# ثقف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%82%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ثقف

ثقف، ككرم، وفرح، ثقفا بالفتح على غير قياس وثقفا، محركة: مصدر ثقف، بالكسر، وثقافة مصدر ثقف، بالضم: صار حاذقا خفيفا فطنا فهما فهو ثقف، كحبر، وكتف، وفي الصحاح: ثقف فهو ثقف، كضخم فهو ضخم، وقال الليث: رجل ثقف لقف، وثقف لقف، أي: راو شاعر رام، وقال ابن السكت: رجل لقف ثقف: إذا كان ضابطا لما يحويه قائما به، زاد اللحياني: ثقيف لقيف، مثل أمير، قالوا أيضا: ثقف وثقف، مثل ندس وندس، وحذر وحذر، إذا حذق وفطن، نقله ابن عباد، قال: وثقف فهو ثقيف، مثل سكيت، يقال: رجل ثقيف لقيف .
 ثقيف، مثل سكيت، يقال: رجل ثقيف لقيف .

  ثقيف، كأمير: أبو قبيلة من هوازن، واسمه قسى بن منبه بن بكر بن هوازن بن منصور بن عكرمة بن خصفة بن قيس عيلان، وقد يكون ثقيف اسما للقبيلة، والأول أكثر، قال سيبويه: وأما قولهم: هذه ثقيف، فعلى إدارة الجماعة، وإنما قال ذلك لغلبة التذكير عليه، وهو مما لا يقال فيه: من بني فلان .
 قلت: ومن الأول قول أبي ذؤيب:
  تؤمل أن تلاقي أم وهب بمخلفة إذا اجتمعت ثقيف وهو ثقفي، محركة، قال سيبويه: وهو على غير قياس .
 وخل ثقيف: كأمير، وسكين، الأخيرة على النسب: حامض جدا، وقد ثقف ثقافة وثقف، وهذا مثل قولهم بصل حريف .
 وثقفه ثقفا، كسمعه سمعا: صادفه، نقله الجوهري، وأنشد وهو لعمرو ذي الكلب:
  فإما تثقفوني فاقـتـلـونـي                      فإن أثقف فسوف ترون بالي أو ثقفه في موضع كذا: أخذه، قاله الليث، أو ظفر به، قاله ابن دريد، أو أدركه قاله ابن فارس، زاد الراغب: ببصره لحذق في النظر، ثم قد يتجوز به فيستعمل في الإدراك وإن لم يكن معه ثقافة، وبكل ذلك فسر قوله تعالى: ) واقتلوهم حيث ثقفتموهم في الحرب( وقال تعالى: ) ملعونين أينما ثقفوا أخذوا وقتلوا تقتيلا ( .
 وامرأة ثقاف، كسحاب: فطنة ومنه قول أم حكيم بنت عبد المطلب: ) إني حصان فلم أكلم، وثقاف فما أعلم ( قالت ذلك لما حاورت أم جميل ابنة حرب .
 الثقاف، ككتاب: الخصام والجلاد، ومنه الحديث: ) إذا ملك اثنا عشر من بني عمرو بن كعب كان الثقف والثقاف إلى أن تقوم الساعة ( .
 الثقاف: ما تسوي به الرماح نقله، الجوهري، وكذلك القسي، وهي حديدة تكون مع القواس والرماح يقوم بها الشيء المعوج، وقال أبو حنفية: الثقاف: خشبة قوية قدر الذراع، في طرفها خرق يتسع للقوس، وتدخل فيه على شحوبتها، ويغمز منها حيث يبتغي أن يغمز، حتى تصير إلى ما يراد منها، ولا يفعل ذلك بالقسي ولا بالرماح إلا مدهونة مملولة، أو مضهوبة على النار ملوحة، والعدد: أثقفة، والجمع: ثقف، وأنشد الجوهري لعمرو بن كلثوم:
  إذا عض الثقاف بها اشمأزت                      تشج قفا المثقف والجبـينـا قال الصاغاني: الإنشاد مداخل، والرواية بعد اشمأزت: وولتهم عشوزنة زبونا
  عشوزنة إذا انقلبت أرنت                      نشج . . . إلى آخـره ثقاف بن عمرو بن شميط الأسدي: صحابي، رضي الله عنه هكذا ضبطه الواقدي أو هو ثقف، بالفتح .
 الثقاف من أشكال الرمل: فرد وزوجان وفرد، وهكذا صورته وهو من قسمة زحل .
 وثقف بن عمرو العدواني، بدري، رضي الله عنه، وهو الذي تقدم ذكره، وقال الواقدي فيه: إن اسمه ثقاف، وقد نسبه أولا إلى أسد، وثانيا إلى عدوان، وهما واحد وربما يشتبه على من لا معرفة له بالرجال وأنسابهم، فيظن أنهما اثنان، فتأمل.

  ثقف بن فروة بن البدن الساعدي ابن عم أبي أسيد الساعدي، رضي الله عنه، استشهد بأحد، أو بخيبر رضي الله عنه، والأول أصح أو هو ثقب، بالباء الموحدة، وهو الأصح، كما قاله عبد الرحمن بن محمد بن عمارة بن القداح الأنصاري النسابة، وهو أعلم الناس بأنساب الأنصار، وقد ذكره في الموحدة أيضا .
 وأثقفته، على ما لم يسم فاعله: أي: قيض لي، نقله الصاغاني، وأنشد قول عمرو ذي الكلب على هذا الوجه:
  فإما ثقفوني فاقـتـلـونـي                      فإن أثقف فسوف ترون بالي هكذا رواه، وقد تقدم إنشاده عن الجوهري بخلاف ذلك .
 قلت: والذي في شعر عمرو هو الذي ذكره الصاغاني، قال السكري في شرحه: يقول إن قدر لكم أن تصادفوني فاقتلوني، ويروي )ومن أثقف(، أي: من أثقفه منكم، ويقال، أثقفتموني: ظفرتم بي فاقتلوني فمن أظفر به منكم فإني قاتله، فاجتهدو فإني مجتهد.
 وثقفه تثقيفا: سواه، وقومه، ومنه: رمح مثقف، أي مقوم مسوى، وشاهده قول عمرو بن كلثوم الذي تقدم .
 وثاقفه مثاقفة وثقافا: فثقفه، كنصره: غالبه فغلبه في الحذق، والفطانة، وإدراك الشيء، وفعله . قال الراغب: وهو مستعار .
 ومما يستدرك عليه: الثقاف، بالكسر، والثقوفة، بالضم والحذق والفطانة .
 ويقال ثقف الشيء وهو سرعة التعلم، يقال: ثقفت العلم والصناعة في أوحي مدة: أسرعت أخذه .
 وثاقفه مثاقفة: لاعبه بالسلاح، وهو محاولة إصابة الغزة في نحو مسابقة .
 والثقاف والثقافة، بكسرهما: العمل بالسيف، يقال: فلان من أهل المثاقفة، وهو مثاقف حسن الثقافة بالسيف، قال:
  وكأن لمـع بـروقـهـا                      في الجو أسياف المثاقف وتثاقفوا فكان فلان أثقفهم .
 والثقف: الخصام والجلاد .
 ومن المجاز: التثقيف: التأديب والتهذيب، يقال: لو لا تثقيفك وتوقيفك ما كنت شيئا، وهل تهذبت وتثقفت إلا على يدك ? كما في الأساس .
 فصل الجيم مع الفاء

### Türkçe

**ثقف**; **كرم** ve **فرح** gibi; **ثقفا** (fetha ile) kıyasa aykırı olarak ve **ثقفا** (harekeli): **ثقف**’ün (kesra ile) mastarıdır; ve **ثقافة** **ثقف**’ün (damma ile) mastarıdır: usta, çevik, zeki, anlayışlı oldu; o hâlde o **ثقف**’tür; **حبر** gibi ve **كتف** gibi. **الصحاح**’ta: **ثقف**; o hâlde o **ثقف**’tür; **ضخم**; o hâlde o **ضخم**’tır, denilmiştir. **الليث** dedi: **رجل ثقف لقف**; ve **ثقف لقف**; yani: rivayetçi, şair, nişancı. **ابن السكت** dedi: **رجل لقف ثقف**: eğer içine aldığı şeyi ضبط eden, onunla kaim olan ise. **اللحياني** artırdı: **ثقيف لقيف**; **أمير** gibi. Yine dediler: **ثقف** ve **ثقف**; **ندس** ve **ندس** gibi; ve **حذر** ve **حذر** gibi; eğer ustalaşır ve zeki olursa. Bunu **ابن عباد** nakletti; dedi: ve **ثقف**; o hâlde o **ثقيف**’tir; **سكيت** gibi; denir: **رجل ثقيف لقيف**.

**ثقيف**; **سكيت** gibi; denir: **رجل ثقيف لقيف**.

**ثقيف**; **أمير** gibi: **هوازن**’den bir kabilenin babasıdır; adı **قسى بن منبه بن بكر بن هوازن بن منصور بن عكرمة بن خصفة بن قيس عيلان**’dır. **ثقيف** kabile için bir isim de olabilir; birincisi daha çoktur. **سيبويه** dedi: “Onların ‘**هذه ثقيف**’ sözlerine gelince, bu, cemaatin idaresi üzerinedir; bunu ancak müzekkerliğin ona galip gelmesinden dolayı söyledi; bu, hakkında ‘**من بني فلان**’ denilmeyenlerdendir.”

Dedim: Birinciden, **أبو ذؤيب**’in sözü:

  “**أم وهب**’i, **ثقيف** toplandığında bir **مخلفة** ile karşılamayı umarsın.”

Ve o **ثقفي**’dir (harekeli). **سيبويه** dedi: ve o, kıyasa aykırıdır.

Ve **خل ثقيف**: **أمير** gibi ve **سكين** gibi; sonuncusu nisbet üzere: pek ekşidir; ve **ثقافة** olarak **ثقف** etti ve **ثقف** etti; bu, onların “**بصل حريف**” sözleri gibidir.

Ve onu **ثقفا** ile **ثقف** etti; “onu işitti, işitme ile” gibi: ona rastladı; bunu **الجوهري** nakletti. Ve o, **عمرو ذي الكلب**’indir; şöyle inşad etti:

  “Eğer beni bulursanız, öldürün beni;
  çünkü ben bulursam, yakında hâlimi göreceksiniz.”

Veya onu şu yerde **ثقف** etti: onu aldı; bunu **الليث** söyledi. Veya ona galip geldi; bunu **ابن دريد** söyledi. Veya ona yetişti; bunu **ابن فارس** söyledi. **الراغب** artırdı: bakışla; nazarda ustalık sebebiyle; sonra bununla mecaz yapılabilir de, **ثقافة** olmasa bile idrak için kullanılır. Ve bunların hepsiyle, Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: “(Savaşta onları nerede **ثقِفتموهم** öldürün.)” Ve Yüce Allah dedi: “(Lanetlenmişler olarak; nerede **ثقِفوا** olsalar, alındılar ve öldürüldüler; öldürülüşle öldürüldüler.)”

Ve **امرأة ثقاف**; **سحاب** gibi: zeki. Ondandır **أم حكيم بنت عبد المطلب**’in sözü: “(Ben iffetliyim; konuşmadım; ve **ثقاف**’ım; bilmem.)” Bunu, **أم جميل ابنة حرب** ile münazara ettiğinde söyledi.

**الثقاف**; **كتاب** gibi: çekişme ve vuruşma. Ondandır hadis: “(Eğer **بني عمرو بن كعب**’dan on iki kişi hükümran olursa, kıyamet kopuncaya kadar **الثقف** ve **الثقاف** olur.)”

**الثقاف**: mızrakları onunla düzelttiğin şeydir; bunu **الجوهري** nakletti; yaylar da böyledir. O, okçu ve mızraklarla birlikte bulunan bir demirdir; onunla eğri olan şey doğrultulur. **أبو حنفية** dedi: **الثقاف**: kol boyu kadar sağlam bir ağaç parçasıdır; ucunda, yaya genişleyecek bir delik vardır; onun solgunluğu üzerine ona sokulur; ve istenen yerden ona bastırılır; ta ki ondan istenene dönsün. Bunu yaylara ve mızraklara ancak yağlanmış, yumuşatılmış olarak; yahut ateş üzerinde tuzlanmış olarak yapılır. Sayı: **أثقفة**; çoğul: **ثقف**. Ve **الجوهري**, **عمرو بن كلثوم**’dan inşad etti:

  “Eğer **الثقاف** onunla ısırırsa, ürperir;
  **المثقف**’in ense kökünü ve alnı yarar.”

**الصاغاني** dedi: inşad karışıktır; rivayet, “**اشمأزت**”ten sonra: “**وولتهم عشوزنة زبونا**”dır:

  “**عشوزنة**; döndüğünde inler;
  **نشج** … sonuna kadar.”

**ثقاف بن عمرو بن شميط الأسدي**: sahabîdir; Allah ondan razı olsun. **الواقدي** onu böyle ضبط etti; yahut o, fetha ile **ثقف**’tür.

**الثقاف** kum şekillerindendir: tek ve iki çift ve tek; ve işte onun sureti böyledir; ve o, **زحل**’ün taksimindendir.

Ve **ثقف بن عمرو العدواني**: Bedr ehli; Allah ondan razı olsun; ve o, zikri geçen kimsedir. **الواقدي** onun hakkında dedi: adı **ثقاف**’tır. Onu önce **أسد**’e, ikinci olarak **عدوان**’a nisbet etti; ikisi birdir. Bazen, erkekleri ve neseblerini bilmeyene karışır da, onların iki kişi olduğunu zanneder; öyleyse düşün.

**ثقف بن فروة بن البدن الساعدي**: **أبو أسيد الساعدي**’nin amcaoğludur; Allah ondan razı olsun. **أحد**’de yahut **خيبر**’de şehit oldu; Allah ondan razı olsun; birincisi daha sahih. Yahut o, **ثقب**’tur; birleşik **الباء** ile; ve o daha sahihdir; bunu **عبد الرحمن بن محمد بن عمارة بن القداح الأنصاري النسابة** söyledi; o, **الأنصار**’ın neseblerini en iyi bilen insandır; onu birleşik **الباء**’da da zikretmiştir.

Ve **أثقفته**; faili anılmayan üzere: yani: bana takdir edildi; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **عمرو ذي الكلب**’in sözünü bu vecih üzere inşad etti:

  “Eğer beni bulursanız, öldürün beni;
  çünkü ben bulursam, yakında hâlimi göreceksiniz.”

Onu böyle rivayet etti; ve daha önce **الجوهري**’den bunun hilafına inşadı geçti.

Dedim: **عمرو**’nun şiirinde olan, **الصاغاني**’nin zikrettiğidir. **السكري** şerhinde dedi: “Eğer size beni bulmak takdir edilirse, öldürün beni” der. Ve “(**ومن أثقف**)” diye rivayet edilir; yani: sizden onu kim **أثقفه** ederse. Ve denir: “**أثقفتموني**”: bana galip geldiniz; öyleyse öldürün beni. Artık sizden kim ona galip gelirse, ben onu öldürücüyüm; öyleyse gayret edin; çünkü ben gayret ediciyim.

Ve onu **تثقيفا** ile **ثقف** etti: onu düzeltti ve doğrulttu. Ondandır: **رمح مثقف**; yani doğrultulmuş, düzeltilmiş. Şahidi, daha önce geçen **عمرو بن كلثوم**’un sözüdür.

Ve onunla **مثاقفة** ve **ثقافا** olarak **ثاقفه** etti: derken onu **ثقف** etti; “ona yardım etti” gibi: ustalıkta, zekâda, şeyi idrak etmede ve onu yapmada onunla galiplik mücadelesi yaptı da ona galip geldi. **الراغب** dedi: ve o, ödünç alınmıştır.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **الثقاف** (kesra ile) ve **الثقوفة** (damma ile): ustalık ve zekâ.

Ve denir: **ثقف** şey; ve o, öğrenmenin süratidir. Denir: **ثقفت العلم والصناعة في أوحي مدة**: onu almada sürat ettim.

Ve onunla **مثاقفة** olarak **ثاقفه** etti: silahla onunla oynadı; ve o, bir tür müsabaka gibi, darbe yerine isabet ettirmeye çalışmaktır.

Ve **الثقاف** ve **الثقافة**; ikisi de kesra ile: kılıçla iş görmektir. Denir: falan, **المثاقفة** ehlindendir; ve o, kılıçla **مثاقف**’tir; **الثقافة**’si güzeldir. Dedi:

  “Ve sanki şimşeklerinin parıltısı,
  gökte **المثاقف**’in kılıçlarıdır.”

Ve **تثاقفوا** ettiler; derken falan, onların en **أثقف**’i oldu.

Ve **الثقف**: çekişme ve vuruşma.

Ve mecazdandır: **التثقيف**: edeplendirme ve terbiye etme. Denir: senin **تثقيف**’in ve **توقيف**’in olmasaydı, bir şey olmazdım; ve senin elin üzerinde olmadıkça terbiye oldum ve **تثقفت** oldum mu? **الأساس**’ta olduğu gibi.

**فصل الجيم مع الفاء**
