# ثعب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثعب

ثعب الماء والدم ونحوهما كمنع يثعبه ثعبا: فجره، فانثعب كما ينثعب الدم من الأنف، ومنه اشتق مثعب المطر، وفي الحديث:  يجيء الشهيد يوم القيامة وجرحه يثعب دما  أي يجري، ومنه حديث عمر:  صلى وجرحه يثعب دما  وحديث سعد:  قطعت نسضاه فانثعبت جدية الدم  أي سالت ويروى: فانبعثت وانثعب المطرث كذلك.
 وماء ثعب بفتح فسكون، وثعب محركة، وأثعوب وأثعبان بالضم فيهما: سائل، وكذلك الدم، الأخيرة مثل بها سيبويه، وفسرها السيرافي، وقال اللحياني: الأثعوب: ما انثعب. وفي الأساس: تقول: أقبلت أعناق السيل الراعب، فأصلحوا خراطيم المثاعب، وسالت الثعبان، كما سال الثعبان، وهو السيل.
 والثعب: شجر، كذا في لسان العرب والثعب أيضا: مسيل الوادي كذا في النسخ، وفي بعضها المثعب، كمقعد، وهو خطأ، وسيأتي ج ثعبان كبطنان، قال الليث: والثعب: الذي يجتمع في مسيل المطر من الغثاء، قال الأزهري: لم يجود الليث في تفسير الثعب، وهو عندي المسيل نفسه لا ما يجتمع في المسيل من الغثاء.
 والمثعب، بالفتح: واحد مثاعب الحياض ومنه مثاعب المدينة أي مسايل مائها وبه ظهر سقوط قول شيخنا، فإن المثعب المرزاب لا المسيل.
 والثعبة بالضم قال ابن المكرم: ورأيت في حاشية نسخة من الصحاح موثوق بها ما صورته: قال أبو سهل: هكذا وجدته بخط الجوهري: الثعبة، بتسكين العين، والذي قرأته على شيخي في الجمهرة بفتح العين، وهو مراد المصنف من قوله أو كهمزة أي الصواب فيه، ووهم الجوهري أي في تسكين عينه لا أنه في عدم ذكره رواية الفتح كما زعمه شيخنا، كما يظهر بالتأمل،: وزغة خبيثة خضراء الرأس والحلق جاحظة العينين، لا تلقاها أبدا إلا فاتحة فاها، وهي من شر الدواب، تلدغ فلا يكاد يبرأ سليمها، وجمعها ثعب، وقال ابن دريد: الثعبة: دابة أغلظ من الوزغة، تلسع وربما قتلت، وفي المثل:  ما الخوافي كالقلبة، ولا الخناز كالثعبة  . فالخوافي: السعفات اللواتي يلين القلبة، والخناز: الوزغة.
 والثعبة: الفأرة قاله ابن الأعرابي وهي العرمة والثعبة: شجرة شبيهة بالثوعة إلا أنها أخشن ورقا، وساقها أغبر وليس لها حمل ولا منفعة فيها، وهي من شجر الجبل، ولها ظل كثيف. كل هذا عن أبي حنيفة.

  والثعبان: الحية الضخمة الطويلة تصيد الفأر، قاله شمر: قال: وهي ببعض المواضع تستعار للفأر، وهو أنفع في البيت من السنانير، وقال حميد بن ثور:
  شديد توقيه الزمام كـأنـمـا                      نرى بتوقيه الخشاشة أرقمـا
  فلما أتته أنشبت في خشاشـه                      زماما كثعبان الحماطة محكما أو هو الذكر الأصفر الأشقر خاصة، قاله قطرب أو هو عام سواء فيه الإناث والذكور والكبار والصغار، قاله ابن شميل، وقيل: كل حية: ثعبان، والجمع ثعابين، وبه ظهر سقوط قول شيخنا: وهو مستدرك. وقوله تعالى  فإذا هي ثعبان مبين  قال الزجاج: أراد الكبير من الحيات، فإن قال قائل: كيف جاء  فإذا هي ثعبان مبين  أي عظيم وفي موضع آخر  تهتز كأنها جان  والجان: الصغير من الحيات: فالجواب عن ذلك أن خلقها خلق الثعبان العظيم، واهتزازها وحرحتها وخفتها كاهتزاز الجان وخفته.
 والأثعبي بالفتح، والأثعبان، والأثعباني، بضمهما: الوجه الفخم ووقع في بعض نسخ التهذيب: الضخم بالضاد المعجمة في حسن وبياض، قاله الأزهري، وفي بعض نسخ التهذيب في حسن بياض من غير واو العطف، قال: ومنهم من يقول: وجه أثعباني.
 وقولهم فوه أي فمه، وبه ورد في الأمهات اللغوية، يجري ثعابيب، كسعابيب، وقيل هو بدل، وغفل عنه شيخنا أي يجري منه ماء صاف متمدد أي فيه تمدد، عزاه في الصحاح إلى الأصمعي.
 والثعوب، على فعول: المرة بكسر الميم.
 والثعبان بالضم: ماء، الواحد: ثعب، قاله الخليل وقال غيره هو: الثغب بالمعجمة.
 وفي الأساس: ومن المجاز: صاح به فانثعب إليه: وثب يجري.
 وشد أثعوب.

### Türkçe

**ثعب** suyu ve kanı ve bunların benzerlerini, **منع** gibi; onu **يثعبه** **ثعبا** (diye): onu fışkırttı; böylece o **انثعب** oldu; burundan kanın **ينثعب** olması gibi. Ondan **مثعب المطر** türetildi. Hadiste: “Şehit kıyamet günü gelir ve yarası **يثعب** kan (olarak)” yani akar. Ondan Ömer hadisi: “Namaz kıldı ve yarası **يثعب** kan (olarak).” Sa‘d hadisi: “Onun **نسضاه**ını kestim; böylece kanın bir akıntısı **انثعبت**” yani aktı. Ve şöyle rivayet edilir: “**فانبعثت**”; ve **انثعب المطرث** da böyledir.

Ve **ثعب** su, fetha ile sonra sükûn ile; ve harekeli **ثعب**; ve **أثعوب** ve **أثعبان** (ikisi de) damme ile: akıcıdır; kan da böyledir. Sonuncuyu Sîbeveyh onunla örnekledi; Sîrâfî onu açıkladı. Lihyânî dedi: **الأثعوب**: **ما انثعب** olan şeydir. **الأساس**’ta: dersin ki: “Korkunç selin boyunları geldi; öyleyse **المثاعب**’in hortumlarını düzeltin; ve **الثعبان** aktı, **الثعبان** aktığı gibi; o da seldir.”

Ve **الثعب**: ağaçtır; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **الثعب** ayrıca: vadinin akıntı yatağıdır; nüshalarda böyledir; bazısında **المثعب** (vardır), **مقعد** gibi; o hatadır. Ve **ج ثعبان** (çoğulu) **بطنان** gibi gelecektir. Leys dedi: **الثعب**: yağmurun akıntı yatağında köpükten toplanan şeydir. Ezherî dedi: Leys **الثعب**’ın tefsirinde iyi yapmadı; o benim yanımda, akıntı yatağının kendisidir; akıntı yatağında köpükten toplanan şey değil.

Ve **المثعب**, fetha ile: havuzların **مثاعب**’inden bir tanedir; ondan **مثاعب المدينة** yani suyunun akıntı yolları. Bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı; çünkü **المثعب** oluk (mizâb)tur, akıntı yatağı değil.

Ve **الثعبة** damme ile. İbnü’l-Mükerrem dedi: Sahihlerden güvenilir bir nüshanın haşiyesinde sureti şu olanı gördüm: Ebû Sehl dedi: Cevherî’nin hattıyla onu böyle buldum: **الثعبة**; **العين**’in sükûnu ile. Ve ben şeyhime **الجمهرة**’de **العين**’in fethasıyla okuduğumu (buldum); ve bu, musannifin “veya **كهمزة** gibi” sözünden muradıdır; yani onda doğru olan budur. Ve Cevherî’nin vehmi, **عين**’inin sükûnunda idi; şeyhimizin zannettiği gibi, fetha rivayetini zikretmemesinde değil; teemmülle göründüğü üzere: kötü bir **وزغة**; başı ve boğazı yeşil; gözleri dışarı fırlamış; onu asla ağzını açmış olmaksızın bulmazsın; o, hayvanların en şerlilerindendir; ısırır da, ısırılanı neredeyse iyileşmez. Onun çoğulu **ثعب**’dır. İbn Düreyd dedi: **الثعبة**: **الوزغة**’den daha kalın bir hayvandır; sokar ve bazen öldürür. Meselde: “**ما الخوافي كالقلبة، ولا الخناز كالثعبة**.” **الخوافي**: **القلبة**’yi yumuşatan **السعفات** olanlardır. **الخناز**: **الوزغة**’dir.

Ve **الثعبة**: faredir; İbnü’l-A‘râbî söyledi; o **العرمة**’dir. Ve **الثعبة**: **الثوعة**’ye benzeyen bir ağaçtır; ancak yaprakça daha pürüzlüdür; gövdesi tozludur; onda ne meyve vardır ne fayda; o dağ ağacındandır; ve onun yoğun bir gölgesi vardır. Bunların hepsi Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الثعبان**: iri uzun yılandır; fare avlar; Şemmer söyledi. Dedi: Ve o, bazı yerlerde fare için ödünç alınır; ve o, evde **السنانير**’den daha faydalıdır. Humeyd b. Sevr dedi:

  “Dizginden şiddetle sakınan; sanki
  onun sakınmasıyla **الخشاشة**’yi benekli bir yılan görürüz.
  Ona gelince, **خشاش**’ına sapladı
  **زماما**yı; **ثعبان الحماطة** gibi sağlamca.”

Veya o, özellikle sarı, sarışın erkektir; Kutrub söyledi. Veya o, dişiler ve erkekler ve büyükler ve küçükler bakımından geneldir; İbn Şümeyl söyledi. Ve denildi: her yılan: **ثعبان**’dır; çoğulu **ثعابين**’dir. Bununla şeyhimizin sözünün düşmesi ortaya çıktı: “o, **مستدرك**tir.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فإذا هي ثعبان مبين**”. Zeccâc dedi: yılanların büyüğünü kastetti. Eğer bir söyleyen derse: “Nasıl geldi: **فإذا هي ثعبان مبين** yani büyük; ve başka bir yerde: **تهتز كأنها جان**; ve **الجان** yılanların küçüğüdür?” Bunun cevabı şudur: onun yaratılışı büyük **الثعبان** yaratılışıdır; ve onun sallanması ve hareketi ve hafifliği, **الجان**’ın sallanması ve hafifliği gibidir.

Ve **الأثعبي** fetha ile; ve **الأثعبان** ve **الأثعباني**, ikisi damme ile: heybetli yüzdür. **التهذيب**’in bazı nüshalarında geçti: **الضخم** (mu‘ceme **الضاد** ile) güzellik ve beyazlıkta; Ezherî söyledi. **التهذيب**’in bazı nüshalarında, atıf vâvı olmaksızın “güzel beyazlıkta” (şeklinde): dedi: Ve onlardan kimi der: “**وجه أثعباني**.”

Ve onların “**فوه**” sözleri, yani “ağzı”; ve lugavî ana kaynaklarda onunla vârid olmuştur. **ثعابيب** akar; **سعابيب** gibi. Ve denildi: o, bedeldir. Ve şeyhimiz ondan gafil oldu; yani ondan saf, uzamış su akar; yani onda uzama vardır. **الصحاح**’ta onu Asma‘î’ye nispet etti.

Ve **الثعوب**, **فعول** vezni üzere: bir defa; **الميم**’in kesresiyle.

Ve **الثعبان** damme ile: sudur; tekili: **ثعب**; Halîl söyledi. Başkası dedi: o, mu‘ceme ile **الثغب**’dır.

Ve **الأساس**’ta: Ve mecazdan: ona bağırdı da ona doğru **انثعب** oldu: sıçradı, koşar (halde) akar.

Ve **أثعوب**’u sıkıca bağladı.
