# ثعل (ث-ع-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - ع - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والثاء واللام معهما
ع ل ث، ث ع ل مستعملان فقط
علث:
العَلْثُ: الخَلْطُ. يقال: عَلَثَ يَعْلِثُ عَلْثاً، واعتلث. ويقال للزّنْد إذا لم يُورِ واعتاص: عُلاثة، ويقال: إنّما هو علث والعُلاثُ اسمه. قال:
وإنّي غير معتلث الزناد
أي: غير صلد الزّند. أي: أنا صافي النّسب. واعْتَلَث زنداً أخذه من شجرٍ لا يدري أيُوري أم لا.
واعتلث سهماً أتّخذه بغير حذاقة.
عُلاثَةُ: اسم رجل، ويقال: بل هو الشيء الذي يَجْمع من هنا وهناك.
ثعل:
الثُّعْلُ: زيادة السّنّ أو دخول سنّ تحت سنّ في اختلاف من المّنْبِت. ثَعِلَ ثَعَلاً فهو أَثْعَلُ والأنثى ثَعْلاء، وربما كان الثُّعْل في أطباء الناقة، والبقرة، وهي زيادة في طُبْيِها فهي ثَعْلاء.
والأَثْعَلُ: السيّد الذي له فضول.
والثُّعلول: الرّجلُ الغضبانُ. قال:
وليس بثُعْلولٍ إذا سِيل واجتُـدي		ولا بَرٍماً يوماً إذا الضّيفُ أوهما
والأنثى من الثعالب ثُعالة، ويقال للذّكر أيضاً ثعالة.
قال رافع: الثعل دُوَيْبة صغيرة تكون في السّقاء إذا خبث ريحُه.
ويقال للرّجل إذا سبّ: هذا الثّعل والكعل، أي: لئيم ليس بشيء، والكعل: كسرة تمر يابس لا يكاد أحدٌ يكسره ولا يأكله وأصله تشبيه بتلك الدّوَيْبَة فاعلم.
عثل: يقال رجل عِثْوَلٌ، أي: طويل اللحية، ولِحْيةٌ عِثْوَلَّة: ضخمة.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الثاء** ve **اللام**’ın ikisiyle birlikte
ع ل ث، ث ع ل yalnızca kullanılmış iki (tertib)tir.
علث:
**العَلْثُ**: karıştırmadır. Denir: **عَلَثَ** **يَعْلِثُ** **عَلْثاً**; ve **اعتلث**. Ve **الزّنْد** için, eğer ateş çıkarmadı ve zorlaştıysa, denir: **عُلاثة**; ve denir: “O ancak **علث**’tır; **العُلاثُ** onun adıdır.” Dedi ki:
وإنّي غير معتلث الزناد
Yani: **الزّند**’i sert olmayan. Yani: ben soyca safım. Ve **اعْتَلَث** bir **زنداً**: onu, hangi (ağacın) ateş çıkarıp çıkarmayacağını bilmediği bir ağaçtan aldı.
Ve **اعتلث** bir **سهماً**: onu, maharet olmaksızın edinir.
**عُلاثَةُ**: bir adam adıdır; ve denir: bilakis o, buradan ve oradan toplanan şeydir.
ثعل:
**الثُّعْلُ**: dişin artması yahut menbitteki (çıkış yerindeki) farklılık sebebiyle bir dişin altına bir dişin girmesidir. **ثَعِلَ** **ثَعَلاً**; o hâlde o **أَثْعَلُ**’dır; dişi ise **ثَعْلاء**. Ve bazen **الثُّعْل** deve ve sığırın memelerinde olur; o, memesindeki bir artıştır; o hâlde o **ثَعْلاء**’dır.
Ve **الأَثْعَلُ**: fazlalıkları olan efendidir.
Ve **الثُّعلول**: öfkeli adamdır. Dedi ki:
وليس بثُعْلولٍ إذا سِيل واجتُـدي		ولا بَرٍماً يوماً إذا الضّيفُ أوهما
Ve tilkilerden dişi: **ثُعالة**; ve erkeğe de **ثعالة** denir.
Râfi‘ dedi: **الثعل** küçük bir canlıcıktır; kokusu bozulduğunda kırbada olur.
Ve bir adama, sövdüğünde, denir: “Bu **الثّعل** ve **الكعل**’dır”; yani: bir hiç olan alçak. Ve **الكعل**: kuru hurma kırıntısıdır; neredeyse hiç kimse onu kıramaz ve yiyemez. Aslı, o küçük canlıcığa benzetmedir; öyleyse bil.
عثل: denir: bir adam **عِثْوَلٌ**; yani: uzun sakallı. Ve bir sakal **عِثْوَلَّة**: iri.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثُعْلُ بالضم: خِلْفٌ زائدٌ صغير في أَخْلافِ الناقة وفي ضرع الشاة، يقال: ما أبينَ ثُعْلَ الشاةِ. والجمع ثُعولٌ. قال ابن همّامٍ السَلوليّ يهجو العلماء:
وذَمُّوا لنا الدنيا وهم يَرْضِعونَهاأَفاويقَ حتى ما يَدِرُّ لها ثُعَـلُ
وإنّما ذكر الثُعْلَ للمبالغة في الارتضاع، والثُعْلُ لا يُدِرُّ.
والثَعَلُ بالتحريك: زوائد في الأٍنان واختلافٌ في منبِتها يركب بعضُها بعضاً. رجلٌ أَثْعَلُ وامرأةٌ ثَعْلاءُ. وربَّما قالوا: أَثْعَلَ القومُ علينا، إذا خالَفوا. وثُعالَةُ: اسمٌ للثعلب، وهو معرفةٌ.
وأرضٌ مضثْعَلَةٌ بالفتح، أي كثيرة الثعالب.

##### Türkçe

**الثُعْلُ** (ضمme ile): devenin memelerindeki ve koyunun memesindeki küçük, fazla bir arka meme. Denilir: “Koyunun **ثُعْلَ**’ı ne kadar da belirgin.” Çoğulu **ثُعولٌ**’dur. İbn Hemّام es-Selûlî, âlimleri hicvederek dedi ki:
وذَمُّوا لنا الدنيا وهم يَرْضِعونَها
أَفاويقَ حتى ما يَدِرُّ لها **ثُعَـلُ**
**الثُعْلَ**’ı ancak emmede mübalağa için zikretti; hâlbuki **الثُعْلُ** süt akıtmaz.

**الثَعَلُ** (harekeleme ile): dişlerde fazlalıklar ve çıkış yerinde farklılık; bazısı bazısının üzerine biner. **رجلٌ أَثْعَلُ** ve **امرأةٌ ثَعْلاءُ**. Bazen derler: “**أَثْعَلَ** قومُ علينا”, muhalefet ettiklerinde. **ثُعالَةُ**: tilkinin adıdır; o, belirli isimdir.

**وأرضٌ مضثْعَلَةٌ** (fetḥa ile): yani tilkileri çok olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والثاء مع اللام
علث ، عثل ، ثعل ، لعث : مستعملة .
علث : أبو عبيد عن الفرّاء قال : المعلوث : بالعين : المخلوط . قال : وقد سمعناه بالغين : مغلوث ، وهو معروف . الحَرّانيّ عن ابن السكيت قال : العَلْث : أن يُخلط البُرّ بالشعير ، يقال : عَلَث الطعامَ يَعْلِثه عَلْثاً . ومنه اشتقّ عُلاثة . قال : والعَلَث : شدّة القتال . يقال : قد عَلِث بعضُ القوم ببعض قلت : والذي ذكره ابن السكيت بالعين يجوز في جميع ما ذكر في الغين . يقال : طعام مغلوث وغَلِيث وعَلِيث ورجل غَلِث : ملازم لمن طالب قتال أو غيره ، وهو صحيح كله . وعُلاَثة : اسم رجل ، وهو الذي يَجمع من ههنا وههنا . وقد عَلَث . قال : ويقال : اعتلث الزَنْدُ إذا لم يورِ ، واعتاص عِلاَثة . وأنشد :
فإني غير معتِلث الزِّنَاد
أي غير صَلْد الزناد . ويقال : اعتلث فلان زَنْداً إذا أخذه من شجر لا يُدرى أيُورى أم لا . والمعتلث من السِهَام : الذي لا خبر فيه ، قاله ابن شميل . أبو زيد : إذا خُلط البُرّ بالشعير فهو عَليث . وحكى النضر عن الجعديّ : غَلَثوا البُرّ بالشعير أي خلطوه ، وهو الغَلِيث . وقال أبو الجرّاح : الغَليث : أن يخلط الشعير بالبرّ للزراعة ثم يحصدان ويجمعان معاً . والجِرْبة : المزرعة ، وأنشد :
جفاه ذوات الدَرّ واجتزّ جِرْبَةً
عليثاً وأعْيا دَرُّ كل عَتُوم
عثل : أهمله الليث . وقال الفرّاء : يقال : عَثَمَتْ يَدُه وعثَلَت تَعْثُل إذا جَبَرت على غير استواء . وأنشد غيره :
ترى مُهجَ الرجال على يديه
كأن عظامه عَثَلت بجَبْر
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَثَل : ثَرْب الشاة ، وهو الخِلْم والسِمْحاق . وقال أبو الهيثم : رجل عِثْوَلّ قِثْوَلّ إذا كان عَيِيّاً
فَدْماً ثقيلاً . قال : وقال لي أعرابيّ ولصاحب لي كان يستثقله ، وكنا معاً نختلف إليه ، فقال لي : أنت قُلْقُل بُلْبُل ، وصاحبك هذا عِثْوَلٌّ قِثْوَلٌّ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : العَثُول : الأحمق ، وجمعه عُثُل .
ثعل : أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم قال : الثُعْل : زيادة طُبْي على سائر الأطباء ، وزيادة سِنّ على سِنّ . وأنشد :
ذمّوا لنا الدنيا وهم يرضعونها
أفاويق حتى ما يدرُّ لها ثُعْلُ
وقال الأصمعيّ : رجل أثعل إذا كان زائد السنّ . وتلك السن الزائدة يقال لها الراءول . الليث : رجل أثعل وامرأة ثعلاء وقد ثَعِل ثَعَلاً وهو زيادة سنّ أو دخول سن تحت سنّ في اختلاف من المَنْبت . قال : والأثعل : السّيد الضخم إذا كان له فضول . قال : والثَعُول : الشاة التي تُحلب من ثلاثة أمكنة أو أربعة للزيادة التي في الطُبْي . الأصمعي : وِرد مُثْعِل إذا ازدحم بعضه على بعض من كثرته . الليث الأنثى من الثعالب يقال لها ثُعَالة . قلت : ويقال لجمع الثعلب ثعالب وثعالى بالباء والياء . ومنه قول الشاعر :
لها أشارير من لحم تُتَمرُه
من الثعالى ووَخْز من أرانيها
أراد : من الثعالب ومن أرانبها . وقال الليث : الثُعْلُول : الرجل الغضبان وأنشد :
وليس بِثُعْلُول إذا سِيل واجتُدِي
ولا برماً يوماً إذا الضَّيْف أوهما
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : في أسنانه ثَعَل وهو تراكب بعضها على بعض . وقيل : أخبث الذئاب الأَثْعل وفي أسنانه شَخَس وهو اختلاف النِبتة . ابن شميل : الثعلب : الذكر ، والأنثى ثعلبة . ويقال لكل ثعلب إذا كان ذكراً : هذا ثُعَالة ، كا ترى بغير صرف ، ولا يقال للأنثى : ثُعَالة ، ويقال للأَسَد : أُسامة بغير صرف ، ولا يقال للأنثى : أُسامة . وبنو ثُعَل : حَيّ من أحياء طيّء . وبَلَد مَثْعَلة : كثير الثعالب .
لعث : أهمله الليث . وقال غيره : الألعث : الثقيل البطيء من الرجال ، وقد لعِث لَعَثاً وقال أبو وَجْزة السعديّ :
ونفضتُ عني نومَها فسرْيتها
بالقوم من تَهِمٍ وألعثَ وانِ
والتهِم والتهِن : الذي قد أثقله النُعَاس .

##### Türkçe

باب العين والثاء مع اللام
**علث** ، **عثل** ، **ثعل** ، **لعث** : kullanımdadır.

**علث** : Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: dedi ki: **المعلوث**: **بالعين** ile: karıştırılmıştır. Dedi ki: onu **بالغين** ile de işittik: **مغلوث**; ve o bilinir. el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **العَلْث**: buğdayın arpa ile karıştırılmasıdır; denir: **عَلَث الطعامَ يَعْلِثه عَلْثاً**. Ondan **عُلاثة** türetilmiştir. Dedi ki: **العَلَث**: çarpışmanın şiddetidir. Denir: **قد عَلِث بعضُ القوم ببعض**. Dedim ki: İbnü’s-Sikkît’in **بالعين** ile zikrettiği, **الغين**de zikredilenlerin tamamında câiz olur. Denir: **طعام مغلوث** ve **غَلِيث** ve **عَلِيث**; ve **رجل غَلِث**: savaş yahut başkası için kendisini talep edene yapışıp kalan (kimse); ve hepsi sahihtir. Ve **عُلاَثة**: bir adamın adıdır; ve o, buradan buraya toplayandır. Ve **قد عَلَث**. Dedi ki: **اعتلث الزَنْدُ**: ateş çıkarmadığı zaman (denir); ve **اعتاص عِلاَثة**. Ve inşâd etti:
فإني غير معتِلث الزِّنَاد
yani: çakmak taşı sert olmayan (kimse). Ve denir: **اعتلث فلان زَنْداً**: onu, hangi (ağacın) ateş çıkaracağı bilinmeyen bir ağaçtan aldığı zaman. Ve oklardan **المعتلث**: kendisinde haber olmayan (ok)tur; bunu İbn Şümeyl söyledi. Ebû Zeyd: buğday arpa ile karıştırıldığı zaman o **عَليث**tir. en-Nadr, el-Ca‘dî’den nakletti: **غَلَثوا البُرّ بالشعير** yani onu karıştırdılar; ve o **الغَلِيث**tir. Ebû’l-Cerrâh dedi ki: **الغَليث**: ekim için arpanın buğday ile karıştırılması, sonra ikisinin biçilip birlikte toplanmasıdır. Ve **الجِرْبة**: ekinliktir. Ve inşâd etti:
جفاه ذوات الدَرّ واجتزّ جِرْبَةً
عليثاً وأعْيا دَرُّ كل عَتُوم

**عثل** : onu el-Leys ihmal etti. el-Ferrâ dedi ki: denir: **عَثَمَتْ يَدُه** ve **عثَلَت تَعْثُل**: düzgün olmayan bir şekilde kırık sarıldığı zaman. Başkası inşâd etti:
ترى مُهجَ الرجال على يديه
كأن عظامه عَثَلت بجَبْر
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العَثَل**: koyunun iç yağıdır; ve o **الخِلْم** ve **السِمْحاق**tır. Ebû’l-Heysem dedi ki: **رجل عِثْوَلّ قِثْوَلّ**: eğer dilsiz (tutuk) ise,
**فَدْماً ثقيلاً**. Dedi ki: bir bedevî bana ve bir arkadaşıma—onu ağır buluyordu; ve biz birlikte ona gidip gelirdik—dedi ki: bana: sen **قُلْقُل بُلْبُل**sün; ve şu senin arkadaşın **عِثْوَلٌّ قِثْوَلٌّ**dür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَثُول**: ahmaktır; çoğulu **عُثُل**dür.

**ثعل** : el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: **الثُعْل**: diğer memelerin üstüne bir meme artmasıdır; ve bir dişin üstüne bir diş artmasıdır. Ve inşâd etti:
ذمّوا لنا الدنيا وهم يرضعونها
أفاويق حتى ما يدرُّ لها ثُعْلُ
el-Asma‘î dedi ki: **رجل أثعل**: eğer dişi fazla ise (denir). Ve o fazla dişe **الراءول** denir. el-Leys: **رجل أثعل** ve **امرأة ثعلاء**; ve **ثَعِل ثَعَلاً**: o, bir dişin artması yahut menbitin (çıkış yerinin) farklılığında bir dişin bir dişin altına girmesidir. Dedi ki: **الأثعل**: eğer onda fazlalıklar varsa iri efendidir. Dedi ki: **الثَعُول**: memedeki fazlalık sebebiyle üç yerden yahut dört yerden sağılan koyundur. el-Asma‘î: **وِرد مُثْعِل**: çokluğundan dolayı bir kısmı bir kısmının üstüne yığıldığı zaman. el-Leys: tilkilerin dişisine **ثُعَالة** denir. Dedim ki: tilkinin çoğuluna **ثعالب** ve **ثعالى** (باء ve ياء ile) denir. Ondandır şairin sözü:
لها أشارير من لحم تُتَمرُه
من الثعالى ووَخْز من أرانيها
Murad etti: tilkilerden ve tavşanlarından. el-Leys dedi ki: **الثُعْلُول**: öfkeli adamdır. Ve inşâd etti:
وليس بِثُعْلُول إذا سِيل واجتُدِي
ولا برماً يوماً إذا الضَّيْف أوهما
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dişlerinde **ثَعَل** vardır: bir kısmının bir kısmının üstüne binmesidir. Ve denildi ki: kurtların en habisi **الأَثْعل**dır; ve dişlerinde **شَخَس** vardır; ve o, bitişin (diş çıkışının) farklılığıdır. İbn Şümeyl: **الثعلب**: erkektir; dişisi **ثعلبة**dir. Ve her tilkiye, erkek olduğu zaman: bu **ثُعَالة** denir; senin gördüğün gibi sarfsız; ve dişiye **ثُعَالة** denmez. Ve aslana **أُسامة** sarfsız denir; ve dişiye **أُسامة** denmez. Ve **بنو ثُعَل**: Tayy’ın kabilelerinden bir kabiledir. Ve **بَلَد مَثْعَلة**: tilkisi çok olan (yer).

**لعث** : onu el-Leys ihmal etti. Başkası dedi ki: **الألعث**: erkeklerden ağır, yavaş olandır; ve **لعِث لَعَثاً**. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:
ونفضتُ عني نومَها فسرْيتها
بالقوم من تَهِمٍ وألعثَ وانِ
Ve **التهِم** ve **التهِن**: kendisini uyuklamanın ağırlaştırdığı kimsedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والعين وما يثلثهما)‏
(ثعل) الثاء والعين واللام أصلٌ واحد، وهو تَزَيُّدٌ واختلافُ حالٍ. فالثَّعَل زيادة السِّنِّ واختلافٌ في الأسنان في مَنْبتِها. تقول ثَعِلَ الرّجلُ وثَعِلَت سِنُّه، وهو يَثْعَل ثَعَلا، وهو أَثْعَلُ والمرأة ثَعْلاء والجميع الثُّعْل. وربّما كان الثَّعَل في أطْباءِ النّاقة أو البقرة، وهي زيادةٌ في طُبْييْها. وقال الخليل: الثُّعلول: الرجل الغضبان، وأنشد:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
أيْ قَارَبَ. وعلى هذا القياس كلمةٌ ذكَرَها الخليل، أنَّ الأثْعَلَ السيِّد الضَّخْم إذا كان لـه فُضُول. وممّا اشتق منه ثُعَلٌ بطن من العرب(4). قال امرؤ القيس:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
ويقال أثْعَلَ القومُ إذا خالَفُوا(6).‏
(ثعم) الثاء والعين والميم ليس أصلاً معوّلاً عليه. أمّا ابنُ دريدٍ فلم يذكره أصلاً. وأمّا الخليل فجعله مرّة في المهمل، كذا خُبِّرْنا به عنه. وذُكِرَ عنه مرّةً أنّ الثَّعْم النَّزْع والجرّ؛ يقال ثَعَمْتُه أي نزعتُه وجرَرته. وذكر عنه أنّه [يقال] تثعَّمَتْ فلاناً أرضُ بني فلانٍ، إذا أعجبَتْه وجرّتْه إليها ونزعَتْه.‏
وقال قوم: هذا تصحيفٌ، إنّما هو تنعّمَتْه فتنعَّمَ، أي أَرَتْهُ ما فيه لـه نعيمٌ فتنعَّمَ، أي أعْمَلَ نعامةَ رِجْلهِ مَشْياً إليها. وما هذا عندي إلاّ كالأوّل. وما صحَّتْ بشيءٍ منه رِواية.‏
(ثعر) التاء والعين والراء بناءٌ إنْ صحَّ دلَّ على قماءَةٍ وصِغَر. فالثُّعْرُورَانِ كالحلمتين تكتنِفان ضَرْعَ الشاة. وعلى هذا قالوا للرجل القصير ثُعْرُور.‏
(ثعط) الثاء والعين والطاء كلمةٌ صحيحة. يقال ثَعِطَ اللَّحمُ إذا تغيَّرَ وأنْتَنَ. وقال:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
ومما حُمِل عليه الثَّعِيطُ دُقاقُ التّرابِ الذي تسفِيه الرِّيح.‏
(ثعب) الثاء والعين والباء أصلٌ يدلُّ على امتداد الشيء وانبساطِه، يكون ذلك في ماءٍ وغيره.‏
قال الخليل: يقال ثَعَبْت الماءَ وأنا أثعَبُه، إذا فجّرته فانثَعب، كانثعاب الدّمِ من الأنف. قال: ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر. وممّا يصلُح حمْلُه على هذا، الثُّعبانُ الحيَّةُ الضَّخْم الطويل؛ وهو من القياس، في انبساطه وامتداده خَلْقاً وحركةً. قال:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
وربما قيل ماءٌ ثَعْبٌ، ويجمع على الثُّعبان.‏
--------------ـــــ
(3) البيت في اللسان (13: 88).‏
(4) في اللسان: "وبنو ثعل بطن، وليس بمعدول، إذا لو كان معدولا لم يصرف".‏
(5) البيت في الجمهرة (2: 45) برواية "إن الكريم للكريم".‏
(6) في اللسان: "أثعل القوم علينا إذا خالفوا". وفي المجمل: "وأثعلوا خالفوا علينا".‏
(7) بعده كما في اللسان (ثعط):‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ

##### Türkçe

(**باب الثاء والعين وما يثلثهما**)‏
(**ثعل**) **الثاء** ve **العين** ve **اللام** tek bir asıldır; o da artma ve hâlin değişmesidir. Şu hâlde **الثَّعَل** dişin artması ve dişlerde, çıkış yerlerinde bir farklılıktır. Dersin: adam **ثَعِلَ** ve dişi **ثَعِلَت**; ve o, **يَثْعَل** **ثَعَلا**; ve o **أَثْعَلُ**’dur; kadın **ثَعْلاء**; hepsi **الثُّعْل**’dür. Ve bazen **الثَّعَل** deve yahut ineğin memelerinde olur; o, iki memesindeki bir artıştır. Halîl dedi: **الثُّعلول**: öfkeli adamdır. Ve şu beyti okudu:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
Yani: yaklaştı. Ve bu kıyasa göre Halîl’in zikrettiği bir kelime (vardır): **الأثْعَلَ** fazlalıkları olduğu zaman iri efendidir. Ve ondan türeyenlerdendir: **ثُعَلٌ** Araplardan bir karın (kabile kolu). İmru’ul-Kays dedi:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
Ve denir: kavim **أثْعَلَ** etti; muhalefet ettikleri zaman.‏

(**ثعم**) **الثاء** ve **العين** ve **الميم** güvenilecek bir asıl değildir. İbn Düreyd ise onu asıl olarak zikretmedi. Halîl’e gelince: onu bir defa ihmâl edilenler içinde kıldı; bize ondan böyle haber verildi. Ve ondan bir defa zikredildi ki **الثَّعْم** çekip çıkarma ve sürüklemedir; denir: onu **ثَعَمْتُه**; yani onu çektim ve sürükledim. Ve ondan zikredildi ki [denir]: falanı, falan oğullarının toprağı **تثعَّمَتْ**; onu beğendiği, ona doğru çektiği ve onu (oraya) çekip çıkardığı zaman.‏
Bir topluluk dedi: bu bir tashîftir; ancak o **تنعّمَتْه**’dir; böylece o **تنعَّمَ** etti; yani onda kendisi için nimet bulunan şeyi ona gösterdi; böylece o **تنعَّمَ** etti; yani ona doğru yürüyüşle ayağının devekuşu yürüyüşünü işletmiş oldu. Bu, benim yanımda, ancak birincisi gibidir. Ve bunların hiçbirinden bir rivayet sahih olmadı.‏

(**ثعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir bina (kalıp)tır; sahih olursa bayağılığa ve küçüklüğe delâlet eder. Şu hâlde **الثُّعْرُورَانِ** koyunun memesini kuşatan, iki meme ucu gibidir. Ve bunun üzerine kısa adama **ثُعْرُور** dediler.‏

(**ثعط**) **الثاء** ve **العين** ve **الطاء** sahih bir kelimedir. Denir: et **ثَعِطَ** etti; değiştiği ve kokuştuğu zaman. Ve dedi:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
Ve bunun üzerine hamledilenlerdendir: **الثَّعِيطُ** rüzgârın savurduğu ince toprak kırıntılarıdır.‏

(**ثعب**) **الثاء** ve **العين** ve **الباء** bir asıldır; şeyin uzamasına ve yayılmasına delâlet eder; bu, suda ve başkasında olur.‏
Halîl dedi: denir: suyu **ثَعَبْت** ettim ve ben onu **أثعَبُه**; onu fışkırttığın zaman; böylece o **انثَعب** eder; burundan kanın fışkırması gibi. Dedi: ve ondan yağmurun oluğu **مَثْعَب** türetildi. Ve bunun üzerine taşınması uygun olanlardandır: **الثُّعبانُ** iri uzun yılandır; ve o, kıyastandır; yaratılış ve hareketçe yayılıp uzamasında. Dedi:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
Ve bazen **ثَعْبٌ** su denir; ve **الثُّعبان** üzerine cem‘ edilir.‏
--------------ـــــ
(3) Beyit Lisân’da (13: 88).‏
(4) Lisân’da: “**وبنو ثعل** bir karındır; ve ma‘dûl değildir; çünkü eğer ma‘dûl olsaydı sarf olunmazdı.”‏
(5) Beyit Cemhere’de (2: 45) “**إن الكريم للكريم**” rivayetiyle.‏
(6) Lisân’da: “Kavim bize karşı **أثعل** etti; muhalefet ettikleri zaman.” Mücmel’de: “Ve **أثعلوا**: bize karşı muhalefet ettiler.”‏
(7) Ondan sonra Lisân’da (**ثعط**) olduğu gibi:‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ع ل
بأسنانه ثعل وهو زيادة سن أو دخـول سـن تحـت سـن مـع اختلـاف المنابـت‏.‏
ورجـل أثعـل وامرأة ثعلاء وقوم ثعل‏.‏
والثعل اسم السن الزائدة وكذلك الطبي الزائد‏.‏
قال ابن همام السلولي‏:‏ وذموا لنا الدنيا وهم يرضعونها أفاويق حتى ما يـدر لهـا ثعـل ومنه قولهم‏:‏ ورد مثعل إذا كثر وازدحم‏.‏
وتقلو‏:‏ تعاله يا أروغ مـن ثعالـه‏.‏
وإن دعـوت علـى أبناء رجل اسمه عمر أو زفر فقل‏:‏ أتيح لكم يا بني فعل رام من بني ثعل‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ رب رام من بنـي ثعـل مثلج كفيه فـي قتـره

##### Türkçe

ث ع ل
Dişleriyle **ثعل** etti; o, bir dişin artması yahut dişlerin çıkış yerleri farklı olmakla birlikte bir dişin bir dişin altına girmesidir.‏
Ve **أثعل** bir adam, **ثعلاء** bir kadın ve **ثعل** bir kavim.‏
Ve **الثعل** fazla dişin adıdır; aynı şekilde fazla **الطبي**’nin de.‏
İbn Hemmâm es-Selûlî dedi ki:
Ve bize dünyayı yerdi(ler), hâlbuki onu emiyorlar; **أفاويق** (aralıklarla) öyle ki ona **ثعل** kalmaz.‏
Ve ondan onların sözü: **ورد مثعل**; çok olduğu ve sıkışıp kalabalıklaştığı zaman.‏
Ve **تقلو**: “Gel, ey **أروغ** (daha kaçamak) **من ثعاله** (ثعاله’den).”‏
Ve eğer adı **عمر** yahut **زفر** olan bir adamın oğulları üzerine beddua edersen, şöyle de: “Size musallat kılındı, ey **بني فعل**; **رام** (bir okçu) **من بني ثعل**’den.”‏
İmru’ul-Kays dedi ki:
Nice **رام** **من بني ثعل**; iki eli **قتـره**’sinde (yayının kiri/pası içinde) buz tutmuş.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثُّعْل: السِّنُّ الزائدة خَلْفَ الأَسنان. والثُّعْل والثَّعَل والثُّعْلُول، كُلُّهُ: زيادةُ سِنٍّ أَو دخولُ سِنٍّ تحت أُخرى في اختلاف من المَنْبِت يركب بعضُها بعضاً. وقيل: نَبَات سِنٍّ في أَصل سِنٍّ؛ وأَنشد ابن بري لراجز:
إِذا أَتَتْ جارتها تَسْتَفْلي،
تَفْتَرُّ عن مُخْتَلِفات ثُعْلِ
شَتًى، وأَنْفٍ مثل أَنفِ العِجلِ
وأَنشد لآخر:
وتَضْحَكُ عن غُرٍّ عِذَابٍ نَقِيّة،
رِقَاقِ الثَّنَايا، لا قِصَارٍ ولا ثُعْل
وثَعِلَتْ سِنُّه ثَعَلاً، وهو أَثْعَل، وتلك السِّنُّ الزائدة يقال لها الرَّاوول، وامرأَة ثَعْلاء، وقد ثَعِلَ ثَعَلاً، وفي أَسنانه ثَعَلٌ: وهو تَرَاكُبُ بعضها على بعض؛ قال:
لا حَوَلٌ في عَيْنِه ولا قَبَل،
ولا شَغاً في فَمِه ولا ثَعَل،
فهو نَقِيٌّ كالحُسَامِ قد صُقِل
ولِثَةٌ ثَعْلاء: خَرَجَ بعضُها على بعض فانتشرت وتراكبت؛ وقوله: فَطارَتْ بالجُدُودِ بَنُو نِزَارٍ،
فَسُدْناهُمْ وأَثْعَلَتِ المِضَارُ
معناه كَثُرت فصارت واحدة على واحدة مثل السِّنِّ المتراكبة، والمِضَار: جمع مَضَر. ويقال: أَخْبَثُ الذِّئاب الأَثْعَل وفي أَسنانه شَخَصٌ وهو اختلاف النِّبْتة. وأَثْعَل الضيِّفانُ: كَثُروا، وهو من ذلك. وأَثْعَل الأَمرُ: عَظُم، وكذلك الجيش، قال القُلاخُ ابن حَزْن:
وأَدْنَى فُرُوعاً للسَّماءِ أَعَالِيا،
وأَمْنَعُه حَوْضاً، إِذا الوِرْدُ أَثْعَلا
أَخو الحَرْب لَبّاساً إِليها جِلالَها،
وليس بوَلاَّجِ الخَوالِف أَعْقَلا
وكَتِيبَةٌ ثَعُولٌ: كثيرة الحَشْو والتُّبَّاع. والثَّعْل والثُّعْل والثَّعَل: زيادة في أَطْبَاء الناقة والبقرة والشاة، وقيل: زيادة طُبْيٍ على سائر الأَطْبَاء، وقيل: خِلْف زائد صغير في أَخْلاف الناقة وضَرْع الشاة. وشاة ثَعُول: تُحْلَب من ثلاثة أَمكنة وأَربعة للزيادة التي في الطُّبْي، وقيل: هي التي لها حَلَمة زائدة، وقيل: هي التي فوق خِلْفِها خِلْف صغير واسم ذلك الخِلْف الثُّعْل. ويقال: ما أَبْيَنَ ثُعْلَ هذه الشاة، والجمع ثُعُول؛ قال ابن هَمّام السَّلُولي يهجو العلماء:
وذَمُّوا لنا الدُّنيا، وهم يَرْضِعُونَها
أَفَاوِيقَ، حتى ما يَدِرُّ لها ثُعْل
وإِنما ذكر الثُّعْل للمبالغة في الارتضاع، والثُّعْل لا يَدِرُّ. وفي حديث موسى وشعيب: ليس فيها ضَبُوب ولا ثَعُول؛ الثَّعُول: الشاة التي لها زيادة حَلَمة، وهي الثعل، وهو عَيْب، والضَّبُوب: الضَّيِّقة مخرج اللبن. والأَثْعَل: السَّيِّد الضَّخْم له فُضُول معروف على المثل. وثُعَالة وثُعَل، كلتاهما: الأُنثى من الثعالب، ويقال لجمع الثَّعلب ثَعالب وثَعَالي، بالباء والياء؛ وقوله:
لها أَشَارِيرُ من لَحْمٍ تُتَمِّره
من الثَّعَالي، ووَخْزٌ من أَرَانِيها
أَراد من الثعالب ومن أَرانبها؛ قال ابن جني: يحتمل عندي أَن يكون الثَّعَالي جمع ثُعَالة وهو الثَّعْلب، وأَراد أَن يقول الثعائل فقلب اضطراراً، وقيل: أَراد الثعالب والأَرانب فلم يمكنه أَن يَقِف الباء فأَبدل منها حرفاً يمكنه أَن يَقِفَه في موضع الجر وهو الياء، وليس ذلك أَنه حذف من الكلمة شيئاً ثم عوّض منها الياء، وهذا أَقيس لقوله أَرانيها، ولأَن ثُعَالة اسم جنس وجمع أَسماء الأَجناس ضعيف.
وأَرض مَثْعَلة، بالفتح: كثيرة الثعالب، كما قالوا مَعْقَرة للأَرض الكثيرة العقارب. والثَّعْلَب: الذكَر، والأُنثى ثعلبة. ويقال لكل ثعلب إِذا كان ذكَراً ثُعَالَةُ كما ترى بغير صرف، ولا يقال للأُنثى ثُعَالة، ويقال للأَسد أُسَامَةُ بغير صرف ولا يقال للأُنثى أُسَامة.
والثُّعْلُول: الرجل الغضبان؛ وأَنشد:
وليس بثُعْلُولٍ، إِذا سِيلَ واجْتُدي،
ولا بَرِماً، يَوْماً، إِذا الضَّيْف أَوْهَما
ويقال. أَثْعَل القومُ علينا إِذا خالفوا. الأَصمعي: وِرْدٌ مُثْعِل إِذا ازدحم بعضُه على بعض من كثرته. وثُعَالة: الكَلأُ اليابِسُ، مَعْرفة. وفي حديث الاستسقاء: اللهم اسْقِنا حتى يقوم أَبو لُبَابة يَسُدُّ ثَعْلَبَ مِرْبَده بإِزَاره؛ المِرْبَد: موضع يُجَفَّف فيه التمر، وثَعْلَبُه ثَقْبُه الذي يسيل منه ماء المطر. وبَنو ثُعَل: بطن وليس بمعدول إِذ لو كان معدولاً لم يصرف؛ وفي الصحاح: وثُعَلٌ أَبو حَيّ من طَيِّءٍ وهو ثُعَلُ بن عمرو أَخو نَبْهان؛ وهم الذين عَنَاهم امرؤ القيس بقوله: رُبَّ رَامٍ من بني ثُعَلٍ،
مُخْرِجٍ كَفَّيْه من سُتُرِه
وثُعْل: موضع بِنَجْد.

##### Türkçe

**الثُّعْل**: dişlerin arkasındaki fazla diş. Ve **الثُّعْل** ve **الثَّعَل**
ve **الثُّعْلُول**, hepsi: bir dişin fazlalığı yahut bir dişin, menşe bakımından bir farklılık içinde, bazısının bazısına binmesiyle bir dişin diğerinin altına girmesidir. Ve denildi ki: bir dişin kökünde bir dişin bitmesi;
ve İbn Berrî bir recez söyleyenden inşad etti:
Komşusu geldiğinde, bit ayıklatmak isterken,
Farklı **ثُعْل**’lerden açılır,
Dağınık, ve buzağı burnu gibi bir burun.

Ve bir başkasına inşad etti:
Ve tertemiz, tatlı, parlak (dişler) üzerinden güler,
İnce ön dişler; ne kısa ne de **ثُعْل**.

Ve onun dişi **ثَعَلاً** ile **ثَعِلَتْ**, o **أَثْعَل**’dır; ve o fazla dişe **الرَّاوول** denir; ve **ثَعْلاء** bir kadın; ve **ثَعَلاً** ile **ثَعِلَ**; ve onun dişlerinde **ثَعَلٌ** vardır:
ve o, bazısının bazısı üzerine binmesidir; dedi ki:
Gözünde ne şaşılık vardır ne de karşıdan bakış,
Ağzında ne **شَغاً** vardır ne de **ثَعَل**,
O, cilalanmış keskin kılıç gibi tertemizdir.

Ve **ثَعْلاء** bir dişeti: bazısı bazısı üzerine çıkmıştır da yayılmış ve üst üste binmiştir; ve onun sözü:
Nizâr oğulları atalarla uçtu,
Biz onları bastırdık ve **المِضَار** **أَثْعَلَتِ**.
Manası: çoğaldı da, üst üste binmiş diş gibi, biri birinin üzerine oldu; ve **المِضَار**: **مَضَر**’ın çoğuludur. Ve denilir: kurtların en habisi **الأَثْعَل**’dır; ve onun dişlerinde **شَخَصٌ** vardır; o, bitişin farklılığıdır. Ve iki misafir **أَثْعَل** etti: çoğaldılar; bu da ondandır. Ve **الأَمرُ أَثْعَل** etti: büyüdü; ordu da böyledir; **القُلاخُ ابن حَزْن** dedi ki:
Göğe en yakın dalları en yüce olan,
Ve havuzu en korunaklı olan; varış yeri **أَثْعَلا** ettiğinde,
Savaşın kardeşi; ona örtülerini giydiren,
Ve artçıların içine dalan birisi değildir; daha akıllı.

Ve **ثَعُولٌ** bir tabur: iç doluluğu ve tâbileri çok olan. Ve **الثَّعْل** ve **الثُّعْل**
ve **الثَّعَل**: deve, inek ve koyunun meme başlarında bir fazlalıktır; ve denildi ki: diğer meme başlarının dışında bir meme başı fazlalığıdır; ve denildi ki: devenin memelerinde ve koyunun memesindeki küçük fazla bir meme başıdır. Ve **ثَعُول** bir koyun: meme başındaki fazlalık sebebiyle üç yerden ve dört yerden sağılır; ve denildi ki: fazla bir meme ucu olan odur; ve denildi ki: meme başının üstünde küçük bir meme başı olan odur; o meme başının adı **الثُّعْل**’dür. Ve denilir: bu koyunun **ثُعْل**’ü ne kadar da belirgin; çoğulu **ثُعُول**; İbn Hemmâm es-Selûlî âlimleri hicvederek dedi ki:
Bize dünyayı yerdi(ler), hâlbuki onu emiyorlar,
Ağız dolusu; öyle ki ona **ثُعْل** akıtmaz oldu.
Ve ancak **الثُّعْل**’ü, emmede mübalağa için zikretti; hâlbuki **الثُّعْل** akıtmaz. Ve Mûsâ ile Şuayb hadîsinde: onda ne **ضَبُوب** vardır ne de **ثَعُول**; **الثَّعُول**: fazla meme ucu olan koyundur; o da **الثعل**’dir; ve o bir ayıptır. Ve **الضَّبُوب**: sütün çıkış yeri dar olan.

Ve **الأَثْعَل**: benzer(ler)e göre bilinen fazlalıkları olan iri efendi. Ve **ثُعَالة**
ve **ثُعَل**, ikisi de: tilkilerin dişisi; ve **الثَّعلب**’in çoğulu için **ثَعالب** ve **ثَعَالي** denilir; **الباء** ve **الياء** ile; ve onun sözü:
Ona, tilkilerden et parçacıkları vardır; onu hurmalandırır,
Ve tavşanlarından bir dürtme vardır.
Tilkilerden ve tavşanlarından demek istedi; İbn Cinnî dedi ki: bana göre muhtemeldir ki **الثَّعَالي**, **ثُعَالة**’nin çoğuludur; o da **الثَّعْلب**’dir; ve **الثعائل** demek istedi de zaruret sebebiyle çevirdi; ve denildi ki: tilkileri ve tavşanları istedi; fakat **الباء** üzerinde durması mümkün olmadı da, cer yerinde üzerinde durabileceği bir harf olan **الياء**’yı onun yerine bedel kıldı; bu, kelimeden bir şey düşürüp sonra onun yerine **الياء** ile tazmin ettiği demek değildir; bu, **أَرانيها** sözü için daha kıyasîdir; ve çünkü **ثُعَالة** bir cins ismidir; cins isimlerinin isimlerinin çoğulu zayıftır.

Ve **مَثْعَلة** bir yer, fetih ile: tilkisi çok olan; tıpkı akrebi çok olan yere **مَعْقَرة** dedikleri gibi. Ve **الثَّعْلَب**: erkektir; dişisi **ثعلبة**’dir. Ve her tilkiye, erkek olduğunda, sarfsız olarak gördüğün üzere **ثُعَالَةُ** denilir; dişiye **ثُعَالة** denilmez. Ve aslana sarfsız olarak **أُسَامَةُ** denilir; dişiye **أُسَامة** denilmez.

Ve **الثُّعْلُول**: öfkeli adam; ve inşad etti:
Ne **ثُعْلُول**’dür, istenip dilenildiğinde,
Ne de bıkkın; bir gün, misafir şaşırttığında.

Ve denilir: kavim bize karşı **أَثْعَل** ettiğinde, muhalefet ettiklerinde. **الأَصمعي**: **مُثْعِل** bir varış yeri; çokluğundan bazısı bazısına sıkıştığında. Ve **ثُعَالة**: kuru ot; bilinen.

Ve yağmur duası hadîsinde: Allah’ım bize su ver; ta ki Ebû Lubâbe kalkıp, izarıyla, kurutma yerinin **ثَعْلَب**’ini tıkasın; **المِرْبَد**: hurmanın kurutulduğu yer; onun **ثَعْلَب**’i ise yağmur suyunun aktığı deliğidir. Ve **بَنو ثُعَل**: bir koldur; ma‘dûl değildir; çünkü ma‘dûl olsaydı sarf edilmezdi. Ve **الصحاح**’ta: ve **ثُعَلٌ**, Tayy’dan bir hayy’ın babasıdır; o, Nebhân’ın kardeşi Amr oğlu **ثُعَلُ**’dür; ve onlar, İmru’ul-Kays’ın şu sözüyle kastettikleridir:
Nice atan vardır **بني ثُعَلٍ**’den,
Ellerini örtüsünden çıkaran.

Ve **ثُعْل**: Necd’de bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثعل، كقفل وجبل وبهلول وهذه عن ابن عباد: السن الزائدة خلف الأسنان، أو دخول سن تحت أخرى في اختلاف من المنبت، وثعلت سنه، كفرح، وهو أثعل بين الثعل ولثة ثعلاء وكذلك امرأة ثعلاء: تراكبت أسنانها وقوم ثعل، بالضم. منه أثعل الضيفان: إذا كثروا وازدحموا. أثعل الأجر: عظم لوحظ فيه معنى الكثرة. ربما قالوا: أثعل القوم علينا: إذا خالفوا، عن الليث. أثعل الأمر: إذا عظم فلا يدرى كيف يتوجه له روعي فيه معنى الاختلاف. من ذلك أثعل الورد: إذا كثر ازدحم، وكذلك أثعل الناس والحوض، عن ابن عباد. وكتيبة ثعول، كصبور: كثيرة الحشو والتباع روعي فيه معنى الكثرة والازدحام. والثعل، بالفتح وبالضم، وبالتحريك: زيادة في أطباء الناقة والبقرة والشاة، وهي ثعول كصبور، يقال: ما أبين ثعل هذه الشاة، أو هي التي فوق خلفها خلف صغير، أو لها حلمة زائدة قال عبد الله بن همام السلولي:
  يذمون دنياهم وهم يرضعونها                      أفاويق حتى ما يدر لها ثعل وإنما ذكر الثعل للمبالغة في الارتضاع، والثعل لا يدر. وقال زهير بن أبي سلمى:

  وأتبعهم فيلقا كـالـسـرا                      ب جأواء تتبع شخبا ثعولا قال الليث: الأثعل: السيد الضخم إذا كان له فضول معروف. وثعالة كثمامة وغراب: أنثى الثعالب. وفي العباب: ثعالة: اسم معرفة للثعلب. ومن سجعات الأساس: تقول: تعاله، يا بن أروغ من ثعاله. وأرض مثعلة، كمرحلة: كثيرتها. وثعالة الكلأ: اليابس منه، معرفة، أو ثعالة: عنب الثعلب وهذه عن أبي حنيفة. وبنو ثعل، كصرد: ابن عمرو بن الغوث حي من طيئ، قال امرؤ القيس:
  رب رام من بني ثعل                      متلج كفيه في قتره وقال أيضا:
  فأبلغ معدا والعباد وطـيئا                      وكندة أني شاكر لبني ثعل وفي الأساس: وإن دعوت على أبناء رجل اسمه عمر أو زفر، فقل: أتيح لكم يا بني فعل، رام من بني ثعل. ثعال كغراب: شعب من جبل بين الروحاء والرويثة ويقال له: ثعالة أيضا، قاله نصر. الثعل كقفل: ع بنجد عن ابن دريد، وقال غيره: قرب السجا، وقال أبو زياد الكلابي: هو من مياه أبي بكر بن كلاب. قال ابن عباد: الثعل: دويبة صغيرة تظهر في السقاء إذا خبثت ريحه. واللئيم. يقال: ورد مثعل كمحسن: أي مزدحم. قال الليث: الثعلول كسرسور: الغضبان وأنشد:
  وليس بثعلول إذا سيل فاجتـدى                      ولا برما يوما إذا الضيف أوهما قال ابن عباد: الثعلول: الشاة يمكن أن تحلب من ثلاثة أمكنة أو أربعة للزيادة في الطبي. يقال للرجل في السب: هذا الثعل والكعل: أي لئيم ليس بشيء، عن ابن عباد. وثعل، كصرد: من أسماء الثعلب، عن ابن دريد. وطعنة ثعول: منتشرة الدم. وجيش ثعول: كثير. والمثعل: المنتشر، وجاء القوم مثعلين: أي اتصل بعضهم ببعض.

##### Türkçe

**الثعل**، **كقفل وجبل وبهلول** ve bu, İbn عباد’dan: dişlerin arkasında dişlerin gerisinde bulunan fazla diş; yahut, çıkış yerinde bir farklılıkla bir dişin başka bir dişin altına girmesi. Ve **ثعلت سنه**، **كفرح**; ve o, **الثعل** ile **أثعل** arasındadır; ve **لثة ثعلاء**; yine **امرأة ثعلاء**: dişleri üst üste binmiştir. Ve **قوم ثعل**، zamme ile. Ondan: **أثعل الضيفان**: çoğaldıkları ve sıkıştıkları zaman. **أثعل الأجر**: büyüdü; onda çokluk manası gözetildi. Bazen dediler: **أثعل القوم علينا**: muhalefet ettikleri zaman; Leys’ten. **أثعل الأمر**: büyüdüğü zaman; artık ona nasıl yönelineceği bilinmez; onda ihtilaf manası gözetildi. Bundan: **أثعل الورد**: çoğaldığı zaman sıkıştı; yine **أثعل الناس والحوض**; İbn عباد’dan. Ve **كتيبة ثعول**، **كصبور**: iç doluluğu ve tâbileri çok; onda çokluk ve sıkışma manası gözetildi.

Ve **الثعل**، fetha ile ve zamme ile ve harekeli olarak: deve, inek ve koyunun memelerinde bir artış; ve o, **ثعول**، **كصبور**. Denir: “Bu koyunun **ثعل**’i ne kadar da belirgin”; yahut o, arkasının üstünde küçük bir arka (meme) olan; yahut onun fazla bir memesi vardır. Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî dedi ki:
  Dünyalarını yererler, hâlbuki onu emzirirler;
  Sağım araları (kadar) (emzirirler) ki artık ona **ثعل** süt vermez.

Ve **الثعل** ancak emzirmede mübalağa için zikredildi; **الثعل** süt vermez. Ve Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:

  Ve onların ardından bir orduyu, serap gibi, tâbi kıldım;
  Çorak (bir dişi deve), **ثعول** bir sütü tâbi kılar.

Leys dedi ki: **الأثعل**: iri efendi; kendisinde bilinen fazlalıklar bulunduğu zaman. Ve **ثعالة**، **كثمامة وغراب**: tilkilerin dişisi. Ve el-ʿUbâb’da: **ثعالة**: tilki için bir özel isim. Ve el-Esâs’ın secilerinden: “**تعاله** de; ey **ثعاله**’dan daha kurnaz olanın oğlu.” Ve **أرض مثعلة**، **كمرحلة**: onun çoğu (çok olanı). Ve **ثعالة الكلأ**: onun kurusu; özel isim. Yahut **ثعالة**: tilki üzümü; ve bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **بنو ثعل**، **كصرد**: Ṭayyiʾden, ʿAmr b. el-Ğavth’un oğlu; bir kabile. İmruʾu’l-Kays dedi ki:
  Nice okçu vardır **بني ثعل**’den;
  Ellerini soğuğunda (giysisine) sokmuş.

Ve yine dedi ki:
  Maʿadd’a, ʿIbâd’a, Ṭayyiʾe
  ve Kinde’ye ulaştır: ben **بني ثعل**’e şükrediciyim.

Ve el-Esâs’ta: Bir adamın oğullarına beddua edersen, adı **عمر** yahut **زفر** ise, şöyle de: “Size (şu) hazır kılındı, ey **بني فعل**”; (nitekim) **رام** (da) **بني ثعل**’dendir. **ثعال**، **كغراب**: er-Rawḥâ ile er-Ruwaytha arasında bir dağın bir kolu; ona **ثعالة** da denir; bunu Naṣr söyledi. **الثعل**، **كقفل**: Necd’de bir yer; İbn Düreyd’den. Başkası dedi ki: es-Secâ’ya yakındır. Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi ki: Ebû Bekr b. Kilâb’ın sularındandır. İbn عباد dedi ki: **الثعل**: kokusu bozulduğu zaman kırbada görünen küçük bir canlı. Ve alçak (kimse). Denir: **ورد مثعل**، **كمحسن**: yani sıkışık. Leys dedi ki: **الثعلول**، **كسرسور**: öfkeli olan. Ve şu beyti okudu:
  Ve o, istenildiğinde cimrilik eden bir **ثعلول** değildir;
  Ve misafir onu kuruntuya düşürdüğünde bir gün (bile) **برما** değildir.

İbn عباد dedi ki: **الثعلول**: memedeki artış sebebiyle üç yerden yahut dört yerden sağılabilen koyun. Sövgüde adama denir: “Bu **الثعل** ve **الكعل**”: yani alçak, bir şey değil; İbn عباد’dan. Ve **ثعل**، **كصرد**: tilkinin adlarındandır; İbn Düreyd’den. Ve **طعنة ثعول**: kanı yayılmış (olan) bir mızrak darbesi. Ve **جيش ثعول**: çok. Ve **المثعل**: yayılmış olan. Ve kavim **مثعلين** olarak geldi: yani bazısı bazısına bitişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَعِلَ
1 ثَعِلَ ثعل , aor. ثَعَلَ , inf. n. ثَعَلٌ, His teeth were irregular in their places of growth, and overlying one another: (Msb:) [or he had a tooth, or teeth, in excess, or exceeding the usual number, and growing behind the others: see what follows.] And ثَعِلَتِ السِّنُّ The tooth exceeded the usual number, (Msb, K,) being behind the other teeth: or entered beneath another, being irregular in the place of growth. (K.) [See also ثُعْلٌ.]

اثعلوا
4 اثعلوا اثعلوا , said of guests, They were, or became, numerous, or many, (K, TA,) and straitened, or crowded, one another: (TA:) so, too, said of men coming to water. (K, TA.) ― -b2- اثعلوا عَلَيْنَا They acted contrarily, or adversely, to us; they opposed us. (Lth, S, K.) ― -b3- اثعل said of a recompense, or reward, It was, or became, great. (K.) ― -b4- And said of an affair, It was so great that one knew not how to apply himself to it: (K:) it implies incongruity. (TA.)

ثَعْلٌ
ثَعْلٌ ثعل : see ثُعْلٌ.

ثُعْلٌ
ثُعْلٌ ثعل (K, and Ham p. 647) and ↓ ثَعَلٌ and ↓ ثُعْلُولٌ, (K,) the last from Ibn-'Abbلd, (TA,) A tooth in excess, or exceeding the usual number, (K, and Ham ubi suprà,) behind the other teeth: (K:) or the entering of a tooth beneath another, with irregularity in the place of its growth: (K:) or ↓ ثَعَلٌ signifies superfluities in the teeth, and irregularity in their places of growth, so that they overlie one another: (S:) or the teeth's overlying one another, and the excess of a tooth among them [beyond the usual number]. (Har p. 243.) ― -b2- And ثُعْلٌ (S, K, and Ham ubi suprà) and ↓ ثَعْلٌ and ↓ ثَعَلٌ (K) An excess, or a redundance, (K and Ham,) [i. e.] a small teat in excess, [in addition to the usual number,] (S,) in, or among, the teats of a sheep or goat, (S, K, Ham,) and of a she-camel, (S, K,) and of a cow: (K:) it does not yield milk, though hyperbolically described as doing so. (S. [But see ثَعُولٌ.]) ― -b3- Also ثُعْلٌ, [not ثُعَالٌ as in Freytag's Lex.,] A certain animalcule that appears in a skin used for holding water or milk when its odour has become bad. (Ibn-'Abbad, K. *)

ثَعَلٌ
ثَعَلٌ ثعل : see ثُعْلٌ, in three places.

ثُعَلٌ
ثُعَلٌ ثعل : see ثُعَالَةُ. ― -b2- One says in reviling a man, هٰذِا الثُّعَلُ وَالكُعَلُ, meaning This ignoble fellow, that is naught. (Ibn-'Abbلd, TA.)

ثُعْلُولٌ
ثُعْلُولٌ ثعلول : see ثُعْلٌ. ― -b2- Also A ewe, or she-goat, that may be milked from three places, or four, (Ibn-'Abbلd, K,) by reason of an excess in the [number of] teats. (Ibn-'Abbلd, TA. [See also ثَعُولٌ.]) -A2- Angry. (Lth, K.)

ثَعَالٍ
ثَعَالٍ ثعال : pl. of ثَعْلَبُ [q. v.]. (K in art. ثعلب.)

ثُعَالٌ
ثُعَالٌ ثعال : see ثُعَالَةُ.

ثَعُولُ
ثَعُولُ ثعول , applied to a she-camel, a cow, and a sheep or goat, Having an excess, or a redundance, in the [number of] teats: or having, above her teat, a small teat: or having a nipple in excess: (K:) or a ewe, or she-goat, having a ثُعْل [q. v.]: or, accord. to some of the lexicologists, a ewe, or she goat, that may be milked from her ثُعْل. (Ham p. 647. [See also ثُعْلُولٌ.]) ― -b2- طَعْنَةٌ ثَعُولٌ A wound made with a spear or the like from which the blood is scattered, or sprinkled. (TA.) ― -b3- جَيْشٌ ثَعُولٌ A numerous army. (TA.) And كَتِيبَةٌ An army, or a collected portion thereof, having with it much rabble and many followers: (K:) regard is had in it to multitude and crowding. (TA.)

ثُعَالَةُ
ثُعَالَةُ ثعال ثعاله ثعالة , a determinate noun, The ثَعْلَب [or fox]; (S, O;) as also ↓ ثُعَلٌ: (IDrd, TA:) or the female ثعلب; as also ↓ ثُعَالٌ. (K.) -A2- ثُعَالَةُ Dry herbage: or ثُعَالَةُ is [the plant commonly called] عِنَبُ الثَّعْلَبِ [see art. ثعلب]: (K:) this is from AHn. (TA.)

أَثْعَلُ
أَثْعَلُ ذ A man whose teeth are irregular in their places of growth, and overlying one another: (Msb:) or having superfluities in his teeth, and irregularity in their places of growth, so that they overlie one another: (S:) or having a tooth in excess, (Mgh, K,) behind the other teeth: (K:) or having a tooth entering beneath another, being irregular in the place of growth: (K:) fem. ثَعْلَآءُ, applied to a woman; (S, Mgh, Msb, K;) and also to a gum (لِثَةٌ): (K:) pl. ثُعْلٌ. (Msb, TA.) ― -b2- A portly, or corpulent, personage, or chief, characterized by superabundances of benificence, or bounty. (Lth, K.)

مُثْعِلٌ
مُثْعِلٌ مثعل Spread, scattered, or sprinkled. (TA.) ― -b2- ورْدٌمُثْعلٌ [A company of men coming to water] straitening, or crowding, one another. (K.) ― -b3- جَآءَ القَوْمُ مُثْعِلِينَ The people, or company of men, came in a connected, or continnous, body. (TA.)

أَرْضٌ مَثْعَلَةٌ
أَرْضٌ مَثْعَلَةٌ ذ A land in which are many ثَعَالِب [or foxes]; (S, K;) like مَعْقَرَةٌ meaning “ a land in which are many عَقَارِب [or scorpions]; ” (S;) as also مُثَعْلِبَةٌ. (K in art. ثعلب. [But see this last word.])

##### Türkçe

**ثَعِلَ**
1 **ثَعِلَ** ثعل, muzâri‘ **ثَعَلَ**, mastar ismi **ثَعَلٌ**, Dişleri, çıkış yerlerinde düzensiz oldu ve birbirinin üzerine bindi: (Msb:) [yahut onda, yahut dişlerinde, fazlalık vardı, yahut alışılmış sayıdan fazla idi ve ötekilerin arkasında çıkıyordu: aşağıda gelene bak.] Ve **ثَعِلَتِ السِّنُّ** Diş, alışılmış sayıyı aştı, (Msb, K,) öteki dişlerin arkasında olarak: yahut başka birinin altına girdi, çıkış yerinde düzensiz olarak. (K.) [Ayrıca **ثُعْلٌ**’e de bak.]

**اثعلوا**
4 **اثعلوا** اثعلوا, misafirler hakkında söylenir, Çok oldular yahut çoklaştılar, (K, TA,) ve birbirlerini daralttılar yahut sıkıştırdılar: (TA:) suya gelen adamlar hakkında da böyledir. (K, TA.) ― -b2- **اثعلوا عَلَيْنَا** Bize aykırı yahut aleyhimize davrandılar; bize karşı çıktılar. (Lth, S, K.) ― -b3- **اثعل** bir karşılık yahut ödül hakkında söylenir, Büyük oldu yahut büyüdü. (K.) ― -b4- Ve bir iş hakkında söylenir, Öyle büyük oldu ki kişi ona nasıl yönelip girişeceğini bilmezdi: (K:) uygunsuzluğu tazammun eder. (TA.)

**ثَعْلٌ**
**ثَعْلٌ** ثعل: **ثُعْلٌ**’e bak.

**ثُعْلٌ**
**ثُعْلٌ** ثعل (K, ve Ham s. 647) ve ↓ **ثَعَلٌ** ve ↓ **ثُعْلُولٌ**, (K,) sonuncusu İbn-‘Abbâd’dan, (TA,) Alışılmış sayıdan fazla olan yahut alışılmış sayıyı aşan bir diş, (K, ve Ham mezkûr yerde,) öteki dişlerin arkasında: (K:) yahut bir dişin, çıkış yerinde düzensizlikle, başka birinin altına girmesi: (K:) yahut ↓ **ثَعَلٌ** dişlerde fazlalıkları ve çıkış yerlerinde düzensizliği ifade eder; öyle ki birbirlerinin üzerine binerler: (S:) yahut dişlerin birbirlerinin üzerine binmesi ve onların arasında bir dişin fazlalığı [alışılmış sayıdan fazla]. (Har s. 243.) ― -b2- Ve **ثُعْلٌ** (S, K, ve Ham mezkûr yerde) ve ↓ **ثَعْلٌ** ve ↓ **ثَعَلٌ** (K) Bir fazlalık yahut artıklık, (K ve Ham,) [yani] fazla olan küçük bir meme, [alışılmış sayıya ilâveten,] (S,) bir koyun yahut keçinin memelerinde yahut arasında, (S, K, Ham,) ve bir dişi devenin, (S, K,) ve bir ineğin: (K:) süt vermez; her ne kadar mübalağa yoluyla veriyor diye vasfedilse de. (S. [Lâkin **ثَعُولٌ**’e bak.]) ― -b3- Yine **ثُعْلٌ**, [Freytag’ın Lex.’inde olduğu gibi **ثُعَالٌ** değil,] Kokusu kötüleştiğinde su yahut süt taşımak için kullanılan bir tulumda görünen belirli bir küçük hayvancık. (İbn-‘Abbâd, K. *)

**ثَعَلٌ**
**ثَعَلٌ** ثعل: üç yerde **ثُعْلٌ**’e bak.

**ثُعَلٌ**
**ثُعَلٌ** ثعل: **ثُعَالَةُ**’ye bak. ― -b2- Bir adamı yererken şöyle denir: **هٰذِا الثُّعَلُ وَالكُعَلُ**, yani: Bu aşağılık herif; hiçbir şey değildir. (İbn-‘Abbâd, TA.)

**ثُعْلُولٌ**
**ثُعْلُولٌ** ثعلول: **ثُعْلٌ**’e bak. ― -b2- Yine, memelerin [sayısındaki] fazlalık sebebiyle üç yerden yahut dört yerden sağılan bir koyun yahut dişi keçi. (İbn-‘Abbâd, K,) (İbn-‘Abbâd, TA. [Ayrıca **ثَعُولٌ**’e de bak.]) -A2- Öfkeli. (Lth, K.)

**ثَعَالٍ**
**ثَعَالٍ** ثعال: **ثَعْلَبُ**’un çoğuludur [bk.]. (ثعلب maddesinde K.)

**ثُعَالٌ**
**ثُعَالٌ** ثعال: **ثُعَالَةُ**’ye bak.

**ثَعُولُ**
**ثَعُولُ** ثعول, dişi deveye, ineğe ve koyun yahut keçiye uygulanır, Memelerin [sayısında] fazlalığı yahut artıklığı olan: yahut memesinin üstünde küçük bir memesi olan: yahut fazla bir meme başı olan: (K:) yahut **ثُعْلٌ**’ü olan bir koyun yahut dişi keçi: yahut lugatçılardan bazısına göre, **ثُعْلٌ**’ünden sağılan bir koyun yahut dişi keçi. (Ham s. 647. [Ayrıca **ثُعْلُولٌ**’e de bak.]) ― -b2- **طَعْنَةٌ ثَعُولٌ** Kanı saçılan yahut serpilen, mızrak veya benzeriyle yapılmış bir yara. (TA.) ― -b3- **جَيْشٌ ثَعُولٌ** Çok sayılı bir ordu. (TA.) Ve **كَتِيبَةٌ** Yanında çok ayaktakımı ve birçok tâbi bulunan bir ordu yahut onun toplanmış bir kısmı: (K:) onda çokluk ve sıkışıklık gözetilmiştir. (TA.)

**ثُعَالَةُ**
**ثُعَالَةُ** ثعال ثعاله ثعالة, belirli bir isim, **ثَعْلَبُ** [yahut tilki]; (S, O;) ve ayrıca ↓ **ثُعَلٌ**: (IDrd, TA:) yahut dişi **ثعلب**; ve ayrıca ↓ **ثُعَالٌ**. (K.) -A2- **ثُعَالَةُ** Kuru ot: yahut **ثُعَالَةُ**, [genellikle] **عِنَبُ الثَّعْلَبِ** diye adlandırılan bitkidir [ثعلب maddesine bak]: (K:) bu, AHn’dendir. (TA.)

**أَثْعَلُ**
**أَثْعَلُ** ذ Dişleri çıkış yerlerinde düzensiz olan ve birbirlerinin üzerine binen bir adam: (Msb:) yahut dişlerinde fazlalıklar bulunan ve çıkış yerlerinde düzensizlik olan; öyle ki birbirlerinin üzerine binerler: (S:) yahut öteki dişlerin arkasında, fazla bir dişi olan, (Mgh, K,) (K:) yahut çıkış yerinde düzensiz olarak başka birinin altına giren bir dişi olan: (K:) müennesi **ثَعْلَآءُ**, bir kadına uygulanır; (S, Mgh, Msb, K;) ve ayrıca bir dişetine (**لِثَةٌ**): (K:) çoğulu **ثُعْلٌ**. (Msb, TA.) ― -b2- İhsan yahut cömertlik fazlalıklarıyla nitelenmiş, heybetli yahut şişman bir kişi yahut reis. (Lth, K.)

**مُثْعِلٌ**
**مُثْعِلٌ** مثعل Saçılmış, dağılmış yahut serpilmiş. (TA.) ― -b2- **ورْدٌمُثْعلٌ** [Suya gelen bir adamlar topluluğu] birbirlerini daraltan yahut sıkıştıran. (K.) ― -b3- **جَآءَ القَوْمُ مُثْعِلِينَ** Kavim yahut adamlar topluluğu, bitişik yahut kesintisiz bir kitle hâlinde geldi. (TA.)

**أَرْضٌ مَثْعَلَةٌ**
**أَرْضٌ مَثْعَلَةٌ** ذ İçinde çok **ثَعَالِب** [yahut tilkiler] bulunan bir arazi; (S, K;) “içinde çok **عَقَارِب** [yahut akrepler] bulunan bir arazi” anlamındaki **مَعْقَرَةٌ** gibi; (S;) ve ayrıca **مُثَعْلِبَةٌ**. (ثعلب maddesinde K. [Lâkin bu son kelimeye bak.])
