# ثعل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثعل

الثُّعْل: السِّنُّ الزائدة خَلْفَ الأَسنان. والثُّعْل والثَّعَل والثُّعْلُول، كُلُّهُ: زيادةُ سِنٍّ أَو دخولُ سِنٍّ تحت أُخرى في اختلاف من المَنْبِت يركب بعضُها بعضاً. وقيل: نَبَات سِنٍّ في أَصل سِنٍّ؛ وأَنشد ابن بري لراجز:
إِذا أَتَتْ جارتها تَسْتَفْلي،
تَفْتَرُّ عن مُخْتَلِفات ثُعْلِ
شَتًى، وأَنْفٍ مثل أَنفِ العِجلِ
وأَنشد لآخر:
وتَضْحَكُ عن غُرٍّ عِذَابٍ نَقِيّة،
رِقَاقِ الثَّنَايا، لا قِصَارٍ ولا ثُعْل
وثَعِلَتْ سِنُّه ثَعَلاً، وهو أَثْعَل، وتلك السِّنُّ الزائدة يقال لها الرَّاوول، وامرأَة ثَعْلاء، وقد ثَعِلَ ثَعَلاً، وفي أَسنانه ثَعَلٌ: وهو تَرَاكُبُ بعضها على بعض؛ قال:
لا حَوَلٌ في عَيْنِه ولا قَبَل،
ولا شَغاً في فَمِه ولا ثَعَل،
فهو نَقِيٌّ كالحُسَامِ قد صُقِل
ولِثَةٌ ثَعْلاء: خَرَجَ بعضُها على بعض فانتشرت وتراكبت؛ وقوله: فَطارَتْ بالجُدُودِ بَنُو نِزَارٍ،
فَسُدْناهُمْ وأَثْعَلَتِ المِضَارُ
معناه كَثُرت فصارت واحدة على واحدة مثل السِّنِّ المتراكبة، والمِضَار: جمع مَضَر. ويقال: أَخْبَثُ الذِّئاب الأَثْعَل وفي أَسنانه شَخَصٌ وهو اختلاف النِّبْتة. وأَثْعَل الضيِّفانُ: كَثُروا، وهو من ذلك. وأَثْعَل الأَمرُ: عَظُم، وكذلك الجيش، قال القُلاخُ ابن حَزْن:
وأَدْنَى فُرُوعاً للسَّماءِ أَعَالِيا،
وأَمْنَعُه حَوْضاً، إِذا الوِرْدُ أَثْعَلا
أَخو الحَرْب لَبّاساً إِليها جِلالَها،
وليس بوَلاَّجِ الخَوالِف أَعْقَلا
وكَتِيبَةٌ ثَعُولٌ: كثيرة الحَشْو والتُّبَّاع. والثَّعْل والثُّعْل والثَّعَل: زيادة في أَطْبَاء الناقة والبقرة والشاة، وقيل: زيادة طُبْيٍ على سائر الأَطْبَاء، وقيل: خِلْف زائد صغير في أَخْلاف الناقة وضَرْع الشاة. وشاة ثَعُول: تُحْلَب من ثلاثة أَمكنة وأَربعة للزيادة التي في الطُّبْي، وقيل: هي التي لها حَلَمة زائدة، وقيل: هي التي فوق خِلْفِها خِلْف صغير واسم ذلك الخِلْف الثُّعْل. ويقال: ما أَبْيَنَ ثُعْلَ هذه الشاة، والجمع ثُعُول؛ قال ابن هَمّام السَّلُولي يهجو العلماء:
وذَمُّوا لنا الدُّنيا، وهم يَرْضِعُونَها
أَفَاوِيقَ، حتى ما يَدِرُّ لها ثُعْل
وإِنما ذكر الثُّعْل للمبالغة في الارتضاع، والثُّعْل لا يَدِرُّ. وفي حديث موسى وشعيب: ليس فيها ضَبُوب ولا ثَعُول؛ الثَّعُول: الشاة التي لها زيادة حَلَمة، وهي الثعل، وهو عَيْب، والضَّبُوب: الضَّيِّقة مخرج اللبن. والأَثْعَل: السَّيِّد الضَّخْم له فُضُول معروف على المثل. وثُعَالة وثُعَل، كلتاهما: الأُنثى من الثعالب، ويقال لجمع الثَّعلب ثَعالب وثَعَالي، بالباء والياء؛ وقوله:
لها أَشَارِيرُ من لَحْمٍ تُتَمِّره
من الثَّعَالي، ووَخْزٌ من أَرَانِيها
أَراد من الثعالب ومن أَرانبها؛ قال ابن جني: يحتمل عندي أَن يكون الثَّعَالي جمع ثُعَالة وهو الثَّعْلب، وأَراد أَن يقول الثعائل فقلب اضطراراً، وقيل: أَراد الثعالب والأَرانب فلم يمكنه أَن يَقِف الباء فأَبدل منها حرفاً يمكنه أَن يَقِفَه في موضع الجر وهو الياء، وليس ذلك أَنه حذف من الكلمة شيئاً ثم عوّض منها الياء، وهذا أَقيس لقوله أَرانيها، ولأَن ثُعَالة اسم جنس وجمع أَسماء الأَجناس ضعيف.
وأَرض مَثْعَلة، بالفتح: كثيرة الثعالب، كما قالوا مَعْقَرة للأَرض الكثيرة العقارب. والثَّعْلَب: الذكَر، والأُنثى ثعلبة. ويقال لكل ثعلب إِذا كان ذكَراً ثُعَالَةُ كما ترى بغير صرف، ولا يقال للأُنثى ثُعَالة، ويقال للأَسد أُسَامَةُ بغير صرف ولا يقال للأُنثى أُسَامة.
والثُّعْلُول: الرجل الغضبان؛ وأَنشد:
وليس بثُعْلُولٍ، إِذا سِيلَ واجْتُدي،
ولا بَرِماً، يَوْماً، إِذا الضَّيْف أَوْهَما
ويقال. أَثْعَل القومُ علينا إِذا خالفوا. الأَصمعي: وِرْدٌ مُثْعِل إِذا ازدحم بعضُه على بعض من كثرته. وثُعَالة: الكَلأُ اليابِسُ، مَعْرفة. وفي حديث الاستسقاء: اللهم اسْقِنا حتى يقوم أَبو لُبَابة يَسُدُّ ثَعْلَبَ مِرْبَده بإِزَاره؛ المِرْبَد: موضع يُجَفَّف فيه التمر، وثَعْلَبُه ثَقْبُه الذي يسيل منه ماء المطر. وبَنو ثُعَل: بطن وليس بمعدول إِذ لو كان معدولاً لم يصرف؛ وفي الصحاح: وثُعَلٌ أَبو حَيّ من طَيِّءٍ وهو ثُعَلُ بن عمرو أَخو نَبْهان؛ وهم الذين عَنَاهم امرؤ القيس بقوله: رُبَّ رَامٍ من بني ثُعَلٍ،
مُخْرِجٍ كَفَّيْه من سُتُرِه
وثُعْل: موضع بِنَجْد.

### Türkçe

**الثُّعْل**: dişlerin arkasındaki fazla diş. Ve **الثُّعْل** ve **الثَّعَل**
ve **الثُّعْلُول**, hepsi: bir dişin fazlalığı yahut bir dişin, menşe bakımından bir farklılık içinde, bazısının bazısına binmesiyle bir dişin diğerinin altına girmesidir. Ve denildi ki: bir dişin kökünde bir dişin bitmesi;
ve İbn Berrî bir recez söyleyenden inşad etti:
Komşusu geldiğinde, bit ayıklatmak isterken,
Farklı **ثُعْل**’lerden açılır,
Dağınık, ve buzağı burnu gibi bir burun.

Ve bir başkasına inşad etti:
Ve tertemiz, tatlı, parlak (dişler) üzerinden güler,
İnce ön dişler; ne kısa ne de **ثُعْل**.

Ve onun dişi **ثَعَلاً** ile **ثَعِلَتْ**, o **أَثْعَل**’dır; ve o fazla dişe **الرَّاوول** denir; ve **ثَعْلاء** bir kadın; ve **ثَعَلاً** ile **ثَعِلَ**; ve onun dişlerinde **ثَعَلٌ** vardır:
ve o, bazısının bazısı üzerine binmesidir; dedi ki:
Gözünde ne şaşılık vardır ne de karşıdan bakış,
Ağzında ne **شَغاً** vardır ne de **ثَعَل**,
O, cilalanmış keskin kılıç gibi tertemizdir.

Ve **ثَعْلاء** bir dişeti: bazısı bazısı üzerine çıkmıştır da yayılmış ve üst üste binmiştir; ve onun sözü:
Nizâr oğulları atalarla uçtu,
Biz onları bastırdık ve **المِضَار** **أَثْعَلَتِ**.
Manası: çoğaldı da, üst üste binmiş diş gibi, biri birinin üzerine oldu; ve **المِضَار**: **مَضَر**’ın çoğuludur. Ve denilir: kurtların en habisi **الأَثْعَل**’dır; ve onun dişlerinde **شَخَصٌ** vardır; o, bitişin farklılığıdır. Ve iki misafir **أَثْعَل** etti: çoğaldılar; bu da ondandır. Ve **الأَمرُ أَثْعَل** etti: büyüdü; ordu da böyledir; **القُلاخُ ابن حَزْن** dedi ki:
Göğe en yakın dalları en yüce olan,
Ve havuzu en korunaklı olan; varış yeri **أَثْعَلا** ettiğinde,
Savaşın kardeşi; ona örtülerini giydiren,
Ve artçıların içine dalan birisi değildir; daha akıllı.

Ve **ثَعُولٌ** bir tabur: iç doluluğu ve tâbileri çok olan. Ve **الثَّعْل** ve **الثُّعْل**
ve **الثَّعَل**: deve, inek ve koyunun meme başlarında bir fazlalıktır; ve denildi ki: diğer meme başlarının dışında bir meme başı fazlalığıdır; ve denildi ki: devenin memelerinde ve koyunun memesindeki küçük fazla bir meme başıdır. Ve **ثَعُول** bir koyun: meme başındaki fazlalık sebebiyle üç yerden ve dört yerden sağılır; ve denildi ki: fazla bir meme ucu olan odur; ve denildi ki: meme başının üstünde küçük bir meme başı olan odur; o meme başının adı **الثُّعْل**’dür. Ve denilir: bu koyunun **ثُعْل**’ü ne kadar da belirgin; çoğulu **ثُعُول**; İbn Hemmâm es-Selûlî âlimleri hicvederek dedi ki:
Bize dünyayı yerdi(ler), hâlbuki onu emiyorlar,
Ağız dolusu; öyle ki ona **ثُعْل** akıtmaz oldu.
Ve ancak **الثُّعْل**’ü, emmede mübalağa için zikretti; hâlbuki **الثُّعْل** akıtmaz. Ve Mûsâ ile Şuayb hadîsinde: onda ne **ضَبُوب** vardır ne de **ثَعُول**; **الثَّعُول**: fazla meme ucu olan koyundur; o da **الثعل**’dir; ve o bir ayıptır. Ve **الضَّبُوب**: sütün çıkış yeri dar olan.

Ve **الأَثْعَل**: benzer(ler)e göre bilinen fazlalıkları olan iri efendi. Ve **ثُعَالة**
ve **ثُعَل**, ikisi de: tilkilerin dişisi; ve **الثَّعلب**’in çoğulu için **ثَعالب** ve **ثَعَالي** denilir; **الباء** ve **الياء** ile; ve onun sözü:
Ona, tilkilerden et parçacıkları vardır; onu hurmalandırır,
Ve tavşanlarından bir dürtme vardır.
Tilkilerden ve tavşanlarından demek istedi; İbn Cinnî dedi ki: bana göre muhtemeldir ki **الثَّعَالي**, **ثُعَالة**’nin çoğuludur; o da **الثَّعْلب**’dir; ve **الثعائل** demek istedi de zaruret sebebiyle çevirdi; ve denildi ki: tilkileri ve tavşanları istedi; fakat **الباء** üzerinde durması mümkün olmadı da, cer yerinde üzerinde durabileceği bir harf olan **الياء**’yı onun yerine bedel kıldı; bu, kelimeden bir şey düşürüp sonra onun yerine **الياء** ile tazmin ettiği demek değildir; bu, **أَرانيها** sözü için daha kıyasîdir; ve çünkü **ثُعَالة** bir cins ismidir; cins isimlerinin isimlerinin çoğulu zayıftır.

Ve **مَثْعَلة** bir yer, fetih ile: tilkisi çok olan; tıpkı akrebi çok olan yere **مَعْقَرة** dedikleri gibi. Ve **الثَّعْلَب**: erkektir; dişisi **ثعلبة**’dir. Ve her tilkiye, erkek olduğunda, sarfsız olarak gördüğün üzere **ثُعَالَةُ** denilir; dişiye **ثُعَالة** denilmez. Ve aslana sarfsız olarak **أُسَامَةُ** denilir; dişiye **أُسَامة** denilmez.

Ve **الثُّعْلُول**: öfkeli adam; ve inşad etti:
Ne **ثُعْلُول**’dür, istenip dilenildiğinde,
Ne de bıkkın; bir gün, misafir şaşırttığında.

Ve denilir: kavim bize karşı **أَثْعَل** ettiğinde, muhalefet ettiklerinde. **الأَصمعي**: **مُثْعِل** bir varış yeri; çokluğundan bazısı bazısına sıkıştığında. Ve **ثُعَالة**: kuru ot; bilinen.

Ve yağmur duası hadîsinde: Allah’ım bize su ver; ta ki Ebû Lubâbe kalkıp, izarıyla, kurutma yerinin **ثَعْلَب**’ini tıkasın; **المِرْبَد**: hurmanın kurutulduğu yer; onun **ثَعْلَب**’i ise yağmur suyunun aktığı deliğidir. Ve **بَنو ثُعَل**: bir koldur; ma‘dûl değildir; çünkü ma‘dûl olsaydı sarf edilmezdi. Ve **الصحاح**’ta: ve **ثُعَلٌ**, Tayy’dan bir hayy’ın babasıdır; o, Nebhân’ın kardeşi Amr oğlu **ثُعَلُ**’dür; ve onlar, İmru’ul-Kays’ın şu sözüyle kastettikleridir:
Nice atan vardır **بني ثُعَلٍ**’den,
Ellerini örtüsünden çıkaran.

Ve **ثُعْل**: Necd’de bir yerdir.
