# ثفي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%81%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%81%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ثفي

(باب الثاء والفاء وما يثلثهما)
(ثفل) الثاء والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو الشيءُ يستقرُّ تحتَ الشيء، يكون ذلك من الكَدَر وغيرِه. يقال هو ثُفْل القِدْر وغيرِها، وهو ما رسا من الخُثارة([1]). ومن الباب الثِّفال الجِلْدة تُوضَع عليها الرّحَى. ويقال هو قطعةُ فَرْو تُوضَع إلى جنب الرَّحَى. وقال:
يكون ثِفالُها شَرقيَّ نجدٍ *** ولُهْوتُها قُضَاعَةَ أجمعينا([2])
وقال آخر([3]):
فتعْرُكْكُمُ عَرْكَ الرَّحَى بِثِفالها ***	وتَلْقَحْ كِشافاً ثمّ تَحْمِلْ فُتتئِمِ
فأمّا الثَّفَال فالبعيرُ البَطيء، واشتقاقُه صحيح، لأنّهُ كأنّه من البُطْء مستقرٌّ تحت حِمْلهِ، لا يكادُ يَبْرَحُ.
(ثفن) الثاء والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو ملازمة الشّيءِ الشّيءَ. قال الخليل: ثَفِناتُ البعير: ما أصاب الأرضَ من أعضائه فغَلُظ كالركبتين وغيرهما.
وقال هو وغيره: ثَفَنْتُ الشّيءَ باليد أثفِنُه، إذا ضربتَه. قال في الثفِنة:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ *** كِرْكِرةٍ وثَفِناتٍ مُلْسِ([4])ويقال ثافَنْتُ على الشّيء واظبْت([5]). ويقولون ثافَنْتُه على الشيء أعنْتُه. وهو ذلك القياس.
(ثفي) الثاء والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحد، وهو الأُثْفِيّة، والجمع أثافيّ. وربّما خفَّفوا، وليس بالجيد.
ومما يشتق من هذا المرأة المثَفِّيَة([6])، التي مات عنها ثلاثةُ أزواج؛ والرجل المثفّي الذي يموت عنه ثلاث نِسوة.
ويقولون على طريق الاستعارة: بقِيَتْ من بني فلانٍ أُثْفِيَّةٌ خَشْناءُ، إذا بقِيَ منهم عددٌ.
والثَّفاء نبتٌ، وليس من الباب. وفي الحديث: "ماذا في الأَمَرَّيْنِ من الشِّفاء: الصَّبِرِ والثَّفَاء". قالوا: هو الخرْدَل.
(ثفر) الثاء والفاء والراء كلمةٌ واحدة تدلُّ على المؤخَّر. فالثَّفَرُ ثَفَر الدابة. ويقال استَثْفَرت المرأة بثَوْبها إذا ائتزرت به ثم رَدَّت طَرَف الإزار من بين رجليها وغرزَتْه في الحُجْزَة مِن ورائه. والثَّفُرْ الحياءُ من السّبُعةِ وغيرها. قال:
جَزَى الله فيها الأَعوَرَيْنِ ملامةً *** وعَبْدَةَ ثَفْرَ الثَّورةِ المتضاجِمِ([7])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "الخشارة".
([2]) البيت لعمرو بن كلثوم في معلقته.
([3]) هو زهير، في معلقته.
([4]) البيتان للعجاج في ديوانه 78 واللسان (ثفن).
([5]) في الأصل: "وأطنبت"، تحريف.
([6]) ويقال أيضاً: المثفاة للمرأة والمثفى للرجل، بصيغة اسم المفعول.
([7]) البيت للأخطل في ديوانه 277 واللسان (ثفر) والحيوان (2: 282) والكامل 159 ليبسك، وفقه اللغة 76.

ـ

### Türkçe

(ثâ ve fâ ve onlara üçüncüsü gelenler bâbı)
(**ثفل**) **الثاء** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da, şeyin, şeyin altında yerleşip durmasıdır; bu, bulanıklıktan ve başkasından olur. Denir ki: o, **ثُفْل** **القِدْر** ve başkasıdır; o, **الخُثارة**dan çöken şeydir([1]). Bâbdan olan **الثِّفال**: üzerine **الرّحَى** konulan deridir. Ve denir ki: o, **الرَّحَى**nın yanına konulan bir parça kürktür. Ve dedi ki:
Onun **ثِفال**ı Necd’in doğusudur *** ve onun **لُهْوة**si, Kuda‘a’nın hepsi, hepimiz([2])
Ve bir başkası dedi([3]):
Sizi, onun **ثِفال**ı ile değirmenin ovması gibi ovar *** ve **كِشافاً** döl alır, sonra taşır da ikiz doğurur
Ama **الثَّفَال** ise, yavaş deve(dir); onun iştikakı sahihdir; çünkü o, sanki yavaşlıktan, yükünün altında yerleşip durandır; neredeyse ayrılıp gitmez.

(**ثفن**) **الثاء** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da, şeyin şeye yapışıp kalmasıdır. Halîl dedi: Devenin **ثَفِناتُ**ı: onun uzuvlarından yere isabet eden, sonra dizler ve başkaları gibi kalınlaşan şeydir.
Ve o ve başkası dedi: **ثَفَنْتُ** şeyi elle, **أثفِنُه**; onu vurduğun zaman. **الثفِنة** hakkında dedi:
Beş düz(lem) üzerine çöktü *** **كِرْكِرةٍ** ve pürüzsüz **ثَفِناتٍ**([4]) Ve denir ki: **ثافَنْتُ** şey üzerinde ve devam ettim([5]). Ve derler: **ثافَنْتُه** onu şey üzerinde; ona yardım ettim. Ve o, o kıyastır.

(**ثفي**) **الثاء** ve **الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; o da **الأُثْفِيّة**dir; cem‘i **أثافيّ**dir. Ve belki hafifletirler; ve iyi değildir.
Ve bundan iştikak olunanlardandır: **المرأة المثَفِّيَة**([6]); kendisinden üç koca ölen kadın; ve **الرجل المثفّي**: kendisinden üç kadın ölen erkek.
Ve istiare yoluyla derler: Falan oğullarından **أُثْفِيَّةٌ خَشْناءُ** kaldı; onlardan bir sayı kaldığı zaman.
Ve **الثَّفاء** bir bitkidir; ve bâbdan değildir. Ve hadiste: “İki acı şeyde şifadan ne var: **الصَّبِرِ** ve **الثَّفَاء**.” Dediler: o, **الخرْدَل**dir.

(**ثفر**) **الثاء** ve **الفاء** ve **الراء** tek bir kelimedir; art tarafa delâlet eder. Öyleyse **الثَّفَر**: binitin **ثَفَر**idir. Ve denir: kadın, elbisesiyle **استَثْفَرت**; onunla kuşandığı, sonra izarın ucunu iki bacağının arasından geri çevirdiği ve onu arkasından kuşak yerine sapladığı zaman. Ve **الثَّفُرْ**: yırtıcıdan ve başkasından haya(dır). Dedi ki:
Orada Allah iki şaşıya kınama versin *** ve **عَبْدَةَ** (ye) o, kızgın boğanın, birbirine giren(inin) **ثَفْرَ**ı([7])

--------------ـــ
([1]) Asılda: “الخشارة”.
([2]) Beyit, muallakasında Amr b. Külsûm’undur.
([3]) O, muallakasında Züheyr’dir.
([4]) İki beyit, A‘câc’ın divanında 78 ve Lisân (**ثفن**)dedir.
([5]) Asılda: “وأطنبت”, tahrif.
([6]) Ayrıca denir: kadın için **المثفاة** ve erkek için **المثفى**, ism-i mef‘ûl sigasıyla.
([7]) Beyit, Ahtal’ın divanında 277 ve Lisân (**ثفر**) ve Hayevân (2: 282) ve Kâmil 159 (Lypsk’e göre), ve Fıkhu’l-luğa 76’dadır.
