# ثغر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%BA%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D8%BA%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%BA%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثغر

الثغر: من خيار العشب، قال الازهري: رأيته بالبادية. وقد يحرك. مقتضاه أن الفتح هو الأصل والتحريك لغة فيه، وليس كذلك، بل التحريك أصل وربما خفف، ومنه قول أبي وجزة:
  أفانيا ثعدا وثغرا ناعما.

  هذا هو الظاهر من سياق الأزهري والصغاني. واحده بهاء. قال أبو حنيفة: وهي خضراء، وقيل: غبراء تضخم حتى تصير كأنها زنبيل مكفأ، مما يركبها من الورق والغصنة. وورقها على طول الأظافير وعرضها، وفيها ملحة قليلة مع خضرتها، وزهرتها بيضاء تنبت لها غصنة في أصل واحد، وهي تنبت في جلد الأرض ولا تنبت في الرمل. قال أبو نصر: له شوك ليس بالقوي، والإبل تأكلها أكلا شديدا، قال كثير:
  وفاضت دموع العين حتى كأنمـا                      براد القذى من يابس الثغر يكحل. وأنشد في التهذيب:
  وكحل بها من يابس الثغر مولع                      وما ذاك إلا أن نآها خليلهـا. قال: ولها زغب خشن، وكذلك الخمخم، ويوضعان في العين.
 الثغر: كل جوبة أو عورة منفتحة. وعبارة المحكم: الثغر: كل جوبة منفتحة أو عورة. وقال غيره: الثغرة: كل فرجة في جبل، أو بطن واد، أو طريق مسلوك. وكل فرجة ثغرة، وهو مجاز. الثغر: الفم، أو هو اسم الأسنان كلها، كن في منابتها أو لم تكن، أو مقدمها، قال الشاعر:
  لها ثنايا أربضع حسان                      وأربع فثغرها ثمان. جعل الثغر ثمانيا: أربعا في أعلى الفم، وأربعا في أسفله، أو هو الأسنان كلها ما دامت في منابتها قبل أن تسقط، والجمع من ذلك كله ثغور. الثغر: ما يلي دار الحرب. والثغر: موضع المخافة من فروج البلدان، ويقال: هذه المدينة فيها ثغر وثلم. وفي الحديث:  فلما مر الأجل قفل أهل ذلك الثغر  . قال ابن الأثير: وهو الموضع الذي يكون حدا فاصلا بين بلاد المسلمين والكفار. وقال الأزهري: أصل الثغر الكسر والهدم، وثغرت الجدار: هدمته، ومنه قيل للموضع الذي تخاف أن يأتيك العدو منه، في جبل أو حصن: ثغر، لانثلامه وإمكان دخول العدو منه، كالثغرور بالضم، وهذه عن الصغاني. الثغر: د، قرب كرمان بساحل بحر الهند. قال الصغاني: وهو معرب تيز، ممالا. وثغر، كمنع: ثلم. والثغرة: الثلمة. يقال: ثغر الثلمة، إذا سدها. وثغرهم: سد عليهم ثلم الجبل، قال ابن مقبل:
  وهم ثغروا أقرانـهـم بـمـضـرس                      وعضب وحازوا القوم حتى تزحزحوا. وفي حديث فتح قيسارية:  وقد ثغروا منها ثغرة واحدة  . ضد، قال شيخنا: قد يقال لا ضدية بين عام وخاص، فتأمل. ثغر فلانا: كسر ثغره، عن ابن الأعرابي، فهو مثغور، وأنشد لجرير:
  متى ألق مثغورا على سوء ثغرهأضع فوق ما أبقى الرياحي مبردا. والثغرة، بالضم: نقرة النحر، وفي المحكم: والثغرة من النحر الهزمة التي بين الترقوتين، وقيل: التي في المنحر، وقيل: هي من البعير: هزمة ينحر منها، وهي من الفرس: فوق الجؤجؤ، والجؤجؤ مانتأ من نحره بين أعالي الفهدتين.
 الثغر: الناصية من الأرض كالثغرة يقال ما بتلك الثغرة مثله الطريق السهلة. قال الأزهري: وكل طريق يلتحبه الناس بسهولة فهي ثغرة، وذلك أن سالكيه يثغرون وجهه، ويجدون فيه شركا محفورة. وأثغر الغلام: ألقى ثغره.
 أثغر أيضا: نبت ثغره، ضد، كاثغر وادغر، على البدل. والأصل في اتغر اثتغر، قلبت الثاء تاء، ثم أدغمت، وإن شئت قلت: اثغر، بجعل الحرف الأصلي هو الظاهر.

  قال أبو زيد: إذا سقطت رواضع الصبي قيل: ثغر فهو مثغور، فإذا نبتت أسنانه بعد السقوط قيل: اثغر، بتشديد الثاء، واتغر، بتشديد التاء، تقديره اثتغر، وهو افتعل من الثغر، ومنهم من يقلب تاء الافتعال ثاء، ويدغم فيها الثاء الأصلية ومنهم من يقلب الثاء الأصلية تاء، ويدغمها في تاء الافتعال. وخص بعضهم بالاثغار والاتغار البهيمة، أنشد ثعلب في صفة فرس:
  قارح قد فر عنه جانب                      ورباع جانب لم يتغر. قلت: البيت للمرار العدوي. وقال شمر: الاثغار يكون في النبات والسقوط، ومن النبات حديث الضحاك: أنه ولد وهو مثغر، ومن السقوط حديث إبراهيم:  كانوا يحبون أن يعلموا الصبي الصلاة إذا اثغر  ، أي سقطت أسنانه. قال شمر: هو عندي في الحديث بمعنى السقوط، يدل على ذلك ما رواه ابن المبارك بإسناده عن إبراهيم: إذا ثغر، وثغر لا يكون إلا بمعنى السقوط. وروي جابر:  ليس في سن الصبي شيء إذا لم يثغر  ، ومعناه عند النبات بعد السقوط. وحكي عن الأصمعي أنه قال: إذا وقع مقدم الفم من الصبي قيل: اتغر، بالتاء. وقال شمر: الاتغار: سقوط الأسنان، قال: ومن الناس من لا يتغر، منهم: عبد الصمد بن علي بن عبد الله بن عباس، دخل قبره بأسنان الصبا، وما نغض له سن قط حتى فارق الدنيا، مع ما بلغ من العمر.
 وثغر، كعني: دق فمه، كأثغر، فهو مثغور ومثغر. ثغر الغلام ثغرا، إذا سقطت أسنانه أو رواضعه. وحكي عن الأصمعي: فإذا قلع من الرجل بعد ما يسن قيل: قد ثغر، بالثاء، فهو مثغور، وسبق إنشاد قول جرير.
 من المجاز: أمسوا ثغورا، أي متفرقين، ضيعا نقله الصغاني: الواحد ثغر، بفتح فسكون.
 ثغور كصبور: حصن باليمن لحمير، نقله الصغاني.
 ثغرة، كصبرة: ناحية من أعراض المدينة المشرفة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، عن الصغاني.
 ومما يستدرك عليه: عن الهجيمي: ثغرت سنه: نزعتها. والمثغر: المنفذ، قال أبو زبيد يصف أنياب الأسد:
  سبالا وأشباه الزجاج مغاولامطلن ولم يلقين في الرأس مثغرا. قال: مثغرا: منفذا، أي فأقمن مكانهن من فمه، يقول: إنه لم يتغر فيخلف سنا بعد سن كسائر الحيوان. وثغر المجد: طرقه، واحدتها ثغرة. وفي الأساس: ومن المجاز: هو يخترق ثغرض المجد: طرقه ومسالكه. انتهى.
 ومنه الحديث:  بادروا ثغر المسجد  أي طرائقه. وقيل: ثغرة المسجد: أعلاه. وفي حديث أبي بكر والنسابة:  أمكنت من سواء الثغرة  ، أي وسطها.

### Türkçe

**الثغر**: otun hayırlılarından (seçkinlerinden). el-Ezherî dedi: Onu bedevîde gördüm. Ve harekelenebilir. Bunun gereği, fethanın asıl, harekelemenin onda bir dil olduğu (olması)dır; öyle değildir; bilakis harekeleme asıldır ve belki hafifletilmiştir. Ondan Ebû Vecze’nin sözü:
  “Beni **ثعدا** ve yumuşak **ثغرا** yok etti.”

  Bu, el-Ezherî ve es-Sağânî’nin siyakından zahir olan budur. Tekili **بهاء** iledir. Ebû Hanîfe dedi: O yeşildir; ve denildi: boz (renkli)dir; yaprak ve dalcıkların ona binmesinden dolayı şişer, ta ki sanki ters çevrilmiş bir sepet gibi olur. Yaprağı tırnakların uzunluğu ve genişliği üzerinedir; yeşilliğiyle beraber onda az bir tuzluluk vardır. Çiçeği beyazdır; ona tek bir kökte bir dalcık biter. O, yerin derisinde biter ve kumda bitmez. Ebû Nasr dedi: Onun dikeni vardır, güçlü değildir; develer onu şiddetli bir yiyişle yer. Kesîr dedi:
  “Gözün yaşları taştı, sanki                      kuru **الثغر**’dan çöp kırıntısını sürme çekiyor.” Ve **التهذيب**’de inşad etti:
  “Onunla kuru **الثغر**’dan bir tutkun sürme çekti                      ve bu ancak sevgilisinin onu uzaklaştırmasıdır.” Dedi: Ve onun kaba bir tüyü vardır; **الخمخم** da böyledir; ikisi de göze konur.
 **الثغر**: her açık çukur yahut açık bir gedik. Ve **المحكم**’in ibaresi: **الثغر**: her açık çukur yahut gedik. Başkası dedi: **الثغرة**: dağda her yarık, yahut vadi karnı, yahut işlek yol. Ve her yarık **ثغرة**’dir; bu mecazdır. **الثغر**: ağız; yahut bütün dişlerin adıdır; yuvalarında olsun yahut olmasın; yahut ön kısmı. Şair dedi:
  “Onun güzel dört **ثنايا**’sı vardır                      ve dört de; böylece **ثغرها** sekizdir.” **الثغر**’ı sekizli yaptı: ağzın üstünde dört, altında dört; yahut düşmeden önce yuvalarında durdukları müddetçe bütün dişlerdir. Bunların hepsinin çoğulu **ثغور**’dur. **الثغر**: dârü’l-harb’e bitişik olan. Ve **الثغر**: beldelerin gediklerinden korku yeri; ve denir: Bu şehirde **ثغر** ve **ثلم** vardır. Hadiste: “Sonra ecel geçince o **الثغر**’ın ehli döndü.” İbnü’l-Esîr dedi: O, Müslümanların beldeleri ile kâfirlerin beldeleri arasında ayırıcı bir sınır olan yerdir. el-Ezherî dedi: **الثغر**’ın aslı kırma ve yıkmadır; **ثغرت الجدار**: onu yıktım. Ondan, dağda yahut kalede düşmanın sana ondan gelmesinden korktuğun yere **ثغر** denildi; onun gediklenmesinden ve düşmanın ondan girmesinin mümkün olmasından dolayı; **الثغرور** (ضم ile) gibi. Bu, es-Sağânî’dendir. **الثغر**: Hind denizi sahilinde Kirman yakınında bir belde. es-Sağânî dedi: O, **تيز**’in muarrebidir, meyilli (mümâlâ). Ve **ثغر**، **كمنع**: gedik açtı. Ve **الثغرة**: gedik. Denir: **ثغر الثلمة**; onu kapattığı zaman. Ve **ثغرهم**: dağın gediğini onlara kapattı. İbn Mukbil dedi:
  “Ve onlar, akranlarını **بمضرس**                      ve **عضب** ile gediklediler; ve kavmi tuttular, ta ki geri çekildiler.” Zıddı. Şeyhimiz dedi: Umumî ile hususî arasında zıtlık olmayabilir; öyleyse düşün. **ثغر فلانا**: onun **ثغر**’ını kırdı; İbnü’l-A‘râbî’den. O hâlde o **مثغور**’dur. Cerîr’den inşad etti:
  “Ne zaman kötü **ثغره**’ı üzerine **مثغورا** ile karşılaşsam                      rüzgârların bıraktığının üstüne bir **مبردا** koyarım.” Ve **الثغرة** (ضم ile): boğaz çukuru. Ve **المحكم**’de: **الثغرة** boğazdan, iki köprücük kemiği arasındaki çöküntüdür; ve denildi: boğazlama yerindeki olandır; ve denildi: o, deveden: ondan boğazlanan bir çöküntüdür; ve o, attan: **الجؤجؤ**’ün üstündedir. **الجؤجؤ**: boynunun iki **الفهدتين**’in üstleri arasında çıkıntı yapan yerdir.
 **الثغر**: yerin perçemi; **الثغرة** gibi. Denir: O **الثغرة**’de onun gibisi yoktur: kolay yol. el-Ezherî dedi: İnsanların kolaylıkla aşındırdığı her yol **ثغرة**’dir; bu, onun yolcularının onun yüzünü **يثغرون** etmeleri ve onda kazılmış tuzaklar bulmaları sebebiyledir. Ve **أثغر الغلام**: **ثغره**’ını attı.
 **أثغر** ayrıca: **ثغره** bitti; zıddı; **كاثغر وادغر** gibi, bedel üzere. Ve **اتغر**’ın aslı **اثتغر**’dır; **الثاء** **تاء**’ya çevrildi, sonra idğam edildi. İstersen **اثغر** dersin; asıl harfi zahir olan kılmakla.

  Ebû Zeyd dedi: Çocuğun süt dişleri düştüğünde **ثغر** denir; o hâlde o **مثغور**’dur. Dişleri düşüşten sonra bittiğinde **اثغر** denir, **الثاء**’yı şeddeli kılarak; ve **اتغر**, **التاء**’yı şeddeli kılarak; takdiri **اثتغر**’dır. O, **الثغر**’dan **افتعل**’dir. Onlardan kimi **الافتعال**’ın **تاء**’sını **ثاء**’ya çevirir ve ona asıl **الثاء**’yı idğam eder; onlardan kimi asıl **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirir ve onu **الافتعال**’ın **تاء**’sına idğam eder. Bazıları **الاثغار** ve **الاتغار**’ı hayvana tahsis etti. Sa‘leb, bir atın sıfatında inşad etti:
  “Kaarih; ondan bir yan kaçmıştır                      ve bir yan da **رباع**; henüz **يتغر** olmadı.” Dedim: Beyit, el-Merâr el-‘Adevî’nindir. Şemmer dedi: **الاثغار** bitmede ve düşmede olur. Bitmeden: ed-Dahhâk hadisi: onun **مثغر** olarak doğduğu. Düşmeden: İbrâhîm hadisi: “Çocuk **اثغر** olduğunda ona namazı öğretmeyi severlerdi”; yani dişleri düştü. Şemmer dedi: O, bende hadiste düşme manasındadır; buna delil, İbnü’l-Mübârek’in isnadıyla İbrâhîm’den rivayet ettiğidir: **إذا ثغر**. Ve **ثغر** ancak düşme manasında olur. Câbir’den rivayet edildi: “Çocuğun dişinde, **لم يثغر** ise hiçbir şey yoktur.” Manası, düşmeden sonra bitme yanındadır. el-Asma‘î’den hikâye edildi: Çocuğun ağzının ön kısmı düştüğünde **اتغر** denir, **التاء** ile. Şemmer dedi: **الاتغار**: dişlerin düşmesidir. Dedi: İnsanlardan kimi **لا يتغر** olur; onlardan: Abdü’s-Samed b. Ali b. Abdillah b. Abbâs; kabre çocukluk dişleriyle girdi; dünyadan ayrılıncaya kadar ona hiçbir diş sallanmadı; ulaştığı yaşla beraber.
 Ve **ثغر**، **كعني**: ağzı inceldi; **كأثغر** gibi. O hâlde o **مثغور** ve **مثغر**’dır. **ثغر الغلام ثغرا**: dişleri yahut süt dişleri düştüğünde. el-Asma‘î’den hikâye edildi: Erkekten, dişlenmesinden sonra bir şey çekilip çıkarıldığında **قد ثغر** denir, **الثاء** ile; o hâlde o **مثغور**’dur. Cerîr’in sözünün inşadı geçti.
 Mecazdan: **أمسوا ثغورا**; yani dağınık, perişan; es-Sağânî nakletti: tekili **ثغر**’dır, fetha ile sonra sükûn.
 **ثغور**، **كصبور**: Yemen’de Himyer’e ait bir hisar; es-Sağânî nakletti.
 **ثغرة**، **كصبرة**: Medine-i Müşerrefe’nin (sâkinine en faziletli salât ve selâm) bir tarafı; es-Sağânî’den.
 Ve ona istidrâk olunanlardandır: el-Huceymî’den: **ثغرت سنه**: onun dişini söktüm. Ve **المثغر**: menfez. Ebû Zübeyd, aslanın azı dişlerini vasfederken dedi:
  “Bıyıklar ve cam benzerleri, mızrak uçları                      uzadılar; ve başta bir **مثغرا** bulmadılar.” Dedi: **مثغرا**: menfez; yani ağızdan yerlerinde kaldılar. Diyor ki: O, diğer hayvan gibi diş üstüne diş çıkararak **يتغر** olmadı. Ve **ثغر المجد**: onun yolları; tekili **ثغرة**’dir. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: O, **ثغرض المجد**’ı deler: onun yolları ve geçitleri. Bitti.
 Ve ondan hadis: “**ثغر المسجد**’a koşun”; yani onun yollarına. Ve denildi: **ثغرة المسجد**: onun üst tarafı. Ebû Bekir ve neseb âlimi hadîsinde: “**سواء الثغرة**’dan imkân verdin”; yani onun ortası.
