# ثعل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%B9%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثعل

(باب الثاء والعين وما يثلثهما)‏
(ثعل) الثاء والعين واللام أصلٌ واحد، وهو تَزَيُّدٌ واختلافُ حالٍ. فالثَّعَل زيادة السِّنِّ واختلافٌ في الأسنان في مَنْبتِها. تقول ثَعِلَ الرّجلُ وثَعِلَت سِنُّه، وهو يَثْعَل ثَعَلا، وهو أَثْعَلُ والمرأة ثَعْلاء والجميع الثُّعْل. وربّما كان الثَّعَل في أطْباءِ النّاقة أو البقرة، وهي زيادةٌ في طُبْييْها. وقال الخليل: الثُّعلول: الرجل الغضبان، وأنشد:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
أيْ قَارَبَ. وعلى هذا القياس كلمةٌ ذكَرَها الخليل، أنَّ الأثْعَلَ السيِّد الضَّخْم إذا كان لـه فُضُول. وممّا اشتق منه ثُعَلٌ بطن من العرب(4). قال امرؤ القيس:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
ويقال أثْعَلَ القومُ إذا خالَفُوا(6).‏
(ثعم) الثاء والعين والميم ليس أصلاً معوّلاً عليه. أمّا ابنُ دريدٍ فلم يذكره أصلاً. وأمّا الخليل فجعله مرّة في المهمل، كذا خُبِّرْنا به عنه. وذُكِرَ عنه مرّةً أنّ الثَّعْم النَّزْع والجرّ؛ يقال ثَعَمْتُه أي نزعتُه وجرَرته. وذكر عنه أنّه [يقال] تثعَّمَتْ فلاناً أرضُ بني فلانٍ، إذا أعجبَتْه وجرّتْه إليها ونزعَتْه.‏
وقال قوم: هذا تصحيفٌ، إنّما هو تنعّمَتْه فتنعَّمَ، أي أَرَتْهُ ما فيه لـه نعيمٌ فتنعَّمَ، أي أعْمَلَ نعامةَ رِجْلهِ مَشْياً إليها. وما هذا عندي إلاّ كالأوّل. وما صحَّتْ بشيءٍ منه رِواية.‏
(ثعر) التاء والعين والراء بناءٌ إنْ صحَّ دلَّ على قماءَةٍ وصِغَر. فالثُّعْرُورَانِ كالحلمتين تكتنِفان ضَرْعَ الشاة. وعلى هذا قالوا للرجل القصير ثُعْرُور.‏
(ثعط) الثاء والعين والطاء كلمةٌ صحيحة. يقال ثَعِطَ اللَّحمُ إذا تغيَّرَ وأنْتَنَ. وقال:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
ومما حُمِل عليه الثَّعِيطُ دُقاقُ التّرابِ الذي تسفِيه الرِّيح.‏
(ثعب) الثاء والعين والباء أصلٌ يدلُّ على امتداد الشيء وانبساطِه، يكون ذلك في ماءٍ وغيره.‏
قال الخليل: يقال ثَعَبْت الماءَ وأنا أثعَبُه، إذا فجّرته فانثَعب، كانثعاب الدّمِ من الأنف. قال: ومنه اشتُقّ مَثْعَب المَطَر. وممّا يصلُح حمْلُه على هذا، الثُّعبانُ الحيَّةُ الضَّخْم الطويل؛ وهو من القياس، في انبساطه وامتداده خَلْقاً وحركةً. قال:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
وربما قيل ماءٌ ثَعْبٌ، ويجمع على الثُّعبان.‏
--------------ـــــ
(3) البيت في اللسان (13: 88).‏
(4) في اللسان: "وبنو ثعل بطن، وليس بمعدول، إذا لو كان معدولا لم يصرف".‏
(5) البيت في الجمهرة (2: 45) برواية "إن الكريم للكريم".‏
(6) في اللسان: "أثعل القوم علينا إذا خالفوا". وفي المجمل: "وأثعلوا خالفوا علينا".‏
(7) بعده كما في اللسان (ثعط):‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ

### Türkçe

(**باب الثاء والعين وما يثلثهما**)‏
(**ثعل**) **الثاء** ve **العين** ve **اللام** tek bir asıldır; o da artma ve hâlin değişmesidir. Şu hâlde **الثَّعَل** dişin artması ve dişlerde, çıkış yerlerinde bir farklılıktır. Dersin: adam **ثَعِلَ** ve dişi **ثَعِلَت**; ve o, **يَثْعَل** **ثَعَلا**; ve o **أَثْعَلُ**’dur; kadın **ثَعْلاء**; hepsi **الثُّعْل**’dür. Ve bazen **الثَّعَل** deve yahut ineğin memelerinde olur; o, iki memesindeki bir artıştır. Halîl dedi: **الثُّعلول**: öfkeli adamdır. Ve şu beyti okudu:‏
وليس بثُعلولٍ إذا سِيلَ واجْتُدِي*** ولا بَرِماً يوماً إذا الضَّيفُ أوْهَمَا(3)‏
Yani: yaklaştı. Ve bu kıyasa göre Halîl’in zikrettiği bir kelime (vardır): **الأثْعَلَ** fazlalıkları olduğu zaman iri efendidir. Ve ondan türeyenlerdendir: **ثُعَلٌ** Araplardan bir karın (kabile kolu). İmru’ul-Kays dedi:‏
أحلَلْتُ رَحْلي في بني ثُعَلٍ *** إنّ الكِرامِ للكريم مَحَلّ(5)‏
Ve denir: kavim **أثْعَلَ** etti; muhalefet ettikleri zaman.‏

(**ثعم**) **الثاء** ve **العين** ve **الميم** güvenilecek bir asıl değildir. İbn Düreyd ise onu asıl olarak zikretmedi. Halîl’e gelince: onu bir defa ihmâl edilenler içinde kıldı; bize ondan böyle haber verildi. Ve ondan bir defa zikredildi ki **الثَّعْم** çekip çıkarma ve sürüklemedir; denir: onu **ثَعَمْتُه**; yani onu çektim ve sürükledim. Ve ondan zikredildi ki [denir]: falanı, falan oğullarının toprağı **تثعَّمَتْ**; onu beğendiği, ona doğru çektiği ve onu (oraya) çekip çıkardığı zaman.‏
Bir topluluk dedi: bu bir tashîftir; ancak o **تنعّمَتْه**’dir; böylece o **تنعَّمَ** etti; yani onda kendisi için nimet bulunan şeyi ona gösterdi; böylece o **تنعَّمَ** etti; yani ona doğru yürüyüşle ayağının devekuşu yürüyüşünü işletmiş oldu. Bu, benim yanımda, ancak birincisi gibidir. Ve bunların hiçbirinden bir rivayet sahih olmadı.‏

(**ثعر**) **التاء** ve **العين** ve **الراء** bir bina (kalıp)tır; sahih olursa bayağılığa ve küçüklüğe delâlet eder. Şu hâlde **الثُّعْرُورَانِ** koyunun memesini kuşatan, iki meme ucu gibidir. Ve bunun üzerine kısa adama **ثُعْرُور** dediler.‏

(**ثعط**) **الثاء** ve **العين** ve **الطاء** sahih bir kelimedir. Denir: et **ثَعِطَ** etti; değiştiği ve kokuştuğu zaman. Ve dedi:‏
* يأكل لحماً بائِتاً قد ثَعِطا(7) *‏
Ve bunun üzerine hamledilenlerdendir: **الثَّعِيطُ** rüzgârın savurduğu ince toprak kırıntılarıdır.‏

(**ثعب**) **الثاء** ve **العين** ve **الباء** bir asıldır; şeyin uzamasına ve yayılmasına delâlet eder; bu, suda ve başkasında olur.‏
Halîl dedi: denir: suyu **ثَعَبْت** ettim ve ben onu **أثعَبُه**; onu fışkırttığın zaman; böylece o **انثَعب** eder; burundan kanın fışkırması gibi. Dedi: ve ondan yağmurun oluğu **مَثْعَب** türetildi. Ve bunun üzerine taşınması uygun olanlardandır: **الثُّعبانُ** iri uzun yılandır; ve o, kıyastandır; yaratılış ve hareketçe yayılıp uzamasında. Dedi:‏
* على نَهْجٍ كثُعبانِ العَرينِ *‏
Ve bazen **ثَعْبٌ** su denir; ve **الثُّعبان** üzerine cem‘ edilir.‏
--------------ـــــ
(3) Beyit Lisân’da (13: 88).‏
(4) Lisân’da: “**وبنو ثعل** bir karındır; ve ma‘dûl değildir; çünkü eğer ma‘dûl olsaydı sarf olunmazdı.”‏
(5) Beyit Cemhere’de (2: 45) “**إن الكريم للكريم**” rivayetiyle.‏
(6) Lisân’da: “Kavim bize karşı **أثعل** etti; muhalefet ettikleri zaman.” Mücmel’de: “Ve **أثعلوا**: bize karşı muhalefet ettiler.”‏
(7) Ondan sonra Lisân’da (**ثعط**) olduğu gibi:‏  * أكثر منه الأكل حتى خرطا *‏

ـ
