# ثفل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%81%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثفل

(باب الثاء والفاء وما يثلثهما)
(ثفل) الثاء والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو الشيءُ يستقرُّ تحتَ الشيء، يكون ذلك من الكَدَر وغيرِه. يقال هو ثُفْل القِدْر وغيرِها، وهو ما رسا من الخُثارة([1]). ومن الباب الثِّفال الجِلْدة تُوضَع عليها الرّحَى. ويقال هو قطعةُ فَرْو تُوضَع إلى جنب الرَّحَى. وقال:
يكون ثِفالُها شَرقيَّ نجدٍ *** ولُهْوتُها قُضَاعَةَ أجمعينا([2])
وقال آخر([3]):
فتعْرُكْكُمُ عَرْكَ الرَّحَى بِثِفالها ***	وتَلْقَحْ كِشافاً ثمّ تَحْمِلْ فُتتئِمِ
فأمّا الثَّفَال فالبعيرُ البَطيء، واشتقاقُه صحيح، لأنّهُ كأنّه من البُطْء مستقرٌّ تحت حِمْلهِ، لا يكادُ يَبْرَحُ.
(ثفن) الثاء والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو ملازمة الشّيءِ الشّيءَ. قال الخليل: ثَفِناتُ البعير: ما أصاب الأرضَ من أعضائه فغَلُظ كالركبتين وغيرهما.
وقال هو وغيره: ثَفَنْتُ الشّيءَ باليد أثفِنُه، إذا ضربتَه. قال في الثفِنة:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ *** كِرْكِرةٍ وثَفِناتٍ مُلْسِ([4])ويقال ثافَنْتُ على الشّيء واظبْت([5]). ويقولون ثافَنْتُه على الشيء أعنْتُه. وهو ذلك القياس.
(ثفي) الثاء والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو الأُثْفِيّة، والجمع أثافيّ. وربّما خفَّفوا، وليس بالجيد.
ومما يشتق من هذا المرأة المثَفِّيَة([6])، التي مات عنها ثلاثةُ أزواج؛ والرجل المثفّي الذي يموت عنه ثلاث نِسوة.
ويقولون على طريق الاستعارة: بقِيَتْ من بني فلانٍ أُثْفِيَّةٌ خَشْناءُ، إذا بقِيَ منهم عددٌ.
والثَّفاء نبتٌ، وليس من الباب. وفي الحديث: "ماذا في الأَمَرَّيْنِ من الشِّفاء: الصَّبِرِ والثَّفَاء". قالوا: هو الخرْدَل.
(ثفر) الثاء والفاء والراء كلمةٌ واحدة تدلُّ على المؤخَّر. فالثَّفَرُ ثَفَر الدابة. ويقال استَثْفَرت المرأة بثَوْبها إذا ائتزرت به ثم رَدَّت طَرَف الإزار من بين رجليها وغرزَتْه في الحُجْزَة مِن ورائه. والثَّفُرْ الحياءُ من السّبُعةِ وغيرها. قال:
جَزَى الله فيها الأَعوَرَيْنِ ملامةً *** وعَبْدَةَ ثَفْرَ الثَّورةِ المتضاجِمِ([7])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "الخشارة".
([2]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته.
([3]) هو زهير، في معلقته.
([4]) البيتان للعجاج في ديوانه 78 واللسان (ثفن).
([5]) في الأصل: "وأطنبت"، تحريف.
([6]) ويقال أيضاً: المثفاة للمرأة والمثفى للرجل، بصيغة اسم المفعول.
([7]) البيت للأخطل في ديوانه 277 واللسان (ثفر) والحيوان (2: 282) والكامل 159 ليبسك، وفقه اللغة 76.

ـ

### Türkçe

(ثâ ve fâ ve onlara üçüncü olanın bâbı)
(**ثفل**) **الثاء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da, şeyin altında yerleşip duran şeydir; bu, bulanıklıktan ve başkasından olur. “O, tencerenin ve başkasının **ثُفْل**’üdür” denir; o, **الخُثارة**’dan çöken şeydir([1]). Bâbdan olan **الثِّفال**: değirmen taşının üzerine konulduğu deridir. “O, değirmen taşının yanına konulan bir kürk parçasıdır” denir. Ve dedi ki:
Onun **ثِفال**’ı Necd’in doğusudur *** ve onun **لُهْوة**’si Kuda‘a’nın hepsi, topluca([2])
Ve bir başkası dedi([3]):
Sizi, onun **ثِفال**’ı ile değirmen taşının öğütmesi gibi öğütür *** ve **كِشافاً** döl tutar, sonra taşır da ikiz doğurur
Ama **الثَّفَال** ise, yavaş devedir; onun türetimi sahihtir; çünkü o, sanki yavaşlıktan, yükünün altında yerleşip duran gibidir; neredeyse yerinden ayrılmaz.

(**ثفن**) **الثاء** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da, şeyin şeye yapışıp kalmasıdır. Halîl dedi: Devenin **ثَفِنات**’ı: uzuvlarından yere değen ve dizler ve başkaları gibi kalınlaşan şeydir.
Ve o ve başkası dedi: “**ثَفَنْتُ** şeyi elle, **أثفِنُه**; onu vurduğum zaman.” **الثفِنة** hakkında dedi:
Beş düzlüğün üzerine çöktü *** **كِرْكِرة** ve pürüzsüz **ثَفِنات**([4]) Ve “**ثافَنْتُ** bir şey üzerinde ve devam ettim([5])” denir. Ve “**ثافَنْتُه** onu bir şey üzerinde; ona yardım ettim” derler. Ve o, o kıyastır.

(**ثفي**) **الثاء** ve **الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; o da **الأُثْفِيّة**’dir; çoğulu **أثافيّ**. Ve bazen hafifletirler; iyi değildir.
Ve bundan türeyenlerdendir: **المرأة المثَفِّيَة**([6]); kendisinden üç koca ölen kadın; ve **الرجل المثفّي**: kendisinden üç kadın ölen erkek.
Ve istiare yoluyla derler: “Falanoğullarından kaba bir **أُثْفِيَّةٌ** kaldı”; onlardan bir sayı kaldığı zaman.
Ve **الثَّفاء** bir bitkidir; bâbdan değildir. Hadiste: “İki acı şeyde şifadan ne var: **الصَّبِر** ve **الثَّفَاء**.” Dediler: o, **الخرْدَل**’dir.

(**ثفر**) **الثاء** ve **الفاء** ve **الراء** arka tarafa delâlet eden tek bir kelimedir. Öyleyse **الثَّفَر**: binitin **ثَفَر**’idir. Ve “Kadın, elbisesiyle **استَثْفَرت**” denir; onunla peştamal kuşandığı, sonra peştamalın ucunu iki bacağının arasından geri çevirdiği ve onu arkasından kuşak yerine sapladığı zaman. Ve **الثَّفُرْ**: yırtıcıdan ve başkasından olan hayâdır. Dedi ki:
Orada Allah iki şaşıya kınama versin *** ve azgın, birbirine giren boğanın **ثَفْر**’ı olan Abde’ye([7])

--------------ـــ
([1]) Asılda: “**الخشارة**”.
([2]) Beyit, muallakasında Amr b. Külsûm’undur.
([3]) O, muallakasında Züheyr’dir.
([4]) İki beyit, divanında 78 ve Lisân (**ثفن**)’dedir.
([5]) Asılda: “وأطنبت”, tahrif.
([6]) Ayrıca denir: kadın için **المثفاة** ve erkek için **المثفى**, ism-i mef‘ûl sîgasıyla.
([7]) Beyit, Ahtal’ındır; divanında 277 ve Lisân (**ثفر**) ve Hayevân (2: 282) ve Kâmil 159 (Lypsk’e göre) ve Fıkhu’l-luğa 76.
