# ثعلب (ث-ع-ل-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - ع - ل - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثعلب: طرفُ الرمحِ الداخلُ في جُبَّةِ السنانِ. والثعلب: مخرجُ ماء المطر من جَرينِ التَمْرِ.

##### Türkçe

**الثعلب**: mızrağın, **السنان**’ın **جُبَّة**’sine giren iç kısmı. Ve **الثعلب**: hurmanın **جَرين**’inden yağmur suyunun çıkış yeri.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ع ل ب
وتمكن فيه تمكن الثعلب في الجبة أي رأس الرمح في أسفل السنان‏.‏

##### Türkçe

ث ع ل ب
Ve onda, **الثعلب**’in **الجبة** içinde yerleşmesi gibi bir yerleşme ile yerleşti; yani mızrağın başı, **السنان**’ın alt tarafındadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثَّعْلَبُ من السِّباع مَعْروفة ، وهي الأُنثى ،وقيل الأُنثى ثَعْلبةٌ والذكر ثَعْلَبٌ وثُعْلُبانٌ. قال غاوِي بن ظالِم السُّلَمِيّ، وقيل هو لأَبي ذر الغفاري ، وقيل هو لعَبَّاس بن مِرْداس السُّلَمي ، رضي اللّه عنهم : أَرَبٌّ يَبُولُ الثُّعْلبانُ برَأْسِه ، *  لَقَدْ ذَلَّ مَن بالَتْ عليهِ الثَّعالِبُ(2) (2 قوله« أرب الخ »كذا استشهد الجوهري به على قوله والذكر ثعلبان ، وقال الصاغاني والصواب في البيت الثعلبان تثنية ثعلب .) الأَزهري : الثَّعْلَبُ الذكرُ ، و الأُنثى ثُعالةٌ ، والجمع ثَعالِبُ و ثَعالٍ . عن اللحياني : قال ابن سيده ولا يُعْجِبُني قوله ، وأَما سيبويه فإِنه لم يجز ثَعالٍ إِلاّ في الشعر كقول رجل من يَشْكُرَ: لَها أَشارِيرُ مِنْ لَحْمٍ ، تُتَمِّرهُ،  *  مِن الثَّعالي ، ووَخْزٌ مِنْ أَرانِيها ووجَّهَ ذلك فقال :إِن الشاعر لَمَّا اضْطُرَّ إِلى الياءِ أَبْدلَها مَكانَ   الباءِ كما يُبْدِلُها مكانَ الهمزة .وأَرضٌ مُثَعْلِبةٌ ، بكسر اللام : ذاتُ ثَعالِبَ . وأَما قَوْلُهم:أَرضٌ مَثْعَلةٌ ، فهو من ثُعالةَ ،ويجوز أَيضاً أَن يكون من ثَعْلَبَ ،كما قالوا مَعْقَرةٌ لأَرض كثيرة العَقاربِ . وثَعْلَبَ الرَّجلُ وتَثَعْلَبَ :جَبُنَ وراغَ ، على التَّشْبِيه بعَدْوِ الثَّعْلَب . قال : فَإِنْ رَآني شاعِرٌ تَثَعْلَبا (3)
(3 قوله «فإِن رآني» في التكملة بعده:
وإن حداه الحين أو تذايله )
وثَعْلَبَ الرَّجلُ من آخَر فَرَقاً. والثَّعْلَبُ: طَرَفُ الرُّمْح الداخِلُ في جُبَّةِ \<ص:238>
 السِّنانِ. وثَعْلَبُ الرُّمْحِ مادَخَلَ في جُبَّةِ السِّنان منه . والثَّعْلَبُ :  الجُحْرُ الذي يَسِيلُ منه ماءُ المطر . والثَّعْلَبُ : مَخْرَجُ الماءِ من جَرِينِ التمر . وقيل: إِنه إِذا نُشِرَ التَّمْر في الجَرِينِ، فَخشُوا عليه المطَر، عَمِلُوا له جُحْراً يَسِيلُ منه ماءُ المطر، فاسم ذلك الجُحْر الثَّعْلَبُ ، والثَّعْلَبُ : مَخْرَج الماءِ من الدِّبارِ أَو الحَوْضِ. وفي الحديث : أَن النبيَّ ، صلى اللّه عليه وسلم ،اسْتَسْقَى يَوْماً ودَعا فقامَ أَبو لُبابَة فقال :يارسولَ اللّهِ إِنَّ التمرَ في المَرابِدِ؛ فقال رسولُ اللّهِ، صلى اللّهُ عليه وسلم : اللهم اسْقِنا حتى يَقُومَ أَبُو لُبابةَ عُرياناً يَسُدُّ ثَعْلَبَ مِرْبَدِه بإِزارِه أَو رِدائِه.فمُطِرْنا حتى قامَ أَبو لُبابةَ عُرْياناً يَسُدَّ ثَعْلَبَ مِرْبدِه بإِزارِه . والمِرْبَدُ: موضع يُجَفَّفُ فيه التمرُ . وثَعْلبُه : ثَقْبُه الذي يَسِيلُ منه ماءُ المطَر . أَبو عمرو : الثَّعْلَب أَصْلُ الراكُوب في الجِذْع من النَّخْل .وقال في موضع آخر هو أَصلُ الفَسِيلِ إِذا قُطِع من أُمِّه. والثَّعْلَبةُ:العُصْعُصُ . والثَّعْلَبةُ :الاسْتُ. وداءُ الثَّعْلَبِ: عِلَّةٌ مَعْرُوفةٌ يَتناثَرُ منها الشعَرُ . وثَعْلَبة اسم غلب على القَبيلة . والثَّعْلَبتان : ثَعْلبةُ بن جَدْعاءَ بن ذُهْلِ بن رُومانَ بن جُنْدَبِ بن خارِجةَ بن سَعْدِ بن فُطْرةَ بن طَيِّىءٍ؛ وثَعْلبةُ بن رُومانَ بن جُنْدَبٍ .قال عَمرو بن مِلْقَط الطائي من قصيدة أَوَّلها: يا أَوْسُ ، لَوْ نالَتْكَ أَرْماحُنا، *  كُنْتَ كَمَنْ تَهْوي به الهاوِيَهْ يَأْبي لِيَ الثَّعْلَبَتَانِ الَّذي *  قال خُباجُ الأَمَةِ الرَّاعِيَهْ الخُباجُ : الضُّراط ، وأَضافَه إِلى الأَمة ليكون أَخَسَّ لها ، وجَعَلها راعِيةً لكونها أَهْوَنَ من التي لا تَرْعَى .وأُمُّ جُنْدَب: جَدِيلةُ بنْتُ سُبَيْعِ بن عَمرو من حِمْيَر ، وإِليها يُنْسَبون . والثَّعالِبُ قَبائِلُ من العَرَبِ شَتَّى :ثَعْلَبةُ في بني أَسَدٍ ، وثَعْلَبةُ في بني تَمِيمٍ ، وثَعْلبةُ في طيئٍ، وثَعلبةُ في بني رَبِيعةَ . وقول الأَغلب : جاريةٌ من قَيْسٍ ابنِ ثَعْلَبَهْ ، *  كَرِيمةٌ أَنْسابُها والعَصَبَهْ (1) (1 قوله« أنسابها »في المحكم أخوالها .)
إِنماأَرادَ من قَيْسِ بن ثَعْلبةَ، فاضْطُرَّ فأَثبت النون . قال ابن جني : الذي أُرى أَنه لم يُردفي هذا البيت وما جَرى مَجْراه أَن يُجْرِيَ ابناً وَصْفاًعلى ما قبله ، ولو أَراد ذلك لَحَذف التنوين ،ولكنَّ الشاعر أَراد أَن يُجْرِيَ ابناًعلى ما قَبْلَه بدلاً منه ،وإِذا كان بدلاً منه لم يُجعل معه كالشيءِ الواحد ،فوجَب لذلك أَن يُنْوى انْفِصالُ ابن مما قبله ؛ وإِذا قُدِّر بذلك ، فقد قام بنفسه ووجَبَ أَن يُبْتَدأَ ،فاحتاج إِذاً إِلى الأَلِفِ لئلا يلزم الابتداءُ بالساكن ، وعلى ذلك تقول : كَلَّمت زيداً ابن بكر ،كأَنك تقول كلَّمت زيداً كلَّمت ابن بكر لأَن ذلك حكم البَدَل ، إِذ البَدَلُ في التقدير من جملة ثانية غير الجملة التي المُبْدَلُ منه منها ؛ والقول الأَوّل مذهب سيبويه .وثُعيلِبات :موضع .والثَّعْلَبِيَّةُ : أَن يَعْدُوَالفرسُ عَدْوَ الكلب . والثَّعْلَبِيَّةُ : موضع بطريق مكة . \<ص:239>

##### Türkçe

**الثَّعْلَبُ** yırtıcılardan (olan bir hayvan)dır; bilinen (bir hayvan)dır; ve o dişidir; ve denildi ki: dişi **ثَعْلبةٌ**’dir, erkek **ثَعْلَبٌ** ve **ثُعْلُبانٌ**’dır. Ğâvî b. Zâlim es-Sülemî dedi; ve denildi ki o Ebû Zer el-Gıfârî’nindir; ve denildi ki o Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî’nindir, Allah onlardan razı olsunlar:

Bir rab mi ki **الثُّعْلبانُ** başının üstüne bevleder, * Andolsun zelil olmuştur, üzerine **الثَّعالِبُ** bevleden kimse.

(2 Onun sözü “**أَرَبٌّ** …” böyledir; Cevherî onu, “ve erkek **ثعلبان**’dır” sözü üzerine delil getirdi; Sâğânî dedi ki: doğru olan, beyitte **الثعلبان**’ın **ثعلب**’in tesniyesi olmasıdır.)

Ezherî: **الثَّعْلَبُ** erkektir; dişi **ثُعالةٌ**’dir; cem‘i **ثَعالِبُ** ve **ثَعالٍ**’dir. Lihyânî’den: İbn Sîde dedi ki: onun sözü hoşuma gitmez; ama Sîbeveyh ise **ثَعالٍ**’i ancak şiirde caiz gördü; Yeşkür’den bir adamın sözü gibi:

Onun için etten **أَشارِيرُ** vardır, onu hurmalandırır, * **الثَّعالي**’den (olan) ve onun **أَرانِيها**’sından bir batma.

Ve bunu yönlendirdi, şöyle dedi: Şair, **الياء**’a muztar olunca onu **الباء**’ın yerine bedel kıldı; tıpkı onu **الهمزة**’nin yerine bedel kıldığı gibi. Ve **أَرضٌ مُثَعْلِبةٌ** (lâmın kesriyle): **ثَعالِبَ** sahibi (olan). Ama onların sözü: **أَرضٌ مَثْعَلةٌ**, o **ثُعالةَ**’dendir; ve ayrıca **ثَعْلَبَ**’dan olması da caizdir; nitekim dediler: **مَعْقَرةٌ** (akrebi çok olan arazi için). Ve **ثَعْلَبَ** adam ve **تَثَعْلَبَ**: korkak oldu ve kurnazlık etti; **الثَّعْلَب**’ın koşuşuna benzetme üzere. Dedi ki:

Eğer beni bir şair görürse, **تَثَعْلَبا**.

(3 Onun sözü “**فَإِنْ رَآني**”: Tekmile’de onun ardından: “Ve eğer zaman onu sevk ederse yahut onu kuyruğunca sürüklerse”.)

Ve **ثَعْلَبَ** adam, bir başkasından korkudan (böyle yaptı). Ve **الثَّعْلَبُ**: mızrağın, **جُبَّةِ السِّنانِ**’ın içine giren ucu. Ve **ثَعْلَبُ الرُّمْحِ**: ondan, **جُبَّةِ السِّنانِ**’a giren şey. Ve **الثَّعْلَبُ**: yağmur suyunun aktığı delik. Ve **الثَّعْلَبُ**: hurmanın **جَرِينِ**’inden suyun çıkış yeri. Ve denildi ki: hurma **الجَرِينِ**’de serilince, üzerine yağmurdan korktular; onun için yağmur suyunun aktığı bir delik yaptılar; o deliğin adı **الثَّعْلَبُ**’dır. Ve **الثَّعْلَبُ**: suyun **الدِّبارِ**’dan yahut **الحَوْضِ**’dan çıkış yeri. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir gün yağmur istedi ve dua etti; Ebû Lübâbe kalktı ve dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hurma **المَرابِدِ**’dedir; Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: Allah’ım, bize yağmur ver; ta ki Ebû Lübâbe çıplak olarak kalksın, **مِرْبَدِه**’inin **ثَعْلَبَ**’ını izarıyla yahut ridasıyla tıkasın. Böylece bize yağmur yağdırıldı; ta ki Ebû Lübâbe çıplak olarak kalktı, **مِرْبدِه**’inin **ثَعْلَبَ**’ını izarıyla tıkadı. Ve **المِرْبَدُ**: hurmanın kurutulduğu yer. Ve onun **ثَعْلبُه**’u: yağmur suyunun aktığı deliğidir. Ebû Amr: **الثَّعْلَب** hurma gövdesinde **الراكُوب**’un aslıdır. Ve başka bir yerde dedi ki: o, **الفَسِيلِ**’in, anasından kesildiği zaman, aslıdır. Ve **الثَّعْلَبةُ**: kuyruk sokumu. Ve **الثَّعْلَبةُ**: makat. Ve **داءُ الثَّعْلَبِ**: bilinen bir hastalıktır; ondan saç dökülür. Ve **ثَعْلَبة** bir isimdir; kabile üzerine galip (özel ad) olmuştur. Ve **الثَّعْلَبتان**: **ثَعْلبةُ بن جَدْعاءَ بن ذُهْلِ بن رُومانَ بن جُنْدَبِ بن خارِجةَ بن سَعْدِ بن فُطْرةَ بن طَيِّىءٍ**; ve **ثَعْلبةُ بن رُومانَ بن جُنْدَبٍ**. Tâîli Amr b. Milkat, başı şu olan bir kasideden (şöyle) dedi:

Ey Evs, eğer mızraklarımız sana erişseydi, * Sen, onu **الهاوِيَهْ**’nin düşürdüğü kimse gibi olurdun.
Bana iki **الثَّعْلَبَتَانِ** engel olur; o (şey) ki * **خُباجُ الأَمَةِ الرَّاعِيَهْ** dedi.

**الخُباجُ**: yellenmedir; ve onu **الأَمة**’ye izafe etti ki onun için daha aşağılık olsun; ve onu **راعِيةً** kıldı; çünkü o, otlatmayan (kadın)dan daha hafiftir. Ve **أُمُّ جُنْدَب**: Himyer’den **جَدِيلةُ بنْتُ سُبَيْعِ بن عَمرو**’dur; ve ona nisbet edilirler. Ve **الثَّعالِبُ** Araplardan muhtelif kabilelerdir: Benî Esed’de **ثَعْلَبةُ**; Benî Temîm’de **ثَعْلَبةُ**; Tayy’da **ثَعْلبةُ**; Benî Rebîa’da **ثَعلبةُ**. Ve A‘leb’in sözü:

**قَيْسٍ ابنِ ثَعْلَبَهْ**’den bir cariye, * Nesebleri ve asabesi kerîmedir.

(1 Onun sözü “**أَنْسابُها**”: el-Muhkem’de “**أَخْوالُها**”.)

Ancak o, **قَيْسِ بن ثَعْلبةَ**’den (olanı) kastetti; muztar oldu da nûn’u sabit kıldı. İbn Cinnî dedi ki: Benim gördüğüm şudur ki, bu beyitte ve onun benzeri olanlarda, **ابناً**’ı kendinden öncekinin sıfatı olarak yürütmek istemedi; eğer onu isteseydi tenvîni hazfederdi; fakat şair, **ابناً**’ı kendinden öncekinin yerine bedel olarak yürütmek istedi; ve eğer ondan bedel olursa, onunla birlikte tek bir şey gibi kılınmaz; bu sebeple, **ابن**’in kendinden öncekinden ayrılığı niyet edilmek vacip oldu; ve bu şekilde takdir edilince, kendi başına kaim oldu ve ibtidâ edilmek vacip oldu; o hâlde, sâkinle ibtidâ lâzım gelmesin diye **الأَلِفِ**’e ihtiyaç duydu. Ve bunun üzerine sen dersin: **كَلَّمت زيداً ابن بكر**; sanki sen diyorsun: **كلَّمت زيداً** (ve) **كلَّمت ابن بكر**; çünkü bu, bedelin hükmüdür; zira bedel, takdirde, kendisinden bedel olunanın içinde bulunduğu cümleden başka ikinci bir cümledendir. Ve birinci söz, Sîbeveyh’in mezhebidir. Ve **ثُعيلِبات**: bir yerdir. Ve **الثَّعْلَبِيَّةُ**: atın, köpeğin koşuşu gibi koşmasıdır. Ve **الثَّعْلَبِيَّةُ**: Mekke yolu üzerinde bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث ع ل ب * * الثَّعْلَبُ * ذكره * ثُعْلُبانٌ * بضم الثاء وأنثاه * ثَعْلبةٌ * وأ { ض * مُثَعْلِبةٌ * بكسر اللام ذات * ثَعالِبَ

##### Türkçe

* ث ع ل ب * * **الثَّعْلَبُ** * erkeği; * **ثُعْلُبانٌ** * **الثاء**’ın ötrelenmesiyle; dişisi * **ثَعْلبةٌ** * ve { ض * **مُثَعْلِبةٌ** * **اللام**’ın kesrelenmesiyle; sahibi olan * **ثَعالِبَ**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثعلب من السباع م، وهي الأنثى أو الأنثى ثعلبة والذكر ثعلب وثعلبان بالضم، واستشهاد الجوهري في أن الثعلبان بالضم هو ذكر الثعلب بقوله أي الراجز وهو غاوي بن ظالم السلمي وقيل: أبو ذر الغفاري وقيل: العباس بن مرداس السلمي:
  أرب يبول الثعلبان برأسهلقد ذل من بالت عليه الثعالب

  كذا قاله الكسائي إمام هذا الشأن واستشهد به وتبعه الجوهري، وكفى بهما عمدة، غلط صريح، خبر المبتدإ، قال شيخنا: وهذا منه تحامل بالغ، كيف يخطىء هذين الإمامين، ثم إن قوله وهو أي الجوهري مسبوق، أي سبقه الكسائي في الغلط، كالتأييد لتغليطه، وهو عجيب، أما أولا فإنه ناقل، وهو لا ينسب إليه الغلط، وثانيا فالكسائي ممن يعتمد عليه فيما قاله، فكيف يجعله مسبوقا في الغلط، كما هو ظاهر عند التأمل، ثم قال: والصواب في البيت فتح الثاء المثلثة من الثعلبان لأنه على ما زعمه مثنى ثعلب، ومن قصته. كان غاوي بن عبد العزى وقيل: غاوي بن ظالم، وقيل: وقع ذلك للعباس بن مرداس، وقيل لأبي ذر الغفاري، وقد تقدم، سادنا أي خادما لصنم هو سواع، قاله أبو نعيم، وكانت لبنى سليم بن منصور، بالضم القبيلة المعروفة، وهذا يؤكد أن القصة وقعت لأحد السلميين، فبينا هو عنده إذ أقبل ثعلبان، يشتدان أي يعدوان حتى تسنماه: علياه، فبالا عليه، فقال حينئذ البيت المذكور آنفا، استدل المؤلف بهذه القصة على تخطئة الكسائي والجوهري، والحديث ذكره البغوي في معجمه، وابن شاهين وغيرهما، وهو مشروح في دلائل النبوة لأبي نعيم الأصبهاني ونقله الدميري في حياة الحيوان، وقال الحافظ ابن ناصر: أخطأ الهروي في تفسيره وصحف في روايته، وإنما الحديث: فجاء ثعلبان، بالضم، وهو ذكر الثعالب اسم له مفرد لا مثنى، وأهل اللغة يستشهدون بالبيت للفرق بين الذكر والأنثى، كما قالوا: الأفعوان: ذكر الأفاعي، والعقربان: ذكر العقارب، وحكى الزمخشري عن الجاحظ أن الرواية في البيت إنما هي بالضم على أنه ذكر الثعالب، وصوبه الحافظ شرف الدين الدمياطي وغيره من الحفاظ، وردوا خلاف ذلك، قاله شيخنا، وبه تعلم أن قول المصنف: الصواب، غير صواب. ثم قال: يا معشر سليم، لا والله هذا الصنم لا يضر ولا ينفع، ولا يعطي ولا يمنع. فكسره ولحق بالنبي صلى الله عليه وسلم عام الفتح، فقال النبي صلى الله عليه وسلم  ما اسمك?  فقال: غاوي بن عبد العزى، فقال:  بل أنت راشد بن عبد ربه  وعقد له على قومه. كذا في التكملة. وفي طبقات ابن سعد: وقال ابن أبي حاتم: سماه راشد بن عبد الله.
 وهي أي الأنثى ثعلبة، لا يخفى أن هذا القدر مفهوم من قوله أو الذكر إلخ، فذكره هنا كالاستدراك مع مخالفته لقاعدته، وقال الأزهري: الثعلب الذكر، والأنثى ثعالة ج ثعالب وثعال عن اللحياني، قال ابن سيده: ولا يعجبني قوله، وأما سيبويه فإنه لم يجز ثعال إلا في الشعر كقول رجل من يشكر:
  لها أشارير من لحم تتـمـره                      من الثعالي ووخز من أرانيها ووجه ذلك فقال: إن الشاعر لما اضطر إلى الياء أبدلها مكان الباء، كما يبدلها مكان الهمزة.
 وأرض مثعلة كمرحلة ومثعلبة بكسر: اللام ذات ثعالب أي كثيرتها. في لسان العرب: وأما قولهم: أرض مثعلة فهو من ثعالة، ويجوز أن يكون من ثعلب، كما قالوا معقرة: لأرض كثيرة العقارب.

  والثعلب: مخرج الماء إلى الحوض هكذا في النسخ، والذي في لسان العرب: من الحوض. والثعلب: الجحر الذي يخرج منه ماء المطر، والثعلب: مخرج الماء من الجرين أي جرين التمر، وقيل: إنه إذا نشر التمر في الجرين فخشوا عليه المطر عملوا له حجرا يسيل منه ماء المطر، وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم استسقى يوما ودعا، فقام أبو لبابة فقال: يا رسول الله، إن التمر في المرابد، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  اللهم اسقنا حتى يقوم أبو لبابة عريانا يسد ثعلب مربده بإزاره، أو ردائه، فمطرنا حتى قام أبو لبابة عريانا يسد ثعلب مربده بإزاره  . والمربد: موضع يجفف فيه التمر، وثعلبه: ثقبه الذي يسيل منه ماء المطر.
 والثعلب: طرف الرمح الداخل في جبة السنان منه.
 والثعلب: أصل الفسيل إذا قطع من أمه، أو هو أصل الراكوب في الجذع من النخل، قالهما أبو عمرو.
 والثعلبة بهاء: العصعص، بالضم، والثعلبة: الاست، وبلا لام اسم خلق لا يحصون عدا من العلماء والمحدثين، قال السهيلي في الروض: ثعلبة في العرب في الرجال، وقلما سموا بثعلب، وإن كان هو القياس، كما سموا بنمر وذئب وسبع، لكن الثعلب مشترك إذ يقال: ثعلب الرمح وثعلب الحوض، فكأنهم عدلوا عنه لهذا الاشتراك، نقله شيخنا وبنو ثعلبة قبائل شتى، خبر مبتدإ أو معطوف على خلق، ويقال لهم: الثعالب، فثعلبة في أسد، وثعلبة في تميم، وثعلبة في ربيعة، وثعلبة في قيس، ومنها الثعلبتان: قبيلتان من طييء وهما ثعلبة بن جدعاء بن ذهل ابن رومان بن جندب بن خارجة بن سعد بن فطرة بن طييء وثعلبة بن رومان بن جندب المذكور، وهكذا في المزهر فيما ثني من أسماء القبائل، وقرأت في أنساب أبي عبيد: الثعالب في طييء، يقال لهم: مصابيح الظلام، كالربائع في تميم، قال عمرو بن ملقط الطائي:
  يا أوس لو نالتك أرماحنـا                      كنت كمن تهوي به الهاويه
  يأبى لي الثعلبـتـان الـذي                      قال خباج الأمة الراعـية

  وأم جندب: جديلة بنت سبيع ابن عمرو بن حمير، وإليها ينسبون، وفي الروض الأنف: وأما القبائل ففيهم: ثعلبة بطن من ريث بن غطفان، وفيهم بغير هاء: ثعلب بن عمرو، من بني شيبان حليف في عبد قيس، شاعر، قال شيخنا، والنحوي صاحب الفصيح هو أبو العباس أحمد بن يحيى ثعلب وثعلبة: اثنان وعشرون صحابيا قد أوصلهم الحافظ ابن حجر في الإصابة، وتلميذه الحافظ تقي الدين بن فهد في المعجم إلى ما ينيف على الأربعين منهم، و ثعلبة بن عباد ككتاب العنبري البصري ثقة، من الرابعة، وثعلبة بن سهيل الطهوي أبو مالك الكوفي، سكن الري، صدوق، من السابعة وثعلبة بن مسلم الخثعمي الشامي مستور، من الخامسة وثعلبة بن يزيد، كذا في نسختنا، وفي بعضها بريد الحماني، كوفي صدوق شيعي من الثالثة محدثون، وأما أبو ثعلبة الخشني منسوب إلى جده خشين بن لأي، من بني فزارة، فاختلف في اسمه واسم أبيه اختلافا كثيرا، فقيل: هو جرثوم بن ياسر وفي نسخة ناشر، أو هو ناشب أو لابس أو ناشم أو أن اسمه جرهم بالضم، صحابي، روى عنه أبو إدريس الخولاني. وأبو ثعلبة الأنصاري والأشجعي والثقفي أيضا صحابيون كذا في المعجم، ثم إن قوله: وأما أبو ثعلبة إلى قوله: صحابي، ثابت في نسختنا، قال شيخنا: وكذا في النسخة الطبلاوية، والنسخ المغربية، وكذا في غالب الأصول المشرقية، وقد سقط في بعض من الأصول.
 وداء الثعلب: علة محمد يتناثر منها الشعر: وعنبه أي الثعلب نبت قابض مبرد، وابتلاع سبع وفي نسخة: تسع حبات منه شفاء لليرقان، محركة: داء معروف، وقاطع للحبل كحب الخروع في سنته، وقيل مطلقا، مجرب أشار إليه الحكيم داوود في تذكرته، وسبقه ابن الكتبي، في ما لا يسع الطبيب جهله، قال شيخنا: والتعرض لمثل هؤلاء عد من الفضول، كما نبه عليه العاملي في كشكوله. وحوضه بالحاء المهملة وفي أخرى بالمعجمة أما بالمهملة: ع خلف عمان كذا في المراصد وغيره، وأما بالمعجمة فموضع آخر وراء هجر.
 وذو ثعلبان بالضم، وسقط من نسخة شيخنا فاعترض على المؤلف أن إطلاقه يقضي أنه بالفتح، وضبطه أهل الأنساب بالضم، والشهرة هنا غير كافية، لأن مثله غريب: من الأذواء، وهم فوق الأقيال من ملوك اليمن قال الصاغاني: واسمه دوس.
 وثعيلبات كذا هو في لسان العرب وغيره أو ثعالبات، بضمهما: ع وبهما روي قول عبيد بن الأبرص:
  فراكس فثعيلـبـات                      فذات فرقين فالقليب وقرن الثعالب هو قرن المنازل وهو ميقات أهل نجد ومن مر على طريقهم بالقرب من مكة، وقرن الثعالب في طرف وأنت ذاهب إلى عرفات، وسيأتي في  ق ر ن  ما فيه مزيد، ويقال: إن قرن المنازل جبل قرب مكة يحرم منه حاج اليمن.
 ودير الثعالب: ع ببغداد.
 والثعلبية أن يعدو الفرس كالكلب والثعلبية: ع بطريق مكة حرسها الله تعالى على جادتها من الكوفة من منازل أسد بن خزيمة.
 ومما يستدرك عليه:

  ثعلب الرجل من آخر، إذا جبن وراغ، وقيل: إن صوابه تثعلب، أي تشبه بالثعلب في روغانه قال رؤبة:
  فإن رآني شاعر تثعلبا
  وإن حداه الحين أو تذأبا نقله الصاغاني.
 وأيت ثعالب: موضع بالمغرب، وإليه نسب الإمام أبو مهدي عيسى بن محمد بن عامر الثعالبي الجعفري، ممن أجازه البابلي وغيره، وقد حدث عنه شيوخ مشايخنا، توفي بمكة سنة 1080.

##### Türkçe

**الثعلب** yırtıcı hayvanlardandır, müzekker; ve o dişidir; yahut dişi **ثعلبة**’dir; erkek **ثعلب**’dir; ve **ثعلبان** (ضم ile)’dir. Cevherî’nin, **الثعلبان**’ın (ضم ile) **الثعلب**’in erkeği olduğuna dair istişhâdı, “yani recez söyleyen” sözüyle; o da Sülemî **غاوي بن ظالم**’dır; ve denildi: **أبو ذر الغفاري**; ve denildi: Sülemî **العباس بن مرداس**:
  **أرب يبول الثعلبان برأسهلقد ذل من بالت عليه الثعالب**

  İşte böyle dedi **الكسائي**; bu işin imamı; onunla istişhâd etti ve Cevherî ona tâbi oldu; ve ikisiyle de dayanak olarak yetinir; apaçık bir yanlıştır; mübtedânın haberi. Şeyhimiz dedi: Bu ondan aşırı bir yüklenmedir; bu iki imamı nasıl hatalı sayar? Sonra onun, yani Cevherî’nin “ve o” sözü, öncelenmiştir; yani **الكسائي** onu yanlışta öncelemiştir; onu yanlışlamasına bir teyit gibi; bu ise acayiptir. Ama evvela o nakledicidir; yanlış ona nisbet edilmez. İkincisi, **الكسائي** söylediklerinde kendisine dayanılanlardandır; nasıl onu yanlışta öncelemiş kılar; teemmülde açık olduğu üzere. Sonra dedi: Beyitte doğru olan, **الثعلبان**’daki üç noktalı **الثاء**’yı fetha ile okumaktır; çünkü onun iddiasına göre o, **ثعلب**’in tesniyesidir; ve onun kıssasındandır. O, **غاوي بن عبد العزى** idi; ve denildi: **غاوي بن ظالم**; ve denildi: bu, **العباس بن مرداس** için vuku buldu; ve denildi: **أبي ذر الغفاري** için; ve geçti. **سادنا** yani **سواع** olan bir puta hizmetçi; bunu **أبو نعيم** söyledi. Ve o, **بنى سليم بن منصور**’a aitti; (ضم ile) bilinen kabile. Bu, kıssanın Sülemîlerden birine vuku bulduğunu teyit eder. Derken o onun yanında iken iki **ثعلبان** geldi; **يشتدان** yani koşuyorlardı; ta ki onu **تسنما** ettiler: onun üst tarafı; sonra onun üzerine bevlettiler. O vakit, az önce zikredilen beyti söyledi. Müellif bu kıssa ile **الكسائي** ve Cevherî’yi hatalı saymaya delil getirdi. Hadisi **البغوي** mu‘ceminde, **ابن شاهين** ve başkaları zikretti; ve o, **دلائل النبوة**’de **أبي نعيم الأصبهاني** için şerhedilmiştir; ve **الدميري** onu **حياة الحيوان**’da nakletti. **الحافظ ابن ناصر** dedi: **الهروي** onu tefsirinde hata etti ve rivayetinde tashîf yaptı; halbuki hadis ancak şudur: “Sonra **ثعلبان** geldi” (ضم ile); ve o, **الثعالب**’in erkeğidir; onun için bir müfred isimdir, tesniye değildir. Dil ehli, erkek ile dişiyi ayırmak için beyitle istişhâd ederler; nitekim dediler: **الأفعوان**: yılanların erkeği; ve **العقربان**: akreplerin erkeği. **الزمخشري** **الجاحظ**’tan nakletti ki beyitte rivayet ancak (ضم ile)dir; **الثعالب**’in erkeği olmak üzere. **الحافظ شرف الدين الدمياطي** ve diğer hâfızlar onu tashih ettiler; ve bunun hilafını reddettiler; bunu şeyhimiz söyledi. Bununla bilirsin ki musannifin “doğru olan” sözü, doğru değildir. Sonra dedi: “Ey **سليم** cemaati, hayır vallahi, bu put ne zarar verir ne fayda; ne verir ne men eder.” Onu kırdı ve fetih yılında Peygamber’e صلى الله عليه وسلم katıldı. Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: “Adın nedir?” Dedi: **غاوي بن عبد العزى**. Dedi: “Bilakis sen **راشد بن عبد ربه**’sin.” Ve onu kavmi üzerine akdetti. İşte böyle, **التكملة**’de. **طبقات ابن سعد**’da: **ابن أبي حاتم** dedi: Onu **راشد بن عبد الله** diye adlandırdı.

Ve o, yani dişi, **ثعلبة**’dir. Şu kadarının, “yahut erkek…” sözünden anlaşıldığı gizli değildir; burada onu zikretmesi, kaidesine muhalefetiyle birlikte bir istidrâk gibidir. **الأزهري** dedi: **الثعلب** erkektir; dişi **ثعالة**’dir; çoğulu **ثعالب** ve **ثعال**; **اللحياني**’den. **ابن سيده** dedi: Onun sözünü beğenmem. **سيبويه**’ye gelince, o **ثعال**’ı ancak şiirde câiz gördü; **يشكر**’den bir adamın sözü gibi:
  **لها أشارير من لحم تتـمـره                      من الثعالي ووخز من أرانيها**
Bunun vechi şudur; dedi: Şair **الياء**’ya muztar olunca onu **الباء**’nın yerine bedel kıldı; onu **الهمزة**’nin yerine bedel kıldığı gibi.

Ve **أرض مثعلة**; **مرحلة** gibi; ve **مثعلبة** (lâmın kesriyle): **ثعالب** sahibi, yani çokça olanı. **لسان العرب**’da: “Onların ‘**أرض مثعلة**’ sözüne gelince, o **ثعالة**’dandır; ve **ثعلب**’den olması da câizdir; nitekim dediler: **معقرة**: akrepleri çok olan yer için.”

Ve **الثعلب**: suyun havuza çıkış yeri; nüshalarda böyle. **لسان العرب**’da olan ise: havuzdan. Ve **الثعلب**: yağmur suyunun çıktığı in. Ve **الثعلب**: **الجرين**’den suyun çıkış yeri; yani hurma harmanı. Ve denildi: Hurma **الجرين**’de serilince, üzerine yağmurdan korktularsa, ona bir taş yaparlar; yağmur suyu ondan akar. Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم bir gün yağmur duası istedi ve dua etti; **أبو لبابة** kalktı da dedi: “Ey Allah’ın Resûlü, hurma **المرابد**’dedir.” Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**اللهم اسقنا حتى يقوم أبو لبابة عريانا يسد ثعلب مربده بإزاره، أو ردائه، فمطرنا حتى قام أبو لبابة عريانا يسد ثعلب مربده بإزاره**.” Ve **المربد**: hurmanın kurutulduğu yer. Ve onun **ثعلبه**’si: yağmur suyunun aktığı deliğidir.

Ve **الثعلب**: mızrağın, **السنان**’ın **جبة**’sine giren ucu; ondan.

Ve **الثعلب**: **الفسيل**’in, anasından kesilince kökü; yahut o, hurma gövdesinde **الراكوب**’un köküdür. İkisini de **أبو عمرو** söyledi.

Ve **الثعلبة** (هاء ile): kuyruk sokumu; (ضم ile). Ve **الثعلبة**: makat. Ve lâm’sız, âlimler ve muhaddislerden sayılmayacak kadar çok bir yaratılmışın adıdır. **السهيلي** **الروض**’da dedi: Araplarda erkeklerde **ثعلبة** vardır; ve nadiren **ثعلب** ile adlandırdılar; her ne kadar o kıyas olsa da; nitekim **نمر** ve **ذئب** ve **سبع** ile adlandırdılar. Lakin **الثعلب** müşterektir; zira denir: **ثعلب الرمح** ve **ثعلب الحوض**; sanki bu iştirakten dolayı ondan döndüler. Şeyhimiz onu nakletti. Ve **بنو ثعلبة** muhtelif kabilelerdir; mübtedânın haberi yahut **خلق** üzerine atıftır. Ve onlara **الثعالب** denir. Şu halde **ثعلبة** **أسد**’dedir; ve **ثعلبة** **تميم**’dedir; ve **ثعلبة** **ربيعة**’dedir; ve **ثعلبة** **قيس**’dedir. Ve onlardan **الثعلبتان**: **طييء**’den iki kabiledir; ikisi de **ثعلبة بن جدعاء بن ذهل ابن رومان بن جندب بن خارجة بن سعد بن فطرة بن طييء** ve zikredilen **ثعلبة بن رومان بن جندب**’dur. İşte böyle, kabile adlarından tesniye edilenler hakkında **المزهر**’de. Ve **أنساب أبي عبيد**’de okudum: **الثعالب** **طييء**’dedir; onlara **مصابيح الظلام** denir; **تميم**’deki **الربائع** gibi. **عمرو بن ملقط الطائي** dedi:
  **يا أوس لو نالتك أرماحنـا                      كنت كمن تهوي به الهاويه**
  **يأبى لي الثعلبـتـان الـذي                      قال خباج الأمة الراعـية**

Ve **أم جندب**: **جديلة بنت سبيع ابن عمرو بن حمير**’dir; ve ona nisbet edilirler. Ve **الروض الأنف**’te: “Kabilelere gelince, onlarda: **ثعلبة** **ريث بن غطفان**’dan bir batındır; ve onlarda **هاء**sız olarak: **ثعلب بن عمرو** vardır; **بني شيبان**’dandır, **عبد قيس** içinde müttefiktir; şairdir.” (denilmiştir). Şeyhimiz dedi ki: ve **الفصيح**’in sahibi olan nahivci, **أبو العباس أحمد بن يحيى ثعلب**’dır. Ve **ثعلبة**: yirmi iki sahabîdir; onları hâfız İbn Hacer **الإصابة**’da ulaştırmıştır; ve onun talebesi hâfız Takıyyüddîn İbn Fehd **المعجم**’da onları kırkı biraz aşana kadar (ulaştırmıştır). Ve **ثعلبة بن عباد** — Basralı Anberî’nin kitabı gibi (yazılır) — sika’dır, dördüncü tabakadan. Ve **ثعلبة بن سهيل الطهوي أبو مالك الكوفي**: Rey’de oturdu; sadûk’tur; yedinci tabakadan. Ve **ثعلبة بن مسلم الخثعمي الشامي**: mestûr’dur; beşinci tabakadan. Ve **ثعلبة بن يزيد**: bizim nüshamızda böyledir; bazısında **بريد الحماني** (vardır); Kûfî, sadûk, Şiî; üçüncü tabakadan; muhaddislerdir. Ama **أبو ثعلبة الخشني**, dedesi **خشين بن لأي**’e mensuptur; **بني فزارة**’dandır; adı ve babasının adı hakkında çokça ihtilaf edildi: “**جرثوم بن ياسر**” denildi; ve bir nüshada **ناشر**; yahut o **ناشب**’dir veya **لابس**’tir veya **ناشم**’dir; yahut adının **جرهم** olduğu (ve) **بالضم** (ile) (olduğu) (söylendi). Sahabîdir; ondan **أبو إدريس الخولاني** rivayet etti. Ve **أبو ثعلبة الأنصاري** ve **الأشجعي** ve **الثقفي** de sahabîlerdir; **المعجم**’da böyledir. Sonra, onun sözü: “**وأما أبو ثعلبة**”den “**صحابي**”ye kadar, bizim nüshamızda sabittir. Şeyhimiz dedi ki: **النسخة الطبلاوية**’de de böyledir; ve Mağrib nüshalarında da; ve Şarkî asılların çoğunda da; bazı asıllardan düşmüştür.

Ve **داء الثعلب**: ondan saçın döküldüğü bir illet. Ve **عنبه** yani **الثعلب**: büzücü, serinletici bir nebattır; ve ondan yedi — bir nüshada: dokuz — tane yutmak, **اليرقان** için şifadır. **محركة**: bilinen bir derttir. Ve ipi kesen (şey) — **حب الخروع** gibi — onun senesinde; ve mutlak olarak da denildi. Tecrübe edilmiştir; ona hekim Dâvûd tezkiresinde işaret etti; ondan önce İbnü’l-Kütbî, **ما لا يسع الطبيب جهله**’de (zikretti). Şeyhimiz dedi ki: “Bunlar gibilerine ilişmek, فضولdan sayılmıştır; Âmilî **كشكوله**’ünde buna dikkat çektiği gibi.” Ve **حوضه**: **الحاء** **المهملة** iledir; bir diğerinde **المعجمة** iledir. **المهملة** ile olana gelince: Umân’ın arkasında bir yer; **المراصد** ve başkasında böyledir. **المعجمة** ile olana gelince: Hecer’in ötesinde başka bir yerdir.

Ve **ذو ثعلبان** **بالضم** (iledir). Şeyhimizin nüshasından düşmüştür; müellife itiraz etti: onun إطلاقı, onun **بالفتح** (ile) olduğunu gerektirir; neseb ehli onu **بالضم** (ile) ضبط etti. Burada şöhret kâfi değildir; çünkü bunun benzeri gariptir: **الأذواء**’dandır; onlar Yemen meliklerinden **الأقيال**’in üstündedir. Sâğânî dedi ki: adı **دوس**’tur.

Ve **ثعيلبات**: **لسان العرب** ve başkasında böyledir; yahut **ثعالبات**; ikisinin de **بضمهما** (ile): bir yer adıdır. Ve onunla (ve) onlarla, Ubeyd b. el-Ebras’ın sözü rivayet edilmiştir:

فراكس فثعيلـبـات
فذات فرقين فالقليب

Ve **قرن الثعالب**, **قرن المنازل**’dir; o, Necd ehlinin ve onların yolu üzere Mekke yakınından geçenin mîkâtıdır. Ve **قرن الثعالب**, sen Arafat’a giderken bir uçtadır. Ve onda daha fazlası **ق ر ن**’da gelecektir. Ve denilir ki: **قرن المنازل**, Mekke yakınında bir dağdır; Yemen hacısı oradan ihrama girer.

Ve **دير الثعالب**: Bağdat’ta bir yer.

Ve **الثعلبية**: atın köpek gibi koşmasıdır. Ve **الثعلبية**: Mekke yolunda bir yerdir — Allah Teâlâ onu korusun — Kûfe’den olan ana yol üzerinde, **أسد بن خزيمة** menzillerindendir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**ثعلب** adam, bir başkasından; korktuğu ve kaçamak yaptığı zaman. Ve denildi ki: onun doğrusu **تثعلب**’dır; yani kaçamaklığında tilkiye benzedi. Rü’be dedi ki:

فإن رآني شاعر تثعلبا
وإن حداه الحين أو تذأبا

Bunu Sâğânî nakletti.

Ve **أيت ثعالب**: Mağrib’de bir mevki; ona, imam **أبو مهدي عيسى بن محمد بن عامر الثعالبي الجعفري** nisbet edildi; Bâbilî ve başkası kendisine icazet verenlerdendir. Ve şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhleri ondan hadis rivayet etmiştir. Mekke’de 1080 senesinde vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَعْلَبَ
Q. 1 ثَعْلَبَ ثعلب He (a man) was cowardly, and eluded, or turned away, or went this way and that, or to the right and left, quickly, and deceitfully, or guilefully; as also ↓ تَثَعْلَبَ: his doing so being thus likened to the running of the ثَعْلَب. (TA.) And ثعلب مِنْهُ فَرَقًا [He was cowardly, and eluded him, or turned away from him, &c., through fear]; i. e., from another man. (TA.)

تَثَعْلَبَ
Q. 2 تَثَعْلَبَ تثعلب : see above.

ثَعْلَبٌ
ثَعْلَبٌ ثعلب [The fox; canis vulpes of Linn.: but in the dial. of Egypt, the jackal; canis aureus of Linn.: the former animal being there called أَبُو الحُصَيْنِ, as it often is by the Arabs of other countries:] a certain beast of prey; (TA;) well known: (S, K:) applied to the male and the female; so that one says ثَعْلَبٌ ذَكَرٌ and ثَعْلَبٌ أُنْثَى; but if one would designate the male by a single word applying to it only, he says ↓ ثُعْلُبَانٌ, with damm to the ث and ل: (IAmb, Msb:) or the former applies to the female: (K:) or the female is called ↓ ثَعْلَبَةٌ; (Ks, S, Msb, K;) and the male, ↓ ثُعْلُبَانٌ (Ks, S, K) and ثَعْلَبٌ, (K,) [accord. to some,] like as one says عَقْرَبَةٌ [and عُقْرُبَانٌ] and عَقْرَبٌ: (Msb:) or ثَعْلَبٌ is the male; and the female is called ↓ ثُعَالَةُ: (Az, TA: [but see this word is art. ثعل:]) the pl. of ثعلب is ثَعَالِبُ and ثَعَالٍ, (K,) accord. to Lh: but ISd disapproves of this [latter pl.]; and Sb does not allow it except in poetry. (TA.) F charges J with error in citing, as a proof that ↓ ثُعْلُبَانٌ signifies the male, the following verse:
أَرَبٌّ يَبُولُ الثُّعْلُبَانُ بِرَأْسِهِ
لَقَدْ ذَلَّ مَنْ بَالَتْ عَلَيْهِ الثَّعَالِبُ
[Is he a Lord, upon whose head the he-fox makes water? (the ب in برأسه being syn. with عَلَى: so in the Mughnee, in art. ب:) Vile indeed is he upon whom the foxes make water!] said by a man who was keeper of an idol, on seeing a he-fox make water upon it: but in this, F opposes also Ks and others; and it is asserted by several authorities that the correct reading of the word ثعلبان in a trad. whereby F attempts to establish his charge against J is not ثَعْلَبَانِ, dual. of ثَعْلَبٌ, as he pronounces it to be, but ثُعْلَبَانِ, which is said to be the masc. of ثَعْلَبٌ, like as أُفْعُوَانٌ and عُقْرُبَانٌ are mascs. of أَفْعًى and عَقْرَبٌ. (TA.) ― -b2- دَآءُ الثَّعْلَبِ [for which Golius seems to have found in a copy of the K دَوَآءُ الثَّعْلَبِ] A well-known disease, [namely, alopecia,] (S, K,) in consequence of which the hair falls off. (S.) ― -b3- عِنَبُ الثَّعْلَبِ [Fox-grape: rendered by Golius “ uvو vulpinو, i. e. solanum: ” but now applied by some to the gooseberry: and the solanum nigrum, or gardennightshade, is now commonly called عِنَبُ الذِّئْبِ:] a certain astringent, cooling plant: seven (or, as in one copy of the K, nine) حَبَّات [which here seems to mean berries] thereof, swallowed, are a cure for the jaundice (اليَرَقَان), and stop pregnancy, (K, TA,) like the berries of the خِرْوَع [or castor-oil-plant], for the year, or, as some say, absolutely. (TA.) -A2- A hole, or aperture, (جُحْر,) whence rain-water flows. (TA.) [And particularly,] The outlet, hole, or aperture, (مَخْرَج, S and Msb, or جُحْر, K, or ثَقْب, TA,) whence the rain-water flows from the place where dates are dried. (S, Msb, K, TA.) And The place whence the water flows forth (L, K) from, (L, TA,) or to, (K, [probably a mistake,]) a watering-trough or tank. (L, K.) -A3- The upper extremity of a spear-shaft that enters into the head thereof. (S, K.) ― -b2- The lowest part of a palm-shoot when it is cut from [the root of] the mother-tree: or the lowest part of a [shoot such as is termed] راكُوب, on the trunk of a palm-tree. (AA, K.)

ثَعْلَبَةٌ
ثَعْلَبَةٌ ثعلب ثعلبه ثعلبة : see ثَعْلَبٌ. -A2- Also The os coccygis, or tail-bone; syn. عُصْعُصٌ. (K.) ― -b2- And The podex, or the anus; syn. اِسْتٌ. (K.)

ثُعْلُبَانٌ
ثُعْلُبَانٌ ثعلب ثعلبان : see ثَعْلَبٌ, in three places.

ثَعْلَبِيَّةٌ
ثَعْلَبِيَّةٌ ثعلب ثعلبي ثعلبيه ثعلبية A running of the horse like the running of the dog. (K.)

ثْعَالَةُ
ثْعَالَةُ ثعال ثعاله ثعالة : see ثَعْلَبٌ, and see art. ثعل.

أَرْضٌ مُثَعْلِبَةٌ
أَرْضٌ مُثَعْلِبَةٌ ذ A land having ثَعَالِب [or foxes]: (S:) or, having many thereof; as also أَرضٌ مَثْعَلَةٌ; (K;) which is from ثُعَالَةٌ; or it may be from ثَعْلَبٌ, like مَعْقَرَةٌ applied to “ a land having many عَقَارِب [or scorpions]. ” (S, L.)

##### Türkçe

ثَعْلَبَ
Q. 1 **ثَعْلَبَ** **ثعلب** O (bir adam) korkak oldu; ve sıvıştı, yahut yüz çevirdi, yahut bu tarafa ve şu tarafa, yahut sağa ve sola, çabucak ve aldatıcı olarak, yahut hilekâr olarak gitti; ↓ **تَثَعْلَبَ** da böyledir: onun böyle yapması, **ثَعْلَب**’ın koşmasına benzetilmiştir. (TA.) Ve **ثعلب مِنْهُ فَرَقًا** [Korkak oldu ve ondan korkudan dolayı sıvıştı, yahut ondan yüz çevirdi, vb.]; yani, başka bir adamdan. (TA.)

تَثَعْلَبَ
Q. 2 **تَثَعْلَبَ** **تثعلب**: yukarıya bak.

ثَعْلَبٌ
**ثَعْلَبٌ** **ثعلب** [Tilki; Linn.’in canis vulpes’i: fakat Mısır lehçesinde çakal; Linn.’in canis aureus’u: birincisine orada **أَبُو الحُصَيْنِ** denir; başka ülkelerin Araplarınca da çoğu kez böyledir:] belirli bir yırtıcı hayvan; (TA;) iyi bilinen: (S, K:) erkeğe ve dişiye uygulanır; öyle ki **ثَعْلَبٌ ذَكَرٌ** ve **ثَعْلَبٌ أُنْثَى** denir; fakat erkeği yalnız ona mahsus tek bir kelimeyle belirtmek isterse, ث ve ل’ye damme ile ↓ **ثُعْلُبَانٌ** der: (IAmb, Msb:) yahut birincisi dişiye uygulanır: (K:) yahut dişiye ↓ **ثَعْلَبَةٌ** denir; (Ks, S, Msb, K;) ve erkeğe, ↓ **ثُعْلُبَانٌ** (Ks, S, K) ve **ثَعْلَبٌ**, (K,) [bazılarına göre,] tıpkı **عَقْرَبَةٌ** [ve **عُقْرُبَانٌ**] ve **عَقْرَبٌ** denildiği gibi: (Msb:) yahut **ثَعْلَبٌ** erkektir; ve dişiye ↓ **ثُعَالَةُ** denir: (Az, TA: [fakat bu kelimenin **ثعل** maddesinde olduğuna bak:]) **ثعلب**’ın çoğulu **ثَعَالِبُ** ve **ثَعَالٍ**’dir, (K,) Lh’ye göre: fakat ISd bunu [bu son çoğulu] uygun görmez; ve Sb onu ancak şiirde caiz görür. (TA.) F, ↓ **ثُعْلُبَانٌ**’ın erkeği ifade ettiğine delil olarak aşağıdaki beyti zikretmesinde J’yi hata ile itham eder:
أَرَبٌّ يَبُولُ الثُّعْلُبَانُ بِرَأْسِهِ
لَقَدْ ذَلَّ مَنْ بَالَتْ عَلَيْهِ الثَّعَالِبُ
[Başının üzerine erkek tilkinin işediği kimse bir Rab midir? (برأسه’deki **ب**’nin **عَلَى** ile eş anlamlı olması: Mughnee’de, **ب** maddesinde böyledir:) Tilkilerin üzerine işediği kimse gerçekten zelil olmuştur!] bunu, bir putun üzerine bir erkek tilkinin işediğini görünce, bir put bekçisi söylemiştir: fakat bunda F, Ks ve başkalarına da muhalefet eder; ve F’nin J’ye karşı ithamını tesis etmeye çalıştığı bir rivayetteki **ثعلبان** kelimesinin doğru okunuşunun, onun söylediği gibi **ثَعْلَبَانِ**, **ثَعْلَبٌ**’ın tesniyesi, olmadığı; bilakis **ثُعْلَبَانِ** olduğu, bunun da **ثَعْلَبٌ**’ın müzekkeri olduğu söylenir; tıpkı **أُفْعُوَانٌ** ve **عُقْرُبَانٌ**’ın **أَفْعًى** ve **عَقْرَبٌ**’un müzekkerleri olması gibi. (TA.) ― -b2- **دَآءُ الثَّعْلَبِ** [Golius’un K’nın bir nüshasında **دَوَآءُ الثَّعْلَبِ** bulmuş göründüğü şey için] iyi bilinen bir hastalık, [yani saçkıran,] (S, K,) bunun sonucunda saç dökülür. (S.) ― -b3- **عِنَبُ الثَّعْلَبِ** [Tilki-üzümü: Golius tarafından “uvو vulpinو, yani solanum” diye tercüme edilmiştir: fakat şimdi bazılarınca bektaşi üzümüne uygulanır: ve solanum nigrum, yahut bahçe itüzümü, şimdi yaygın olarak **عِنَبُ الذِّئْبِ** diye adlandırılır:] belirli bir büzücü, serinletici bitki: ondan yutulan yedi (yahut K’nın bir nüshasında dokuz) **حَبَّات** [ki burada meyvecikler manasına geliyor görünür], sarılığa (**اليَرَقَان**) devadır ve gebeliği durdurur, (K, TA,) **خِرْوَع** [yahut hintyağı bitkisi] meyvecikleri gibi, bir yıl için; yahut bazılarına göre, mutlak olarak. (TA.) -A2- Yağmur suyunun aktığı bir delik yahut açıklık, (**جُحْر**). (TA.) [Ve özellikle,] hurmaların kurutulduğu yerden yağmur suyunun aktığı çıkış, delik yahut açıklık, (**مَخْرَج**, S ve Msb, yahut **جُحْر**, K, yahut **ثَقْب**, TA). (S, Msb, K, TA.) Ve suyun aktığı yer (L, K) -den, (L, TA,) yahut -e, (K, [muhtemelen bir hata,]) bir suluk yahut havuz. (L, K.) -A3- Mızrak sapının, onun başına giren üst ucu. (S, K.) ― -b2- Bir hurma fidanının, ana ağacın [kökünden] kesildiğinde en alt kısmı: yahut bir hurma ağacının gövdesi üzerindeki [**راكُوب** diye adlandırılan türden] bir fidanın en alt kısmı. (AA, K.)

ثَعْلَبَةٌ
**ثَعْلَبَةٌ** **ثعلب** **ثعلبه** **ثعلبة**: **ثَعْلَبٌ**’a bak. -A2- Ayrıca kuyruk sokumu kemiği; eş anlamlısı **عُصْعُصٌ**. (K.) ― -b2- Ve makat, yahut anüs; eş anlamlısı **اِسْتٌ**. (K.)

ثُعْلُبَانٌ
**ثُعْلُبَانٌ** **ثعلب** **ثعلبان**: üç yerde **ثَعْلَبٌ**’a bak.

ثَعْلَبِيَّةٌ
**ثَعْلَبِيَّةٌ** **ثعلب** **ثعلبي** **ثعلبيه** **ثعلبية** Atın, köpeğin koşması gibi koşması. (K.)

ثْعَالَةُ
**ثْعَالَةُ** **ثعال** **ثعاله** **ثعالة**: **ثَعْلَبٌ**’a bak; ve **ثعل** maddesine bak.

أَرْضٌ مُثَعْلِبَةٌ
**أَرْضٌ مُثَعْلِبَةٌ** ذ Tilkileri (**ثَعَالِب**) olan bir arazi: (S:) yahut onlardan çok olan; **أَرضٌ مَثْعَلَةٌ** da böyledir; (K;) bu, **ثُعَالَةٌ**’dandır; yahut **ثَعْلَبٌ**’dandır; tıpkı “çok **عَقَارِب** [yahut akrepler] olan bir arazi” için kullanılan **مَعْقَرَةٌ** gibi. (S, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَعْلَبَ
ثَعْلَبَ
a.  Skulked, slunk away.

ثَعْلَب
ثَعْلَب 51 , ( pl. ثَعَاْلِبُ 47 ),
a.  Fox; jackal.

دَآء الثَّعْلَب
دَآء الثَّعْلَب
a.  Alopecy.

ثَعْلَب المَآء
ثَعْلَب المَآء
a.  Otter.

ثَعْلَبَة
ثَعْلَبَة
a.  She-fox, vixen.

b.  Buttocks, rump.

ثُعْلُبَان
ثُعْلُبَان
a.  Male fox.

##### Türkçe

ثَعْلَبَ
ثَعْلَبَ
a.  Sinsice gizlendi, gizlice sıvışıp uzaklaştı.

ثَعْلَب
ثَعْلَب 51 , ( çoğ. **ثَعَاْلِبُ** 47 ),
a.  Tilki; çakal.

دَآء **الثَّعْلَب**
دَآء **الثَّعْلَب**
a.  Alopesi.

ثَعْلَب **المَآء**
ثَعْلَب **المَآء**
a.  Su samuru.

ثَعْلَبَة
ثَعْلَبَة
a.  Dişi tilki.

b.  Kalça, sağrı.

ثُعْلُبَان
ثُعْلُبَان
a.  Erkek tilki.
