# ثفن — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%86/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%81%D9%86/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%86.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثفن

(باب الثاء والفاء وما يثلثهما)
(ثفل) الثاء والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو الشيءُ يستقرُّ تحتَ الشيء، يكون ذلك من الكَدَر وغيرِه. يقال هو ثُفْل القِدْر وغيرِها، وهو ما رسا من الخُثارة([1]). ومن الباب الثِّفال الجِلْدة تُوضَع عليها الرّحَى. ويقال هو قطعةُ فَرْو تُوضَع إلى جنب الرَّحَى. وقال:
يكون ثِفالُها شَرقيَّ نجدٍ *** ولُهْوتُها قُضَاعَةَ أجمعينا([2])
وقال آخر([3]):
فتعْرُكْكُمُ عَرْكَ الرَّحَى بِثِفالها ***	وتَلْقَحْ كِشافاً ثمّ تَحْمِلْ فُتتئِمِ
فأمّا الثَّفَال فالبعيرُ البَطيء، واشتقاقُه صحيح، لأنّهُ كأنّه من البُطْء مستقرٌّ تحت حِمْلهِ، لا يكادُ يَبْرَحُ.
(ثفن) الثاء والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو ملازمة الشّيءِ الشّيءَ. قال الخليل: ثَفِناتُ البعير: ما أصاب الأرضَ من أعضائه فغَلُظ كالركبتين وغيرهما.
وقال هو وغيره: ثَفَنْتُ الشّيءَ باليد أثفِنُه، إذا ضربتَه. قال في الثفِنة:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ *** كِرْكِرةٍ وثَفِناتٍ مُلْسِ([4])ويقال ثافَنْتُ على الشّيء واظبْت([5]). ويقولون ثافَنْتُه على الشيء أعنْتُه. وهو ذلك القياس.
(ثفي) الثاء والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو الأُثْفِيّة، والجمع أثافيّ. وربّما خفَّفوا، وليس بالجيد.
ومما يشتق من هذا المرأة المثَفِّيَة([6])، التي مات عنها ثلاثةُ أزواج؛ والرجل المثفّي الذي يموت عنه ثلاث نِسوة.
ويقولون على طريق الاستعارة: بقِيَتْ من بني فلانٍ أُثْفِيَّةٌ خَشْناءُ، إذا بقِيَ منهم عددٌ.
والثَّفاء نبتٌ، وليس من الباب. وفي الحديث: "ماذا في الأَمَرَّيْنِ من الشِّفاء: الصَّبِرِ والثَّفَاء". قالوا: هو الخرْدَل.
(ثفر) الثاء والفاء والراء كلمةٌ واحدة تدلُّ على المؤخَّر. فالثَّفَرُ ثَفَر الدابة. ويقال استَثْفَرت المرأة بثَوْبها إذا ائتزرت به ثم رَدَّت طَرَف الإزار من بين رجليها وغرزَتْه في الحُجْزَة مِن ورائه. والثَّفُرْ الحياءُ من السّبُعةِ وغيرها. قال:
جَزَى الله فيها الأَعوَرَيْنِ ملامةً *** وعَبْدَةَ ثَفْرَ الثَّورةِ المتضاجِمِ([7])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "الخشارة".
([2]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته.
([3]) هو زهير، في معلقته.
([4]) البيتان للعجاج في ديوانه 78 واللسان (ثفن).
([5]) في الأصل: "وأطنبت"، تحريف.
([6]) ويقال أيضاً: المثفاة للمرأة والمثفى للرجل، بصيغة اسم المفعول.
([7]) البيت للأخطل في ديوانه 277 واللسان (ثفر) والحيوان (2: 282) والكامل 159 ليبسك، وفقه اللغة 76.

ـ

### Türkçe

(ثاء ve **فاء** ve onların üçüncüsü olan(lar) babı)

(**ثفل**) **الثاء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da, şeyin altında yerleşip duran şeydir; bu, bulanıklıktan ve başkasından olur. Denir ki: o, **ثُفْل** **القِدْر** ve başkasıdır; o, **الخُثارة**dan çöken şeydir([1]). Babdan: **الثِّفال**; değirmen taşının üzerine konulduğu deridir. Ve denir ki: o, değirmen taşının yanına konulan bir parça kürktür. Ve dedi ki:
Onun **ثِفال**ı Necd’in doğusudur *** ve onun **لُهْوة**si, Kuda‘a’nın hepsi, topluca([2])
Ve bir başkası dedi([3]):
Sizi, onun **ثِفال**ı ile değirmen taşının öğütmesi gibi öğütür *** ve **كِشافاً** döl tutar, sonra taşır da ikiz doğurur
Ama **الثَّفَال** ise, yavaş devedir; onun türetimi doğrudur; çünkü o, sanki yavaşlıktan, yükünün altında yerleşip duran gibidir; neredeyse ayrılmaz.

(**ثفن**) **الثاء** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da, şeyin şeye bitişik kalmasıdır. Halîl dedi: **ثَفِناتُ** **البعير**: onun uzuvlarından yere değen ve dizler ve başkaları gibi kalınlaşan şeylerdir.
Ve o ve başkası dedi: **ثَفَنْتُ** şeyi elle, **أثفِنُه**; onu vurduğun zaman. **الثفِنة** hakkında dedi:
Beş düz(lem) üzerine çöktü *** **كِرْكِرةٍ** ve pürüzsüz **ثَفِناتٍ**([4])
Ve denir ki: **ثافَنْتُ** bir şey üzerinde ve devam ettim([5]). Ve derler: **ثافَنْتُه** bir şey üzerinde; ona yardım ettim. Ve o, o kıyastır.

(**ثفي**) **الثاء** ve **الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; o da **الأُثْفِيّة**dir; çoğulu **أثافيّ**dir. Ve belki hafifletirler; iyi değildir.
Ve bundan türeyenlerdendir: **المرأة المثَفِّيَة**([6]); kendisinden üç koca ölen kadın; ve **الرجل المثفّي**; kendisinden üç kadın ölen erkek.
Ve istiare yoluyla derler: “Falanoğullarından **أُثْفِيَّةٌ خَشْناءُ** kaldı”; onlardan bir sayı kaldığı zaman.
Ve **الثَّفاء** bir bitkidir; babdan değildir. Ve hadiste: “İki acı şeyde şifadan ne var: **الصَّبِرِ** ve **الثَّفَاء**.” Dediler ki: o, hardaldır.

(**ثفر**) **الثاء** ve **الفاء** ve **الراء** tek bir kelimedir; art tarafa delalet eder. Öyleyse **الثَّفَر**: binitin **ثَفَر**idir. Ve denir ki: kadın elbisesiyle **استَثْفَرت**; onunla peştamal kuşandığı zaman, sonra izarın ucunu iki bacağının arasından geri çevirdi ve onu arkasından kuşak yerine sapladı. Ve **الثَّفُرْ**: yırtıcı hayvanlardan ve başkasından olan hayâdır. Dedi ki:
Allah, onda iki şaşıya kınama versin *** ve **ثَفْرَ** **الثَّورةِ** **المتضاجِمِ** olan Abde’ye([7])

--------------ـــ
([1]) Asılda: “**الخشارة**”.
([2]) Beyit, muallakasında Amr b. Külsûm’undur.
([3]) O, muallakasında Züheyr’dir.
([4]) İki beyit, divanında Accâc’ındır: 78 ve Lisân (**ثفن**).
([5]) Asılda: “Ve uzattım”, tahrif.
([6]) Ayrıca denir: kadın için **المثفاة** ve erkek için **المثفى**; ism-i mef‘ûl sîgasıyla.
([7]) Beyit, divanında Ahtal’ındır: 277 ve Lisân (**ثفر**) ve Hayavân (2: 282) ve Kâmil 159 (Lypsk’e göre) ve Fıkhu’l-luğa 76.
