# ثعلب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثعلب

الثَّعْلَبُ من السِّباع مَعْروفة ، وهي الأُنثى ،وقيل الأُنثى ثَعْلبةٌ والذكر ثَعْلَبٌ وثُعْلُبانٌ. قال غاوِي بن ظالِم السُّلَمِيّ، وقيل هو لأَبي ذر الغفاري ، وقيل هو لعَبَّاس بن مِرْداس السُّلَمي ، رضي اللّه عنهم : أَرَبٌّ يَبُولُ الثُّعْلبانُ برَأْسِه ، *  لَقَدْ ذَلَّ مَن بالَتْ عليهِ الثَّعالِبُ(2) (2 قوله« أرب الخ »كذا استشهد الجوهري به على قوله والذكر ثعلبان ، وقال الصاغاني والصواب في البيت الثعلبان تثنية ثعلب .) الأَزهري : الثَّعْلَبُ الذكرُ ، و الأُنثى ثُعالةٌ ، والجمع ثَعالِبُ و ثَعالٍ . عن اللحياني : قال ابن سيده ولا يُعْجِبُني قوله ، وأَما سيبويه فإِنه لم يجز ثَعالٍ إِلاّ في الشعر كقول رجل من يَشْكُرَ: لَها أَشارِيرُ مِنْ لَحْمٍ ، تُتَمِّرهُ،  *  مِن الثَّعالي ، ووَخْزٌ مِنْ أَرانِيها ووجَّهَ ذلك فقال :إِن الشاعر لَمَّا اضْطُرَّ إِلى الياءِ أَبْدلَها مَكانَ   الباءِ كما يُبْدِلُها مكانَ الهمزة .وأَرضٌ مُثَعْلِبةٌ ، بكسر اللام : ذاتُ ثَعالِبَ . وأَما قَوْلُهم:أَرضٌ مَثْعَلةٌ ، فهو من ثُعالةَ ،ويجوز أَيضاً أَن يكون من ثَعْلَبَ ،كما قالوا مَعْقَرةٌ لأَرض كثيرة العَقاربِ . وثَعْلَبَ الرَّجلُ وتَثَعْلَبَ :جَبُنَ وراغَ ، على التَّشْبِيه بعَدْوِ الثَّعْلَب . قال : فَإِنْ رَآني شاعِرٌ تَثَعْلَبا (3)
(3 قوله «فإِن رآني» في التكملة بعده:
وإن حداه الحين أو تذايله )
وثَعْلَبَ الرَّجلُ من آخَر فَرَقاً. والثَّعْلَبُ: طَرَفُ الرُّمْح الداخِلُ في جُبَّةِ \<ص:238>
 السِّنانِ. وثَعْلَبُ الرُّمْحِ مادَخَلَ في جُبَّةِ السِّنان منه . والثَّعْلَبُ :  الجُحْرُ الذي يَسِيلُ منه ماءُ المطر . والثَّعْلَبُ : مَخْرَجُ الماءِ من جَرِينِ التمر . وقيل: إِنه إِذا نُشِرَ التَّمْر في الجَرِينِ، فَخشُوا عليه المطَر، عَمِلُوا له جُحْراً يَسِيلُ منه ماءُ المطر، فاسم ذلك الجُحْر الثَّعْلَبُ ، والثَّعْلَبُ : مَخْرَج الماءِ من الدِّبارِ أَو الحَوْضِ. وفي الحديث : أَن النبيَّ ، صلى اللّه عليه وسلم ،اسْتَسْقَى يَوْماً ودَعا فقامَ أَبو لُبابَة فقال :يارسولَ اللّهِ إِنَّ التمرَ في المَرابِدِ؛ فقال رسولُ اللّهِ، صلى اللّهُ عليه وسلم : اللهم اسْقِنا حتى يَقُومَ أَبُو لُبابةَ عُرياناً يَسُدُّ ثَعْلَبَ مِرْبَدِه بإِزارِه أَو رِدائِه.فمُطِرْنا حتى قامَ أَبو لُبابةَ عُرْياناً يَسُدَّ ثَعْلَبَ مِرْبدِه بإِزارِه . والمِرْبَدُ: موضع يُجَفَّفُ فيه التمرُ . وثَعْلبُه : ثَقْبُه الذي يَسِيلُ منه ماءُ المطَر . أَبو عمرو : الثَّعْلَب أَصْلُ الراكُوب في الجِذْع من النَّخْل .وقال في موضع آخر هو أَصلُ الفَسِيلِ إِذا قُطِع من أُمِّه. والثَّعْلَبةُ:العُصْعُصُ . والثَّعْلَبةُ :الاسْتُ. وداءُ الثَّعْلَبِ: عِلَّةٌ مَعْرُوفةٌ يَتناثَرُ منها الشعَرُ . وثَعْلَبة اسم غلب على القَبيلة . والثَّعْلَبتان : ثَعْلبةُ بن جَدْعاءَ بن ذُهْلِ بن رُومانَ بن جُنْدَبِ بن خارِجةَ بن سَعْدِ بن فُطْرةَ بن طَيِّىءٍ؛ وثَعْلبةُ بن رُومانَ بن جُنْدَبٍ .قال عَمرو بن مِلْقَط الطائي من قصيدة أَوَّلها: يا أَوْسُ ، لَوْ نالَتْكَ أَرْماحُنا، *  كُنْتَ كَمَنْ تَهْوي به الهاوِيَهْ يَأْبي لِيَ الثَّعْلَبَتَانِ الَّذي *  قال خُباجُ الأَمَةِ الرَّاعِيَهْ الخُباجُ : الضُّراط ، وأَضافَه إِلى الأَمة ليكون أَخَسَّ لها ، وجَعَلها راعِيةً لكونها أَهْوَنَ من التي لا تَرْعَى .وأُمُّ جُنْدَب: جَدِيلةُ بنْتُ سُبَيْعِ بن عَمرو من حِمْيَر ، وإِليها يُنْسَبون . والثَّعالِبُ قَبائِلُ من العَرَبِ شَتَّى :ثَعْلَبةُ في بني أَسَدٍ ، وثَعْلَبةُ في بني تَمِيمٍ ، وثَعْلبةُ في طيئٍ، وثَعلبةُ في بني رَبِيعةَ . وقول الأَغلب : جاريةٌ من قَيْسٍ ابنِ ثَعْلَبَهْ ، *  كَرِيمةٌ أَنْسابُها والعَصَبَهْ (1) (1 قوله« أنسابها »في المحكم أخوالها .)
إِنماأَرادَ من قَيْسِ بن ثَعْلبةَ، فاضْطُرَّ فأَثبت النون . قال ابن جني : الذي أُرى أَنه لم يُردفي هذا البيت وما جَرى مَجْراه أَن يُجْرِيَ ابناً وَصْفاًعلى ما قبله ، ولو أَراد ذلك لَحَذف التنوين ،ولكنَّ الشاعر أَراد أَن يُجْرِيَ ابناًعلى ما قَبْلَه بدلاً منه ،وإِذا كان بدلاً منه لم يُجعل معه كالشيءِ الواحد ،فوجَب لذلك أَن يُنْوى انْفِصالُ ابن مما قبله ؛ وإِذا قُدِّر بذلك ، فقد قام بنفسه ووجَبَ أَن يُبْتَدأَ ،فاحتاج إِذاً إِلى الأَلِفِ لئلا يلزم الابتداءُ بالساكن ، وعلى ذلك تقول : كَلَّمت زيداً ابن بكر ،كأَنك تقول كلَّمت زيداً كلَّمت ابن بكر لأَن ذلك حكم البَدَل ، إِذ البَدَلُ في التقدير من جملة ثانية غير الجملة التي المُبْدَلُ منه منها ؛ والقول الأَوّل مذهب سيبويه .وثُعيلِبات :موضع .والثَّعْلَبِيَّةُ : أَن يَعْدُوَالفرسُ عَدْوَ الكلب . والثَّعْلَبِيَّةُ : موضع بطريق مكة . \<ص:239>

### Türkçe

**الثَّعْلَبُ** yırtıcılardan (olan bir hayvan)dır; bilinen (bir hayvan)dır; ve o dişidir; ve denildi ki: dişi **ثَعْلبةٌ**’dir, erkek **ثَعْلَبٌ** ve **ثُعْلُبانٌ**’dır. Ğâvî b. Zâlim es-Sülemî dedi; ve denildi ki o Ebû Zer el-Gıfârî’nindir; ve denildi ki o Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî’nindir, Allah onlardan razı olsunlar:

Bir rab mi ki **الثُّعْلبانُ** başının üstüne bevleder, * Andolsun zelil olmuştur, üzerine **الثَّعالِبُ** bevleden kimse.

(2 Onun sözü “**أَرَبٌّ** …” böyledir; Cevherî onu, “ve erkek **ثعلبان**’dır” sözü üzerine delil getirdi; Sâğânî dedi ki: doğru olan, beyitte **الثعلبان**’ın **ثعلب**’in tesniyesi olmasıdır.)

Ezherî: **الثَّعْلَبُ** erkektir; dişi **ثُعالةٌ**’dir; cem‘i **ثَعالِبُ** ve **ثَعالٍ**’dir. Lihyânî’den: İbn Sîde dedi ki: onun sözü hoşuma gitmez; ama Sîbeveyh ise **ثَعالٍ**’i ancak şiirde caiz gördü; Yeşkür’den bir adamın sözü gibi:

Onun için etten **أَشارِيرُ** vardır, onu hurmalandırır, * **الثَّعالي**’den (olan) ve onun **أَرانِيها**’sından bir batma.

Ve bunu yönlendirdi, şöyle dedi: Şair, **الياء**’a muztar olunca onu **الباء**’ın yerine bedel kıldı; tıpkı onu **الهمزة**’nin yerine bedel kıldığı gibi. Ve **أَرضٌ مُثَعْلِبةٌ** (lâmın kesriyle): **ثَعالِبَ** sahibi (olan). Ama onların sözü: **أَرضٌ مَثْعَلةٌ**, o **ثُعالةَ**’dendir; ve ayrıca **ثَعْلَبَ**’dan olması da caizdir; nitekim dediler: **مَعْقَرةٌ** (akrebi çok olan arazi için). Ve **ثَعْلَبَ** adam ve **تَثَعْلَبَ**: korkak oldu ve kurnazlık etti; **الثَّعْلَب**’ın koşuşuna benzetme üzere. Dedi ki:

Eğer beni bir şair görürse, **تَثَعْلَبا**.

(3 Onun sözü “**فَإِنْ رَآني**”: Tekmile’de onun ardından: “Ve eğer zaman onu sevk ederse yahut onu kuyruğunca sürüklerse”.)

Ve **ثَعْلَبَ** adam, bir başkasından korkudan (böyle yaptı). Ve **الثَّعْلَبُ**: mızrağın, **جُبَّةِ السِّنانِ**’ın içine giren ucu. Ve **ثَعْلَبُ الرُّمْحِ**: ondan, **جُبَّةِ السِّنانِ**’a giren şey. Ve **الثَّعْلَبُ**: yağmur suyunun aktığı delik. Ve **الثَّعْلَبُ**: hurmanın **جَرِينِ**’inden suyun çıkış yeri. Ve denildi ki: hurma **الجَرِينِ**’de serilince, üzerine yağmurdan korktular; onun için yağmur suyunun aktığı bir delik yaptılar; o deliğin adı **الثَّعْلَبُ**’dır. Ve **الثَّعْلَبُ**: suyun **الدِّبارِ**’dan yahut **الحَوْضِ**’dan çıkış yeri. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir gün yağmur istedi ve dua etti; Ebû Lübâbe kalktı ve dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, hurma **المَرابِدِ**’dedir; Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: Allah’ım, bize yağmur ver; ta ki Ebû Lübâbe çıplak olarak kalksın, **مِرْبَدِه**’inin **ثَعْلَبَ**’ını izarıyla yahut ridasıyla tıkasın. Böylece bize yağmur yağdırıldı; ta ki Ebû Lübâbe çıplak olarak kalktı, **مِرْبدِه**’inin **ثَعْلَبَ**’ını izarıyla tıkadı. Ve **المِرْبَدُ**: hurmanın kurutulduğu yer. Ve onun **ثَعْلبُه**’u: yağmur suyunun aktığı deliğidir. Ebû Amr: **الثَّعْلَب** hurma gövdesinde **الراكُوب**’un aslıdır. Ve başka bir yerde dedi ki: o, **الفَسِيلِ**’in, anasından kesildiği zaman, aslıdır. Ve **الثَّعْلَبةُ**: kuyruk sokumu. Ve **الثَّعْلَبةُ**: makat. Ve **داءُ الثَّعْلَبِ**: bilinen bir hastalıktır; ondan saç dökülür. Ve **ثَعْلَبة** bir isimdir; kabile üzerine galip (özel ad) olmuştur. Ve **الثَّعْلَبتان**: **ثَعْلبةُ بن جَدْعاءَ بن ذُهْلِ بن رُومانَ بن جُنْدَبِ بن خارِجةَ بن سَعْدِ بن فُطْرةَ بن طَيِّىءٍ**; ve **ثَعْلبةُ بن رُومانَ بن جُنْدَبٍ**. Tâîli Amr b. Milkat, başı şu olan bir kasideden (şöyle) dedi:

Ey Evs, eğer mızraklarımız sana erişseydi, * Sen, onu **الهاوِيَهْ**’nin düşürdüğü kimse gibi olurdun.
Bana iki **الثَّعْلَبَتَانِ** engel olur; o (şey) ki * **خُباجُ الأَمَةِ الرَّاعِيَهْ** dedi.

**الخُباجُ**: yellenmedir; ve onu **الأَمة**’ye izafe etti ki onun için daha aşağılık olsun; ve onu **راعِيةً** kıldı; çünkü o, otlatmayan (kadın)dan daha hafiftir. Ve **أُمُّ جُنْدَب**: Himyer’den **جَدِيلةُ بنْتُ سُبَيْعِ بن عَمرو**’dur; ve ona nisbet edilirler. Ve **الثَّعالِبُ** Araplardan muhtelif kabilelerdir: Benî Esed’de **ثَعْلَبةُ**; Benî Temîm’de **ثَعْلَبةُ**; Tayy’da **ثَعْلبةُ**; Benî Rebîa’da **ثَعلبةُ**. Ve A‘leb’in sözü:

**قَيْسٍ ابنِ ثَعْلَبَهْ**’den bir cariye, * Nesebleri ve asabesi kerîmedir.

(1 Onun sözü “**أَنْسابُها**”: el-Muhkem’de “**أَخْوالُها**”.)

Ancak o, **قَيْسِ بن ثَعْلبةَ**’den (olanı) kastetti; muztar oldu da nûn’u sabit kıldı. İbn Cinnî dedi ki: Benim gördüğüm şudur ki, bu beyitte ve onun benzeri olanlarda, **ابناً**’ı kendinden öncekinin sıfatı olarak yürütmek istemedi; eğer onu isteseydi tenvîni hazfederdi; fakat şair, **ابناً**’ı kendinden öncekinin yerine bedel olarak yürütmek istedi; ve eğer ondan bedel olursa, onunla birlikte tek bir şey gibi kılınmaz; bu sebeple, **ابن**’in kendinden öncekinden ayrılığı niyet edilmek vacip oldu; ve bu şekilde takdir edilince, kendi başına kaim oldu ve ibtidâ edilmek vacip oldu; o hâlde, sâkinle ibtidâ lâzım gelmesin diye **الأَلِفِ**’e ihtiyaç duydu. Ve bunun üzerine sen dersin: **كَلَّمت زيداً ابن بكر**; sanki sen diyorsun: **كلَّمت زيداً** (ve) **كلَّمت ابن بكر**; çünkü bu, bedelin hükmüdür; zira bedel, takdirde, kendisinden bedel olunanın içinde bulunduğu cümleden başka ikinci bir cümledendir. Ve birinci söz, Sîbeveyh’in mezhebidir. Ve **ثُعيلِبات**: bir yerdir. Ve **الثَّعْلَبِيَّةُ**: atın, köpeğin koşuşu gibi koşmasıdır. Ve **الثَّعْلَبِيَّةُ**: Mekke yolu üzerinde bir yerdir.
