# ثعب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثعب

(باب الثاء والعين وما يثلثهما)‏
(ثعل) الثاء والعين واللام أصلٌ واحد، وهو تَزَيُّدٌ واختلافُ حالٍ. فالثَّعَل زيادة السِّنِّ واختلافٌ في الأسنان في مَنْبتِها. تقول ثَعِلَ الرّجلُ وثَعِلَت سِنُّه، وهو يَثْعَل ثَعَلا، وهو أَثْعَلُ والمرأة ثَعْلاء والجميع الثُّعْل. وربّما كان الثَّعَل في أطْباءِ النّاقة أو البقرة، وهي زيادةٌ في طُبْييْها. وقال الخليل: الثُّعلول: الرجل الغضبان، وأنشد:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
أيْ قَارَبَ. وعلى هذا القياس كلمةٌ ذكَرَها الخليل، أنَّ الأثْعَلَ السيِّد الضَّخْم إذا كان لـه فُضُول. وممّا اشتق منه ثُعَلٌ بطن من العرب(4). قال امرؤ القيس:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
ويقال أثْعَلَ القومُ إذا خالَفُوا(6).‏
(ثعم) الثاء والعين والميم ليس أصلاً معوّلاً عليه. أمّا ابنُ دريدٍ فلم يذكره أصلاً. وأمّا الخليل فجعله مرّة في المهمل، كذا خُبِّرْنا به عنه. وذُكِرَ عنه مرّةً أنّ الثَّعْم النَّزْع والجرّ؛ يقال ثَعَمْتُه أي نزعتُه وجرَرته. وذكر عنه أنّه [يقال] تثعَّمَتْ فلاناً أرضُ بني فلانٍ، إذا أعجبَتْه وجرّتْه إليها ونزعَتْه.‏
وقال قوم: هذا تصحيفٌ، إنّما هو تنعّمَتْه فتنعَّمَ، أي أَرَتْهُ ما فيه لـه نعيمٌ فتنعَّمَ، أي أعْمَلَ نعامةَ رِجْلهِ مَشْياً إليها. وما هذا عندي إلاّ كالأوّل. وما صحَّتْ بشيءٍ منه رِواية.‏
(ثعر) التاء والعين والراء بناءٌ إنْ صحَّ دلَّ على قماءَةٍ وصِغَر. فالثُّعْرُورَانِ كالحلمتين تكتنِفان ضَرْعَ الشاة. وعلى هذا قالوا للرجل القصير ثُعْرُور.‏
(ثعط) الثاء والعين والطاء كلمةٌ صحيحة. يقال ثَعِطَ اللَّحمُ إذا تغيَّرَ وأنْتَنَ. وقال:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
ومما حُمِل عليه الثَّعِيطُ دُقاقُ التّرابِ الذي تسفِيه الرِّيح.‏
(ثعب) الثاء والعين والباء أصلٌ يدلُّ على امتداد الشيء وانبساطِه، يكون ذلك في ماءٍ وغيره.‏
قال الخليل: يقال ثَعَبْت الماءَ وأنا أثعَبُه، إذا فجّرته فانثَعب، كانثعاب الدّمِ من الأنف. قال: ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر. وممّا يصلُح حمْلُه على هذا، الثُّعبانُ الحيَّةُ الضَّخْم الطويل؛ وهو من القياس، في انبساطه وامتداده خَلْقاً وحركةً. قال:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
وربما قيل ماءٌ ثَعْبٌ، ويجمع على الثُّعبان.‏
--------------ـــــ
(3) البيت في اللسان (13: 88).‏
(4) في اللسان: "وبنو ثعل بطن، وليس بمعدول، إذا لو كان معدولا لم يصرف".‏
(5) البيت في الجمهرة (2: 45) برواية "إن الكريم للكريم".‏
(6) في اللسان: "أثعل القوم علينا إذا خالفوا". وفي المجمل: "وأثعلوا خالفوا علينا".‏
(7) بعده كما في اللسان (ثعط):‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ

### Türkçe

(ثاء ve **عين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)‏
(**ثعل**) **الثاء** ve **العين** ve **اللام** tek bir asıldır; o da artma ve hâlin değişmesidir. Şu hâlde **الثَّعَل** dişin artması ve dişlerde, bitiş yerlerinde bir farklılıktır. **ثَعِلَ** adam dersin ve **ثَعِلَت** dişi; ve o **يَثْعَل** **ثَعَلا**; ve o **أَثْعَل**’dır; kadın **ثَعْلاء**; hepsi **الثُّعْل**. Ve belki **الثَّعَل** dişi devenin yahut ineğin memelerinde olur; o, iki memesindeki bir artıştır. Halîl dedi: **الثُّعلول**: öfkeli adam; ve inşâd etti:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
Yani: yaklaştı. Ve bu kıyas üzere Halîl’in zikrettiği bir kelime: **الأثْعَل** fazla(lar)ı olduğu zaman iri efendidir. Ve ondan türetilmiş olanlardan: **ثُعَل** Araplardan bir karın(4). İmru’ul-Kays dedi:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
Ve denir: **أثْعَلَ** kavim, muhalefet ettikleri zaman(6).‏

(**ثعم**) **الثاء** ve **العين** ve **الميم** güvenilecek bir asıl değildir. İbn Düreyd ise onu asıl olarak zikretmedi. Halîl’e gelince, onu bir defa ihmâl edilenler içinde kıldı; bize ondan böyle haber verildi. Ondan bir defa da zikredildi ki **الثَّعْم** çekip çıkarma ve sürüklemedir; denir: **ثَعَمْتُه** yani onu çektim çıkardım ve sürükledim. Ondan zikredildi ki [denir]: **تثعَّمَتْ** falancayı falan oğullarının toprağı; onu beğendikleri, ona doğru çektiği ve onu oraya çekip çıkardığı zaman.‏
Bir kavim dedi: bu bir tashîftir; ancak **تنعّمَتْه**’dir; böylece **تنعَّمَ**; yani onda kendisi için nimet olan şeyi ona gösterdi de **تنعَّمَ**; yani ayağının devekuşu yürüyüşünü ona doğru yürümekle işledi. Bu ise benim yanımda ancak birincisi gibidir. Bunların hiçbirinden bir rivayet sahih olmadı.‏

(**ثعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir binâdır; sahih olursa, aşağılık ve küçüklüğe delâlet eder. Şu hâlde **الثُّعْرُورَانِ** koyunun memesini kuşatan iki meme ucu gibidir. Ve bunun üzerine kısa adama **ثُعْرُور** dediler.‏

(**ثعط**) **الثاء** ve **العين** ve **الطاء** sahih bir kelimedir. Denir: **ثَعِطَ** et, değiştiği ve kokuştuğu zaman. Ve dedi:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
Ve bunun üzerine taşınan şeylerdendir: **الثَّعِيطُ** rüzgârın savurduğu ince toprak.‏

(**ثعب**) **الثاء** ve **العين** ve **الباء** bir asıldır; şeyin uzamasına ve yayılmasına delâlet eder; bu, suda ve başkasında olur.‏
Halîl dedi: denir: **ثَعَبْت** suyu ve ben onu **أثعَبُه**; onu fışkırttığın zaman, böylece o **انثَعب**; burundan kanın fışkırması gibi. Dedi: ve ondan **مَثْعَب** yağmur türetildi. Ve bunun üzerine taşınması uygun olanlardandır: **الثُّعبانُ** iri uzun yılan; ve o kıyastandır; yaratılış ve hareketçe yayılıp uzamasında. Dedi:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
Ve belki denir: **ماءٌ ثَعْبٌ**; ve **الثُّعبان** üzerine cem‘ olunur.‏

--------------ـــــ
(3) Beyit Lisân’da (13: 88).‏
(4) Lisân’da: "Ve Benû **ثعل** bir karındır; ve ma‘dûl değildir; çünkü eğer ma‘dûl olsaydı sarf olunmazdı".‏
(5) Beyit Cemhere’de (2: 45) "إن الكريم للكريم" rivayetiyle.‏
(6) Lisân’da: "**أثعل** kavim bize karşı, muhalefet ettikleri zaman". Mücmel’de: "Ve **أثعلوا** bize karşı muhalefet ettiler".‏
(7) Ondan sonra Lisân’da (**ثعط**) olduğu üzere:‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ
