ المَوَاضِعِ تُسْتَعَارُ لِلْفَأْرِ وهو أَنْفَعُ في البيتِ مِن السَّنَانِيرِ وقَال حُميْدًُ بنُ ثَوْر :
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمَامَ كَأّنما ... نَرَى بِتَوقِّيه الخِشَاشَة أَرْقَمَا
فَلَمَّا أَتَتهُ أَنْشَبَتْ فِي خِشَاشِهِ ... زِمَاماً كَثُعْبَانِ الحَمَاطَةِ مُحْكَمَا أَوْ هو الذَّكرُ الأَصْفَرُ الأَشْقَرُ خَاصَّةً قاله قُطْرَبٌ أَو هو عَامٌّ سَوَاءٌ فيه الإِنَاثُ والذُّكُورُ والكِبَارُ والصِّغَارُ قَالَهُ ابن شُمَيْلٍ وقيلَ : كُلُّ حَيَّةٍ : ثُعْبَانٌ والجَمْعُ ثَعَابِينُ وبه ظَهَرَ سُقُوطُ قَوْلِ شَيْخِنَا : وهو مُسْتَدْرَك . وقَوْلُهُ تَعَالَى " فَإِذَا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ " قَالَ الزَّجَّاج : أَرَادَ الكَبِيرَ مِنَ الحَيَّاتِ فَإِنْ قال قَائِلٌ : كَيْفَ جَاءَ " فَإذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبينٌ " أَيْ عَظِيمٌ وفي مَوْضِعٍ آخَرَ " تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ " والجَانُّ : الصَّغِيرُ من الحَيَّاتِ : فَالجَوابُ عن ذلِكَ أَنَّ خَلْقَهَا خَلْقُ الثُّعْبَانِ العَظِيمِ واهْتِزَازَهَا وحَرَحَتَهَا وخِفَّتَهَا كاهْتِزَازِ الجَانِّ وخِفَّتِهِ
والأَثْعَبِيُّ بالفَتْحِ والأُثْعُبَان والأُثْعُبَانِيُّ بضَمِّهِما : الوَجْهُ الفَخْمُ وَوَقَع في بَعْضِ نُسَخِ التَّهذيب : الضَّخْمُ بالضَّاد المُعْجَمَة في حُسْن وبَيَاضٍ قاله الأَزهريُّ وفي بَعْضِ نُسَخِ التهذيب فِي حُسْنِ بَيَاض مِن غَيْرِ وَاو العَطْفِ قَالَ : ومنْهُمْ مَنْ يَقُولُ : وَجْهٌ أُثْعُبَانِيٌّ
وقَوْلُهُمْ فُوهُ أَيْ فَمُهُ وبه وَرَدَ في الأُمَّهَاتِ اللُّغَوِيَّةِ يَجْرِي ثَعَابِيبَ كَسَعَابِيبَ وقيل هو بَدَلٌ وغَفَلَ عنه شَيْخُنَا أَيْ يَجْرِي منه مَاءٌ صَاف مُتَمَدِّدٌ أَيْ فِيه تَمَدُّدٌ عَزَاهُ فِي الصَّحَاحِ إلَى الأَصْمَعِيِّ
والثَّعُوبُ عَلَى فَعُول : المِرَّةُ بكَسْرِ المِيمِ
والثُّعْبَانُ بالضَّمِّ : مَاءٌ الوَاحِدُ : ثَعْبٌ قَالَهُ الخَلِيلُ وقَالَ غَيْرُهُ هُوَ : الثَّغْبُ بالمُعْجَمَةِ
وفي الأَسَاس : ومِنَ المَجَازِ : صَاحَ بِهِ فَانْثَعَبَ إلَيْه : وثَبَ يَجْرِي
وشَدُّ أُثْعُوب

### Türkçe

ثعب
**ثَعَبَ** - **يَثْعَبُ** - **ثُعْبَان**

**ثَعَبَ** - **يَثْعَبُ** + canlı veya sıvı: vadinin yarıkları ve akış yatakları arasında dolambaçlı ve gizli bir biçimde akar ve sızar.

**ثُعْبَان**: “**فـُعـْلان**” vezninde, “**ثَعَبَ - يَثْعَبُ**”dan mübalağa fiil ismi: ve o, ıstılahça bilinen sürüngen hayvanın adıdır; ve zannederiz ki ona bu ad verilmiştir; çünkü o, vadinin akış yataklarında yürüyüşü sırasında suyun **يتثعب** ettiği gibi **يتثعب** eder.

Ve lafız, “bükülme, eğrilme ve kıvrılma ile hareket ve ilerleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَاتَ - يَحُوْتُ**، **ثَعَبَ - يَثْعَبُ**، **رَاغَ - يَرُوْغُ**، **حَقَفَ - يَحْقِفُ**، **نَانَ - يَنُونُ**، **عَوِجَ - يَعْوَجُ** (**عاجَ - يَعُوجُ**)

ثعبان
	﴿“Böylece asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثعبان** (32)”﴾ eş-Şuarâ ﴿“Böylece asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثعبان** (107)”﴾ el-A‘râf

Tefsirde geldi: **الثعبان**: iri erkek yılan.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**ثعب**] ث ع ب: **الثَّعْبانُ** uzun yılanlardan bir türdür; çoğulu **ثَعَابِينُ**dur. Ve “**ثَعَبْتُ** suyu” onu akıttım (yürüttüm). Ve **الثَّعْبُ** vadide suyun akış yatağıdır; çoğulu **ثُعْبانٌ**dur.

er-Râgıb
ثعب
Aziz ve Celil olan dedi ki: ﴿“Bir de baktı ki o, apaçık bir **ثعبان**”﴾ [el-A‘râf/107]. Ve şu sözden dolayı ona bu ad verilmiş olması caizdir: “**ثعبت الماء**” sonra “**انثعب**”; yani: onu fışkırttım ve akıttım da aktı. Ve ondan: “**ثعب المطر**”. Ve **الثعبة**: kertenkelemsilerden bir tür; çoğulu: **ثعب**. Sanki şekilce **الثعبان**a benzetilmiştir; böylece şekilce ondan kısaltılmış olduğundan, lafzını onun lafzından kısalttı.

Lisân’ın özeti
1. **ثَعَبَ** suyu ve kanı ve benzerlerini, onu **يَثْعَبهُ** **ثَعْباً**: fışkırttı.
2. Ve yarası kan **يَثْعَبُ**; yani akar.
3. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcı (sıvı).
4. Ve **الثَّعْبُ** vadinin akış yatağıdır.
5. Ve **الثُّعْبانُ**: iri uzun yılan.
6. “Asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**”: yılanların büyüğünü kastetti.
7. **الثعبانُ**: sarı, kıllı erkek yılan.
8. Ve **الـمَثْعَبُ**: havuzlar.
9. Ve **الثَّعْبُ** ve **الوَقيعةُ** ve **الغَدير**: hepsi su birikintilerindendir.
10. Ve **الثَّعْبُ**: yağmurun akış yatağında çerçöpten toplanan şey.
11. Ve **الأُثْعبانُ**: güzel bir beyazlık içinde heybetli yüz.
12. Ve **الثُّعْبةُ**: **سامَّ أَبْرَصَ** diye adlandırılan kertenkelemsilerden bir tür.
13. **الثُّعْبةُ**: kertenkeleden daha kalın bir hayvancık; sokar.
14. Ve **الثُّعْبةُ**: **الثُّعْلة**ye benzer bir bitki; ancak yaprakça daha kaba ve sapı daha tozludur.
15. Ve **الثَّعْبُ**: ağaç.
16. **الثُّعْبانُ**: su.

Lisânü’l-‘Arab
● - **ثعب**: **ثَعَبَ** suyu ve kanı ve benzerlerini, onu **يَثْعَبهُ** **ثَعْباً**: fışkırttı; böylece **انْثَعَبَ**, tıpkı burnundan kanın **يَنْثَعِبُ** etmesi gibi. Leys dedi ki: ve ondan yağmurun **مَثْعَبُ**u türetildi. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir; yarası kan **يَثْعَبُ**”; yani akar. Ve ondan Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Namaz kıldı; yarası kan **يَثْعَبُ** idi.” Sa‘d’ın hadisi, Allah ondan razı olsun: “Sinirini kestim; böylece kanın küçük akıntısı **فانْثَعَبَتْ**”; yani aktı; ve “**فانْبَعَثَتْ**” diye de rivayet edilir. Ve yağmur **انْثَعَبَ**: böyledir. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcı; kan da böyledir; sonuncusunu Sîbeveyh örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Lihyânî dedi ki: **الأُثْعُوبُ**: **ما انْثَعَبَ** olan şey. Ve **الثَّعْبُ** vadinin akış yatağıdır(1) (1 “ve **الثعب** akış yatağıdır…” sözü: böylece el-Muhkem ve el-Kâmûs’ta ضبط edildi; ve Sıhâh’ın bazı nüshalarında “**الثعب** harekeli olarak suyun akış yatağıdır” dedi.) ve çoğulu **ثُعْبانٌ**dur. Ve ağzı **ثَعابِيبَ** olarak, **سَعابِيبَ** gibi aktı; ve denildi ki: o bir بدل’dir; ve o, ondan içinde uzama bulunan berrak bir suyun akmasıdır. Ve **الـمَثْعَبُ**, fetha ile, havuzların **مَثاعِب**inin tekilidir. Ve su **انْثَعَبَ**: **الـمَثْعَبِ** içinde aktı. Ve **الثَّعْبُ** ve **الوَقيعةُ** ve **الغَدير**: hepsi su birikintilerindendir. Leys dedi ki: ve **الثَّعْبُ** yağmurun akış yatağında çerçöpten toplanan şeydir. Ezherî dedi ki: Leys **الثَّعْبِ**in tefsirinde iyi yapmadı; ve o, benim yanımda akış yatağının kendisidir; akış yatağında çerçöpten toplanan şey değildir. Ve **الثُّعْبانُ**: iri uzun yılan; özellikle erkek. Ve denildi ki: her yılan **ثُعْبانٌ**dur. Çoğulu **ثَعابينُ**dur. Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**”; Zeccâc dedi ki: yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: nasıl “bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**” geldi; başka bir yerde: “sanki o bir **جانٌّ** imiş gibi titrer”; ve **الجانُّ**: yılanların küçüğüdür. Bunun cevabı şudur: onun yaratılışı büyük **الثُّعبان**ın yaratılışıdır; titremesi, hareketi ve hafifliği ise **الجانّ**ın titremesi ve hafifliği gibidir. İbn Şümeyl dedi ki: yılanların hepsi **ثُعْبانٌ**dur; küçük ve büyük, dişiler ve erkekler. Ebû Hayra dedi ki: **الثعبانُ** erkek yılandır. Dahhâk da Yüce Allah’ın “bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبان**” sözünün tefsirinde bunun benzerini söyledi. Kutrub dedi ki: **الثُّعبانُ** sarı, kıllı erkek yılandır; ve o, yılanların en büyüğündendir. Şemmer dedi ki: **الثُّعبانُ** yılanlardan iri, büyük, kırmızı olup fare avlar. Dedi ki: ve bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde kedilerden daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi ki:
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما * نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا
فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه * زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا

Ve **الأُثْعبانُ**: güzel bir beyazlık içinde heybetli yüz. Ve denildi ki: \<ص:237> o, iri yüzdür. Dedi ki:
إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، * قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا

Ezherî dedi ki: ve **الأَثْعَبِيُّ** güzel ve beyazlık içinde iri yüzdür. Dedi ki: ve onlardan kimisi der: **وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ**. İbnü’l-A‘râbî: farenin adlarından **البِرُّ** ve **الثُّعْبةُ** ve **العَرِمُ**dur. Ve **الثُّعْبةُ**: **سامَّ أَبْرَصَ** diye adlandırılan kertenkelemsilerden bir türdür; ancak o, başı ve boğazı yeşil, gözleri fırlak olup, onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın; ve o, hayvanların en şerlilerindendir; ısırır da, ısırılanı neredeyse iyileşmez; çoğulu **ثُعَبٌ**dur. İbn Düreyd dedi ki: **الثُّعْبةُ** kertenkeleden daha kalın bir hayvancık; sokar; bazen öldürür. Ve meselde: “**ما الخَوافي كالقِلَبةِ، ولا الخُنَّازُ كالثُّعَبةِ**.” **الخَوافي**: **القِلَبة**yi yumuşatan hurma yapraklarıdır. **الخُنَّازُ**: kertenkeledir. Ve Sıhâh’ın güvenilir bir nüshasının haşiyesinde sureti şöyle olanı gördüm: Ebû Sehl dedi ki: onu Cevherî’nin hattıyla böyle buldum: **الثُّعْبة** aynın sükûnuyla. Dedi ki: ve ben şeyhime Cemhere’de aynın fethasıyla okuduğumu (buldum). Ve **الثُّعْبةُ** bir bitkidir(1) (1 “ve **الثعبة** bir bitkidir…” sözü: el-Muhkem ve et-Tekmile’nin ibaresidir; ikisi hiçbir şeyde ihtilaf etmedi; yalnız benzetilende: el-Muhkem’de **شبيهة بالثعلة** dedi; et-Tekmile’de **بالثوعة**.) **الثُّعْلة**ye benzer; ancak yaprakça daha kaba ve sapı daha tozludur; meyvesi yoktur ve onda fayda yoktur; dağ ağacındandır; **الثُّوَع**ın bittiği yerlerde biter; ve onun yoğun gölgesi vardır; bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve **الثَّعْبُ**: ağaç. Halîl dedi ki: **الثُّعْبانُ** sudur; tekili **ثَعْبٌ**dur. Başkası dedi ki: o, **الثَّغْبُ**dur; **الغين** mu‘ceme ile.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ثعب**) **الثاء** ve **العين** ve **الباء** bir asıldır; şeyin uzamasına ve yayılmasına delalet eder; bu, suda ve başkasında olur.
Halîl dedi ki: “**ثَعَبْتُ الماءَ** ve ben onu **أثعَبُه**” denir; onu fışkırttığımda, böylece **انثَعب** etti; burnundan kanın **انثعاب**ı gibi. Dedi ki: ve ondan yağmurun **مَثْعَب**ı türetildi. Ve bunun üzerine حمل edilmesi uygun olanlardan: **الثُّعبانُ** iri uzun yılandır; ve o, kıyastandır; yaratılış ve hareketçe yayılıp uzaması bakımından. Dedi ki:
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *
Ve bazen “**ماءٌ ثَعْبٌ**” denir; ve **الثُّعبان** üzerine cem‘ edilir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**ثَعَبَ** suyu ve kanı, “**منع**” gibi: onu fışkırttı; böylece **فَانْثَعَبَ**. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcı. Ve **الثَّعْبُ** vadinin akış yatağıdır; çoğulu **ثُعْبانٌ**. Ve şehrin **مثاعبُ**i: sularının akış yataklarıdır. Ve **الثَّعْبَةُ**, zamme ile veya “**كَهُمَزَة**” gibi; ve Cevherî yanıldı: başı yeşil, habis bir kertenkelemsidir; ve dişi faredir; ve ağaçtır. Ve **الثُعبانُ**: iri uzun yılan; yahut özellikle erkek; yahut umumidir. Ve **الْأَثْعَبيُّ**, fetha ile; ve **الْأُثْعُبانُ** ve **الْأُثْعبانِيُّ** ikisinde de zamme ile: güzel ve beyazlık içinde heybetli yüz. Ve ağzı **ثَعابيبَ** olarak akar; yani uzamış berrak su. Ve **الثَّعُوبُ** “**فَعُول**” üzere: defa.

Tâcü’l-‘Arûs:
ث ع ب
**ثَعَبَ** suyu ve kanı ve benzerlerini, “**مَنَعَ**” gibi, onu **يَثْعُبه** **ثَعْباً**: fışkırttı; böylece **فَانْثَعب** etti; tıpkı burnundan kanın **يَنْثَعِبُ** etmesi gibi. Ve ondan yağmurun **مَثْعَبُ**u türetildi. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir; yarası kan **يَثْعَبُ**”; yani akar. Ve ondan Ömer hadisi: “Namaz kıldı; yarası kan **يَثْعَبُ** idi.” Sa‘d hadisi: “Siniri kesildi; böylece kanın küçük akıntısı **فَانْثَعَبَتْ**”; yani aktı; ve “**فَانْبَعَثَتْ**” diye rivayet edilir. Ve yağmur **انْثَعَبَ**: böyledir.
Ve **مَاءٌ ثَعْبٌ** fetha sonra sükûn ile; ve **ثَعَبٌ** harekeli; ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبَانٌ** ikisinde de zamme ile: akıcı; kan da böyledir. Sonuncusunu Sîbeveyh örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Lihyânî dedi ki: **الأُثْعُوبُ**: **مَا انْثَعَبَ** olan şey. Ve el-Esâs’ta: “Korkunç selin boyunları geldi; öyleyse **المثاعب**in oluklarını düzeltin; ve **الثُّعْبَان** aktı, tıpkı **الثُّعْبَان**ın aktığı gibi; ve o, seldir” dersin.
Ve **الثَّعْبُ**: ağaç; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve **الثَّعْبُ** ayrıca: vadinin akış yatağıdır; nüshalarda böyledir; bazısında **المَثْعَبُ** “**مَقْعَد**” gibi (gelmiştir) ve o hatadır; ve ileride gelecektir. Çoğulu **ثُعْبَانٌ** “**بُطْنَان**” gibi. Leys dedi ki: ve **الثَّعْبُ** yağmurun akış yatağında çerçöpten toplanan şeydir. Ezherî dedi ki: Leys **الثَّعْبِ**in tefsirinde iyi yapmadı; ve o, benim yanımda akış yatağının kendisidir; akış yatağında çerçöpten toplanan şey değildir.
Ve **المَثْعَبُ** fetha ile: havuzların **مَثَاعِب**inin tekilidir; ve ondan şehrin **مَثَاعِبُ**i; yani sularının akış yatakları. Ve bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı: “çünkü **المَثْعَبَ** oluk (merizâb)tır, akış yatağı değil.”
Ve **الثُّعْبَةُ** zamme ile. İbnü’l-Mükerram dedi ki: Sıhâh’ın güvenilir bir nüshasının haşiyesinde sureti şöyle olanı gördüm: Ebû Sehl dedi ki: onu Cevherî’nin hattıyla böyle buldum: **الثُّعْبَةُ** aynın sükûnuyla; ve ben şeyhime Cemhere’de aynın fethasıyla okuduğumu (buldum); ve bu, musannifin “**أَوْ كَهُمَزَةٍ**” sözünden muradıdır; yani onda doğru olan budur. Ve Cevherî yanıldı; yani aynını sükûnlamasında; yoksa şeyhimizin zannettiği gibi fetha rivayetini zikretmemesinde değil; teemmülle göründüğü üzere: başı ve boğazı yeşil, gözleri fırlak, habis bir kertenkelemsidir; onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın; ve o, hayvanların en şerlilerindendir; ısırır da, ısırılanı neredeyse iyileşmez; çoğulu **ثُعَبٌ**dur. İbn Düreyd dedi ki: **الثُّعْبةُ** kertenkeleden daha kalın bir hayvancık; sokar; bazen öldürür. Ve meselde: “**ما الخَوَافِي كالقِلَبَة ولا الخُنَّازُ كَالثُّعَبَة**.” **الخَوَافِي**: **القِلَبَة**yi yumuşatan hurma yapraklarıdır. **الخُنَّازُ**: kertenkeledir.
Ve **الثُّعْبَةُ**: dişi fare; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve o, **العَرِمَة**dir. Ve **الثُّعْبَةُ**: **الثُّوَعَة**ye benzer bir ağaç; ancak yaprakça daha kaba ve sapı daha tozludur; meyvesi yoktur ve onda fayda yoktur; dağ ağacındandır; ve onun yoğun gölgesi vardır. Bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir.
Ve **الثُّعْبَانُ**: iri uzun yılan; fare avlar; bunu Şemmer söyledi. Dedi ki: ve bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde kedilerden daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi ki:
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمَامَ كَأّنما ... نَرَى بِتَوَقِّيه الخِشَاشَة أَرْقَمَا
فَلَمَّا أَتَتهُ أَنْشَبَتْ فِي خِشَاشِهِ ... زِمَاماً كَثُعْبَانِ الحَمَاطَةِ مُحْكَمَا
Yahut o, özellikle sarı, sarışın erkek olandır; bunu Kutrub söyledi. Yahut o, umumidir; dişiler ve erkekler, büyükler ve küçükler onda eşittir; bunu İbn Şümeyl söyledi. Ve denildi ki: her yılan: **ثُعْبَانٌ**dur; çoğulu **ثَعَابِينُ**dur. Ve bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı: “ve o, müstedrektir.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “Bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبانٌ**”; Zeccâc dedi ki: yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: nasıl “bir de baktı ki o, apaçık bir **ثُعْبَانٌ**” geldi; yani büyük; başka bir yerde “sanki o bir **جَانٌّ** imiş gibi titrer”; ve **الجَانُّ**: yılanların küçüğüdür. Bunun cevabı şudur: onun yaratılışı büyük **الثُّعْبَان**ın yaratılışıdır; titremesi, hareketi ve hafifliği ise **الجَانّ**ın titremesi ve hafifliği gibidir.
Ve **الأَثْعَبِيُّ** fetha ile; ve **الأُثْعُبَان** ve **الأُثْعُبَانِيُّ** ikisinde de zamme ile: heybetli yüz. Ve Tehzîb’in bazı nüshalarında: **الضَّخْمُ** “**الضاد**” mu‘ceme ile, güzel ve beyazlık içinde (diye) vaki oldu; bunu Ezherî söyledi. Ve Tehzîb’in bazı nüshalarında “güzel beyazlık içinde” atıf vavı olmaksızın (geldi). Dedi ki: ve onlardan kimisi der: **وَجْهٌ أُثْعُبَانِيٌّ**.
Ve onların sözü: **فُوهُ** yani **فَمُهُ**; ve bununla lugavî ana kaynaklarda geldi: **يَجْرِي ثَعَابِيبَ كَسَعَابِيبَ**. Ve denildi ki: o bir بدل’dür; ve şeyhimiz ondan gafil oldu; yani ondan uzamış berrak su akar; yani onda uzama vardır; Sıhâh’ta onu Asma‘î’ye nispet etti.
Ve **الثَّعُوبُ** “**فَعُول**” üzere: **المِرَّةُ** (mîm’in kesresiyle).
Ve **الثُّعْبَانُ** zamme ile: su; tekili: **ثَعْبٌ**; bunu Halîl söyledi. Başkası dedi ki: o, **الثَّغْبُ**dur; mu‘ceme ile.
Ve el-Esâs’ta: ve mecazdan: ona bağırdı da ona doğru **فَانْثَعَبَ** etti: koştu, akarak gider.

Ve **شَدُّ أُثْعُوب**.
