# ثعب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثعب

ثَعَبَ الماءَ والدَّمَ ونحوَهما يَثْعَبهُ ثَعْباً: فَجَّره، فانْثَعَبَ كما يَنْثَعِبُ الدَّمُ من الأَنْف. قال الليث: ومنه اشْتُقَّ مَثْعَبُ المطَر. وفي الحديث: يجيءُ الشَّهيدُ يومَ القيامةِ، وجُرْحُه يَثْعَبُ دَماً؛ أَي يَجْري. ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: صَلَّى وجُرْحُه يَثْعَب دَماً. وحديث سعدٍ، رضي اللّه عنه: فقَطَعْتُ نَساهُ فانْثَعَبَتْ جَدِّيةُ الدَّمِ، أَي سالَتْ، ويروى فانْبَعَثَتْ. وانْثَعَبَ المطَرُ: كذلك. وماءٌ ثَعْبٌ وثَعَبٌ وأُثْعُوبٌ وأُثْعُبانٌ: سائل، وكذلك الدّمُ؛ الأَخيرة مَثَّلَ بها سيبويه وفسرها السيرافي. وقال اللحياني: الأُثْعُوبُ: ما انْثَعَبَ. والثَّعْبُ مَسِيلُ الوادي(1) (1 قوله «والثعب مسيل إلخ» كذا ضبط في المحكم والقاموس وقال في غير نسخة من الصحاح والثعب بالتحريك مسيل الماء.) ، والجمع ثُعْبانٌ. وجَرى فَمُه ثَعابِيبَ كسَعابِيبَ، وقيل: هو بَدَلٌ، وهو أَن يَجْري منه ماءٌ صافٍ فيه تمَدُّدٌ. والـمَثْعَبُ، بالفتح، واحد مَثاعِبِ الحِياضِ. وانْثَعَبَ الماءُ: جَرى في الـمَثْعَبِ. والثَّعْبُ والوَقيعةُ والغَدير كُلُّه من مَجامع الماء. وقال الليث: والثَّعْبُ الذي يَجْتَمعُ في مَسيلِ المطر من الغُثاء.قال الأَزهري: لم يُجَوِّد الليث في تفسير الثَّعْبِ، وهو عندي الـمَسِيلُ نفسُه، لا ما يجتمع في الـمَسِيل من الغُثاء. والثُّعْبانُ: الحَيَّةُ الضَّخْمُ الطويلُ، الذكرُ خاصّةً. وقيل: كلُّ حَيَّةٍ ثُعْبانٌ. والجمع ثَعابينُ. وقوله تعالى: فأَلْقَى عَصاه فإِذا هي ثُعْبانٌ مُبِينٌ؛ قال الزجاج: أَراد الكبيرَ من الحَيَّاتِ، فإِن قال قائل: كيف جاء فإِذا هي ثُعْبانٌ مبين. وفي موضع آخر: تَهْتَزُّ كأَنها جانٌّ؛ والجانُّ: الصغيرُ من الحيّات. فالجواب في ذلك: أَنّ خَلْقَها خَلْقُ الثُّعبانِ العظيمِ، واهْتِزازُها وحَرَكَتُها وخِفَّتُها كاهْتِزازِ الجانِّ وخِفَّتِه. قال ابن شميل: الحَيَّاتُ كلها ثُعْبانٌ، الصغير والكبير والإِناث والذُّكْرانُ. وقال أَبو خَيْرة: الثعبانُ الحَيَّةُ الذكَر. ونحو ذلك قال الضحاك في تفسير قوله تعالى: فإِذا هي ثُعْبان مبين. وقال قطرب: الثُّعبانُ الحَيّةُ الذكرُ الأَصْفَر الأَشْعَرُ، وهو من أَعظمِ الحَيّات. وقال شمر: الثُّعبانُ من الحَيّاتِ ضَخْمٌ عظيم أَحمر يَصِيدُ الفأْر. قال: وهي ببعض المواضع تُسْتَعار للفَأْر، وهو أَنفَعُ في البَيْتِ من السَّنانِير. قال حميد بن ثور: شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما *  نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه *  زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا والأُثْعبانُ: الوَجْهُ الفَخْم في حُسْن بيَاضٍ. وقيل:
\<ص:237>
هو الوَجْهُ الضَّخْم. قال:
إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، *  قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا قال الأَزهري: والأَثْعَبِيُّ الوَجْه الضَّخْمُ في حُسْن وبَياضٍ. قال: ومنهم مَن يقول: وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ.
ابن الأعرابي: من أَسماءِ الفأْر البِرُّ والثُّعْبةُ والعَرِمُ. والثُّعْبةُ ضَرْبٌ من الوَزَغ تُسمى سامَّ أَبْرَصَ، غير أَنها خَضْراءُ الرأْس والحَلْقِ جاحظةُ العينين، لا تَلْقاها أَبداً إِلاَّ فاتِحةً فاها، وهي مِن شَرِّ الدَّوابِّ تَلْدَغُ فلا يَكادُ يَبْرَأُ سَلِيمُها، وجمعها ثُعَبٌ.
وقال ابن دريد: الثُّعْبةُ دابّةٌ أَغْلَظُ من الوَزَغةِ تَلْسَعُ، ورُبما قَتَلَتْ، وفي المثل: ما الخَوافي كالقِلَبةِ، ولا الخُنَّازُ كالثُّعَبةِ. فالخَوافي: السَّعَفاتُ اللَّواتي يَلِينَ القِلَبةَ. والخُنَّازُ: الوَزَغةُ. ورأَيت في حاشية نسخة من الصحاح موثوق بها ما صورته: قال أَبو سهل: هكذا وجدته بخط الجوهريّ الثُّعْبة، بتسكين العين. قال: والذي قرأْته على شيخي، في الجمهرة، بفتح العين. والثُّعْبةُ نبتةٌ(1) (1 قوله «والثعبة نبتة إلخ» هي عبارة المحكم والتكملة لم يختلفا في شيء إلا في المشبه به فقال في المحكم شبيهة بالثعلة وفي التكملة بالثوعة.) شَبِيهة بالثُّعْلةِ إِلا أَنها أَخْشَن ورقاً وساقُها أَغْبَرُ، وليس لها حَمْل، ولا مَنْفعةَ فيها، وهي من شجر الجبل تَنْبُت في مَنابِت الثُّوَعِ، ولها ظِلٌّ كَثِيفٌ، كلُّ هذا عن أَبي حنيفة. والثَّعْبُ: شجر، قال الخليل: الثُّعْبانُ ماء، الواحد ثَعْبٌ. وقال غيره: هو الثَّغْبُ، بالغين المعجمة.

### Türkçe

**ثَعَبَ** suyu, kanı ve bunların benzerlerini **يَثْعَبهُ** **ثَعْباً**: onu fışkırttı; böylece, burundan kanın fışkırması gibi, **انْثَعَبَ**. Leys dedi: Bundan **مَثْعَبُ** yağmur türetilmiştir. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir, yarası kan **يَثْعَبُ**”; yani akar. Bundan Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Namaz kıldı, yarası kan **يَثْعَبُ**.” Sa‘d’ın hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onun sinirini kestim de kanın akıntısı **انْثَعَبَتْ**”; yani aktı; **فانْبَعَثَتْ** diye de rivayet olunur.

**وانْثَعَبَ** yağmur: aynı şekilde. Ve **ماءٌ ثَعْبٌ** ve **ثَعَبٌ** ve **أُثْعُوبٌ** ve **أُثْعُبانٌ**: akıcıdır; kan da böyledir; sonuncusunu Sîbeveyh bununla örnekledi ve Sîrâfî onu açıkladı.

Lihyânî dedi: **الأُثْعُوبُ**: **انْثَعَبَ** olan şeydir. Ve **الثَّعْبُ** vâdinin akıntı yeridir(1) ve çoğulu **ثُعْبانٌ**’dır.
(1 “ve **الثعب** akıntı yeri…” sözü: böylece **المحكم** ve **القاموس**’ta ضبط edilmiştir; **الصحاح**’ın birden çok nüshasında ise **والثعب** harekeli olarak suyun akıntı yeri (diye geçer).)

Ağzı **ثَعابِيبَ** olarak aktı, **سَعابِيبَ** gibi; ve denildi ki: o bir بدل’dür; o, ondan içinde bir uzama bulunan duru suyun akmasıdır.

Ve **الـمَثْعَبُ**, fetih ile, havuzların **مَثاعِبِ**’inden bir tanesidir. Ve **انْثَعَبَ** su: **الـمَثْعَبِ** içinde aktı. Ve **الثَّعْبُ** ve **الوَقيعةُ** ve **الغَدير**: hepsi suyun toplandığı yerlerdendir. Leys dedi: Ve **الثَّعْبُ**, yağmurun akıntı yerinde köpükten toplanan şeydir. Ezherî dedi: Leys, **الثَّعْبِ**’in tefsirinde iyi yapmadı; o, benim yanımda bizzat akıntı yerinin kendisidir; akıntı yerinde köpükten toplanan şey değildir.

Ve **الثُّعْبانُ**: iri, uzun yılandır; özellikle erkektir. Ve denildi ki: her yılan **ثُعْبانٌ**’dır. Çoğulu **ثَعابينُ**’dir. Yüce Allah’ın sözü: “Asasını attı; bir de baktı ki o apaçık bir **ثُعْبانٌ**.” Zeccâc dedi: Yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: “Nasıl ‘bir de baktı ki o apaçık bir **ثُعْبانٌ**’ geldi; başka bir yerde ise: ‘Sanki o bir **جانٌّ** imiş gibi sallanır’; **الجانُّ**: yılanların küçüğüdür.” Bunun cevabı şudur: Onun yaratılışı büyük **الثُّعبانِ**’ın yaratılışıdır; sallanması, hareketi ve hafifliği ise **الجانِّ**’ın sallanması ve hafifliği gibidir. İbn Şümeyl dedi: Yılanların hepsi **ثُعْبانٌ**’dır; küçüğü ve büyüğü, dişileri ve erkekleri. Ebû Hayra dedi: **الثعبانُ** erkek yılandır.

Buna benzerini Dahhâk, Yüce Allah’ın “bir de baktı ki o apaçık bir **ثُعْبان**” sözüne tefsirde söyledi. Kutrub dedi: **الثُّعبانُ**, sarı, kıllı erkek yılandır; o, yılanların en büyüğündendir. Şemmer dedi: **الثُّعبانُ**, yılanlardan iri, büyük, kırmızı olup fare avlar. Dedi: Bazı yerlerde fare için ödünç alınır; o, evde kedilerden daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi:
شَدِيدٌ تَوَقِّيهِ الزِّمامَ، كأَنما *  نَرى، بتَوَقِّيهِ الخِشاشةَ، أَرْقَمَا
فلـمّا أَتَتْه أَنْشَبَتْ في خِشاشِه *  زِماماً، كَثُعْبانِ الحَماطةِ، مُحْكَمَا

Ve **الأُثْعبانُ**: güzellikte beyazlığı olan heybetli yüzdür. Ve denildi ki:
\<ص:237>
o, iri yüzdür. Dedi:
إِنِّي رَأَيتُ أُثْعباناً جَعْدَا، *  قد خَرَجَتْ بَعْدي، وقالَتْ نَكْدَا

Ezherî dedi: Ve **الأَثْعَبِيُّ**: güzellik ve beyazlıkta iri yüzdür. Dedi: Ve onlardan kimisi der ki: **وجهٌ أُثْعُبانِيٌّ**.

İbnü’l-A‘râbî: farenin adlarındandır: **البِرُّ** ve **الثُّعْبةُ** ve **العَرِمُ**.

Ve **الثُّعْبةُ**: **الوَزَغ**’dan bir türdür; **سامَّ أَبْرَصَ** diye adlandırılır; ancak o, başı ve boğazı yeşildir, gözleri fırlaktır; onu asla ağzını açmış olmaksızın görmezsin; o, en kötü hayvanlardandır; ısırır da, onun ısırdığı kimse neredeyse iyileşmez; çoğulu **ثُعَبٌ**’dir.

İbn Düreyd dedi: **الثُّعْبةُ**: **الوَزَغةِ**’den daha kalın bir hayvandır; sokar; bazen öldürür. Ve meselde: “**الخَوافي** **القِلَبةِ** gibi değildir; **الخُنَّازُ** da **الثُّعَبةِ** gibi değildir.” **الخَوافي**: **القِلَبةَ**’yi yumuşatan yaprakçıklardır. **الخُنَّازُ**: **الوَزَغةُ**’dir. **الصحاح**’ın güvenilir bir nüshasının haşiyesinde sureti şu olanı gördüm: Ebû Sehl dedi: Cevherî’nin hattıyla onu böyle buldum: **الثُّعْبة**; **العين**’in sükûnu ile. Dedi: Benim şeyhime **الجمهرة**’de okuduğum ise **العين**’in fethi iledir. Ve **الثُّعْبةُ** bir bitkidir(1).
(1 “ve **الثعبة** bir bitkidir…” sözü: **المحكم** ve **التكملة**’nin ibaresidir; benzetilen şeydeki fark dışında hiçbir şeyde ihtilaf etmediler: **المحكم**’de **بالثعلة**’ye benzer dedi; **التكملة**’de **بالثوعة** (dedi).) **الثُّعْلةِ**’ye benzer; ancak o, yaprakça daha pürüzlüdür ve sapı tozludur; onun meyvesi yoktur ve onda fayda yoktur; o, dağ ağacındandır; **الثُّوَعِ**’ın yetiştiği yerlerde biter; onun yoğun bir gölgesi vardır; bütün bunlar Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الثَّعْبُ**: bir ağaçtır. Halîl dedi: **الثُّعْبانُ** sudur; tekili **ثَعْبٌ**’dur. Başkası dedi: o, **الثَّغْبُ**’dur; noktalı **الغين** ile.
