# ثقل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%82%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثقل

الثِّقَل: نقيض الخِفَّة. والثِّقَل: مصدر الثَّقِيل، تقول: ثَقُل الشيءُ ثِقَلاً وثَقَالة، فهو ثَقِيل، والجمع ثِقالٌ. والثِّقَل: رجحان الثَّقِيل. والثِّقْل: الحِمْل الثَّقِيل، والجمع أَثْقال مثل حِمْل وأَحمال. وقوله تعالى: وأَخرجت الأَرض أَثقالها؛ أَثْقَالُها: كنوزُها ومَوْتَاها؛ قال الفراء: لَفَظَتْ ما فيها من ذهب أَو فضة أَو ميت، وقيل: معناه أَخرجت موتاها، قالوا: أَثقالُها أَجسادُ بني آدم، وقيل: معناه ما فيها من كنوز الذهب والفضة، قال: وخروج الموتى بعد ذلك، ومن أَشراط الساعة أَن تَقِيءَ الأَرض أَفْلاذَ كَبِدها وهي الكنوز؛ وقول الخَنْساء: أَبْعَدَ ابنِ عَمْرو من آل الشّريدِ حَلَّتْ به الأَرضُ أَثْقالَها؟ إِنما أَرادت حَلَّت به الأَرض موتاها أَي زَيَّنَتْهم بهذا الرجل الشريف الذي لا مِثْل له من الحِلْية. وكانت العرب تقول: الفارس الجَواد ثِقْل على الأَرض، فإِذا قتل أَو مات سقط به عنها ثِقْل، وأَنشد بيت الخنساء، أَي لما كان شجاعاً سقط بموته عنها ثِقْل. والثِّقْل: الذَّنْب، والجمع كالجمع. وفي التنزيل: وليَحْمِلُنَّ أَثقالهم وأَثقالاً مع أَثقالهم؛ وهو مثل ذلك يعني أَوزارهم وأَوزار من أَضلوا وهي الآثام. وقوله تعالى: وإِن تَدْعُ مُثْقَلة إِلى حِمْلها لا يُحْملْ منه شيء ولو كان ذا قربى؛ يقول: إِن دَعَت نفس داعيةٌ أَثْقَلَتها ذُنُوبُها إِلى حِمْلها أَي إِلى ذنوبها ليحمل عنها شيئاً من الذنوب لم تجد ذلك، وإِن كان المدعوُّ ذا قُرْبى منها. وقوله عز وجل: ثَقُلت في السموات والأَرض؛ قيل: المعنى ثَقْل عِلْمُها على أَهل السموات والأَرض؛ وقال أَبو علي: ثَقُلت في السموات والأَرض خَفِيَتْ، والشيءُ إِذا خَفِي عليك ثَقُل. والتثقيل: ضد التخفيف، وقد أَثقله الحِمْل. وثَقَّل الشيءَ: جعله ثقيلاً، وأَثقله: حمَّله ثَقِيلاً. وفي التنزيل العزيز: فهم من مَغْرَم مُثْقَلون. واستثقله: رآه ثَقِيلاً. وأَثْقَلَت المرأَةُ، فهي مُثْقِل: ثَقُل حَمْلها في بطنها، وفي المحكم: ثَقُلَت واستبان حَمْلها. وفي التنزيل العزيز: فلما أَثْقَلَت دَعَوَا اللهَ ربَّهُما؛ أَي صارت ذاتَ ثِقْل كما تقول أَتْمَرْنا أَي صرنا ذوي تَمْر. وامرأَة مُثْقِل، بغير هاء: ثَقُلَت من حَمْلها. وقوله عز وجل: إِنا سنلقي عليك قولاً ثَقِيلاً؛ يعني الوحي الذي أَنزله الله عليه، صلى الله عليه وسلم، جَعَله ثَقِيلاً من جهة عِظَم قدره وجَلاله خَطَره، وأَنه ليس بسَفْساف الكلام الذي يُسْتَخَفُّ به، فكل شيء نفيس وعِلْقٍ خَطيرٍ فهو ثَقَل وثَقِيل وثاقل، وليس معنى قوله قولاً ثَقِيلاً بمعنى الثَّقيل الذي يستثقله الناس فيتَبرَّمون به؛ وجاء في التفسير: أَنه ثِقَلُ العمل به لأَن الحرام والحلال والصلاة والصيام وجميع ما أَمر الله به أَن يُعْمَل لا يؤديه أَحد إِلا بتكلف يَثْقُل؛ ابن سيده: قيل معنى الثَّقيل ما يفترض عليه فيه من العمل لأَنه ثَقِيل، وقيل: إِنما كنى به عن رَصانة القول وجَوْدته؛ قال الزجاج: يجوز على مذهب أَهل اللغة أَن يكون معناه أَنه قول له وزن في صحته وبيانه ونفعه، كما يقال: هذا الكلام رَصين، وهذا قول له وزن إِذا كنت تستجيده وتعلم أَنه قد وقع موقع الحكمة والبيان؛ وقوله: لا خَيْرَ فيه غير أَن لا يَهْتَدِي،
وأَنه ذو صَوْلةٍ في المِذْوَدِ،
وأَنه غَيْرُ ثَقيل في اليَدِ
إِنما يريد أَنك إِذا بَلِلْتَ به لم يَصِرْ في يَدِك منه خير فيَثْقُلَ في يَدِك.
ومِثْقال الشيء: ما آذَنَ وزْنَه فثَقُل ثِقَلَه. وفي التنزيل العزيز: يا بُني إِنها إِن تك مِثْقالُ حَبَّة من خَرْدل، برفع مِثْقال مع علامة التأْنيث في تك، لأَن مِثْقال حبة راجع إِلى معنى الحبة فكأَنه قال إِن تك حَبَّةٌ من خردل. التهذيب: المِثْقال وَزْن معلوم قَدْرُه،ويجوز نصبُ المثقال ورفعُه، فمن رَفَعه رفعه بتَكُ ومن نصب جعل في تك اسماً مضمراً مجهولاً مثل الهاء في قوله عز وجل: إِنها إِن تك، قال: وجاز تأْنيث تَكُ والمِثْقال ذَكَرٌ لأَنه مضاف إِلى الحبة، والمعنى للحبة فذهب التأْنيث إِليها كما قال الأَعشى:
كما شَرِقَتْ صَدْرُ القَناة من الدَّم
ويقال: أَعطه ثِقْله أَي وَزْنَه. ابن الأَثير: وفي الحديث لا يَدْخُل النارَ مَنْ في قلبه مِثْقالُ ذَرَّة من إِيمان؛ المِثْقال في الأَصل: مقدار من الوزن أَيَّ شيءٍ كان من قليل أَو كثير، فمعنى مِثْقال ذرَّة وزن ذرّة، والناس يطلقونه في العرف على الدينار خاصة وليس كذلك؛ قال محمد بن المكرم: قول ابن الأَثير الناس يطلقونه في العرف على الدينار خاصة قول فيه تجوُّز، فإِنه إِن كان عَنَى شخص الدينار فالشخص منه قد يكون مِثْقالاً وأَكثر وأَقل، وإِن كان عَنى المِثْقالَ الوَزْنَ المعلوم، فالناس يطلقون ذلك على الذهب وعلى العنبر وعلى المسك وعلى الجوهر وعلى أَشياء كثيرة قد صار وزنها بالمثاقيل معهوداً كالتِّرياق والرَّاوَنْد وغير ذلك. وزِنة المِثْقالِ هذا المُتعامَلِ به الآن: دِرْهَمٌ واحد وثلاثة أَسباع درهم على التحرير، يُوزَن به ما اختير وَزْنه به، وهو بالنسبة إِلى رِطْل مصر الذي يوزن به عُشْرُ عُشْرِ رطل. وقال ابن سيده في معنى قوله إِنها إن تك مثقال حبة من خردل فتكن في صخرة أَو في السموات أَو في الأَرض يأْت بها الله، قال: المعنى أَن فَعْله الإِنسان، وإِن صَغُرت، فهي في علم الله تعالى يأْتي بها. والمِثْقال: واحد مثاقيل الذهب. قال الأَصمعي: دينار ثاقل إِذا كان لا ينقص، ودنانير ثَواقل؛ ومِثقال الشيء: مِيزانُه من مثله. وقولهم: أَلْقى عليه مَثاقيله أَي مؤنته وثِقْله؛ حكاه أَبو نصر؛ قلت: وكذلك قول أَبي نصر واحد مثاقيل الذهب كان الأَولى أَن يقول واحد مثاقيل الذهب وغيره، وإِلا فلا وجه للتخصيص.
والمُثَقَّلة: رُخامة يُثَقَّل بها البساط.
وامرأَة ثَقال: مِكْفال، وثَقَال: رَزان ذات مآكِمَ وكَفَلٍ على التفرقة، فرقوا بين ما يُحْمل وبين ما ثَقُل في مجلسه فلم يَخِفَّ، وكذلك الرجل، ويقال: فيه ثِقَل، وهو ثاقل؛ قال كثيِّر عزة:
وفيك، ابْنَ لَيْلى، عِزَّةٌ وبَسالة،
وغَرْبٌ ومَوْزونٌ من الحِلْمِ ثاقل
وقد يكون هذا على النسب أَي ذو ثِقَل. وبَعِيرٌ ثَقَالٌ؛ بَطِيءٌ؛ وبه فسر أَبو حنيفة قول لبيد:
فبات السَّيْلُ يَحْفِرُ جانبيه،
من البَقَّار، كالعَمِد الثَّقَال
(* قوله «يحفر» الذي في الصحاح: يركب بدل يحفر)
وثَقَل الشيءَ يَثْقُله بيده ثَقْلاً: رَازَ ثِقَلَه. وثَقَلْت الشاةَ أَيضاً أَثْقُلُها ثَقْلاً: رَزَنْتها، وذلك إذا رَفَعْتها لتنظر ما ثِقَلُها من خفَّتها.
وتَثاقل عنه: ثَقُل. وفي التنزيل العزيز اثَّاقَلْتم إِلى الأَرض؛ وعَدَّاه بإِلى لأَن فيه معنى مِلْتُم. وحكى النضر بن شميل: ثَقَل إِلى الأَرض أَخْلدَ إِليها واطْمَأَنَّ فيها، فإِذا صح ذلك تَعَدَّى اثَّاقَلْتم في قوله عز وجل اثَّاقَلْتم إِلى الأَرض بإِلى، بغير تأْويل يخرجه عن بابه. وتَثاقل القومُ: اسْتُنْهِضوا لنَجْدة فلم يَنْهَضوا إِليها. والتَّثاقُل: التَّباطُؤُ من التَّحامُل في الوطء، يقال: لأَطَأَنَّه وَطْءَ المُتَثاقل. والثَّقَل، بالتحريك: المَتاع والحَشَمُ، والجمع أَثقال؛ وفي التهذيب: الثَّقَل متاعُ المسافر وحَشَمُه؛ وأَنشد ابن بري: لا ضَفَفٌ يَشْغَلُه ولا ثَقَل
وفي حديث ابن عباس: بعثني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في الثَّقَل من جَمْعٍ بِلَيْل. وفي حديث السائب بن زيد: حُجَّ به في ثَقَل رسول الله، صلى الله عليه وسلم.
وثَقِلة القوم، بكسر القاف: أَثقالُهم. وارتحل القوم بثَقَلَتهم وثَقْلَتهم وثِقْلَتهم أَي بأَمتعتهم وبأَثقالهم كلها. الكسائي: الثَّقِلة أَثقال القوم، بكسر القاف وفتح الثاء، وقد يخفف فيقال الثَّقْلة. والثَّقْلة أَيضاً: ما وَجَد الرجلُ في جوفه من ثِقَل الطعام. ووَجَد في جسده ثَقَلة أَي ثِقَلاً وفُتُوراً.
وثَقُل الرجلِ ثِقَلاً فهو ثَقِيل وثاقل: اشتدَّ مَرَضُه. يقال: أَصبح فلان ثاقلاً أَي أَثقله المَرَض؛ قال لبيد:
رأَيت التُّقَى والحَمْدَ خَيْرَ تِجارةٍ
رَباحاً، إِذا ما المَرْءُ أَصْبَح ثاقلاً
أَي ثَقِيلاً من المَرَض قد أَدْنَفَه وأَشْرَف على الموت، ويروى ناقلاً أَي منقولاً من الدنيا إِلى الأُخرى؛ وقد أَثقله المرض والنوم. والثَّقْلة: نَعْسة غالبة. والمُثْقَل: الذي قد أَثقله المرضُ. والمُستَثْقَل: الثَّقِيل من الناس. والمُسْتَثْقَل: الذي أَثقله النوم وهي الثَّقْلة. وثَقُل العَرْفَج والثُّمام والضَّعَةُ: أَدْبى وتَرَوَّتْ عِيدانُه. وثَقُلَ سَمْعُه: ذهب بعضُه، فإِن لم يبق منه شيءٌ قيل وُقِر.والثَّقَلانِ: الجِنُّ والإِنْسُ. وفي التنزيل العزيز: سنَفْرُغ لكم أَيها الثَّقَلان؛ وقال لكم لأَن الثَّقَلين وإِن كان بلفظ التثنية فمعناه الجمع؛ وقول ذي الرمة:
ومَيَّةُ أَحسنُ الثَّقَلين وَجْهاً
وسالفةً، وأَحْسَنُه قَذَالا
فمن رواه أَحسنه بإِفراد الضمير فإِنه أَفرده مع قدرته على جمعه لأَن هذا موضع يَكْثُر فيه الواحد، كقولك مَيَّة أَحسن إِنسان وجهاً وأَجمله، ومثله قولهم: هو أَحسن الفِتْيان وأَجمله لأَن هذا موضع يكثر فيه الواحد كما قلنا، فكأَنك قلت هو أَحسن فَتىً في الناس وأَجمله، ولولا ذلك لقلت وأَجملهم حَمْلاً على الفِتْيان. التهذيب: وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال في آخر عمره: إِني تارك فيكم الثَّقَلين: كتاب الله وعتْرَتي، فجعلها كتاب الله عز وجل وعِتْرَته، وقد تقدم ذكر العِتْرة. وقال ثعلب: سُمِّيا ثَقَلَين لأَن الأَخذ بهما ثَقِيل والعمل بهما ثَقِيل، قال: وأَصل الثَّقَل أَن العرب تقول لكل شيءٍ نَفيس خَطِير مَصون ثَقَل، فسمَّاهما ثَقَلين إِعظاماً لقدرهما وتفخيماً لشأْنهما، وأَصله في بَيْضِ النَّعام المَصُون؛ وقال ثعلبة بن صُعَير المازِني يذكر الظَّليم والنَّعانة:فَتَذَكَّرا ثَقَلاً رَثِيداً، بَعْدَما
أَلْقَتْ ذُكاءٌ يَمينَها في كافِر
ويقال للسَّيِّد العَزيز ثَقَلٌ من هذا، وسَمَّى الله تعالى الجن والإِنس الثَّقَلَين، سُمِّيا ثَقَلَين لتفضيل الله تعالى إِياهما على سائر الحيوان المخلوق في الأَرض بالتمييز والعقل الذي خُصَّا به؛ قال ابن الأَنباري: قيل للجن والإِنس الثَّقَلان لأَنهما كالثَّقَل للأَرض وعليها. والثَّقَل بمعنى الثِّقْل، وجمعه اثقال، ومجراهما مجرى قول العرب مَثَل ومِثْل وشَبَه وشِبْه ونَجَس ونِجْس. وفي حديث سؤال القبر: يسمعها مَنْ بَيْنَ المشرق والمغرب إِلا الثَّقَلين؛ الثَّقَلانِ: الإِنسُ والجنُّ لأَنهما قُطَّان الأَرض.

### Türkçe

**الثِّقَل**: **الخِفَّة**’nin zıddı. Ve **الثِّقَل**: **الثَّقِيل**’in masdarıdır; dersin ki: şey **ثَقُل** **ثِقَلاً** ve **ثَقَالة** (olarak) ağırlaştı; o hâlde o **ثَقِيل**’dir; çoğulu **ثِقالٌ**’dır. Ve **الثِّقَل**: **الثَّقِيل**’in ağır basmasıdır.

Ve **الثِّقْل**: ağır yük, çoğulu **أَثْقال**; tıpkı **حِمْل** ve **أَحمال** gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve yer **أَثْقالها**’sını çıkardı”; onun **أَثْقالُها**’sı: hazineleri ve ölüleridir; **الفراء** dedi ki: içinde olan altın yahut gümüş yahut ölü şeyi dışarı attı; ve denildi ki: manası, ölülerini çıkardı; dediler ki: onun **أَثقالُها**’sı Âdemoğullarının cesetleridir; ve denildi ki: manası, içinde olan altın ve gümüş hazineleridir; dedi ki: ve bundan sonra ölülerin çıkışı; ve kıyamet alâmetlerindendir ki yer, ciğerinin parçalarını kusar; o da hazinelerdir; ve **الخَنْساء**’nın sözü:
أَبْعَدَ ابنِ عَمْرو من آل الشّريدِ حَلَّتْ به الأَرضُ أَثْقالَها؟
O ancak şunu kastetti: yer onunla ölülerini indirdi; yani onları, benzeri olmayan bu şerefli adamla süsledi; süs ile. Araplar şöyle derdi: cömert süvari yer üzerinde bir **ثِقْل**’dür; öldürülür yahut ölürse onunla yerden bir **ثِقْل** düşer; ve **الخنساء**’nın beytini şahit getirdi; yani cesur olduğundan, ölümüyle yerden bir **ثِقْل** düştü.

Ve **الثِّقْل**: günah; çoğulu, çoğul gibidir. Ve tenzilde: “Elbette kendi **أَثقالهم**’larını ve **أَثقالاً**’ı kendi **أَثقالهم**’larıyla beraber yüklenecekler”; o bunun gibidir; yani onların yükleri ve saptırdıklarının yükleri; o da günahlardır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve eğer **مُثْقَلة** yüküne çağırsa, ondan hiçbir şey yüklenilmez, yakın akraba olsa bile”; der ki: eğer günahları onu ağırlaştırmış bir çağırıcı nefis, yüküne, yani günahlarına, kendisinden günahlardan bir şey taşısın diye çağırsa, bunu bulamaz; çağrılan ona yakın akraba olsa bile.

Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Göklerde ve yerde ağırlaştı”; denildi ki: mana, onun bilgisinin göklerin ve yerin ehli üzerine ağır olmasıdır; ve **أَبو علي** dedi ki: “Göklerde ve yerde ağırlaştı”: gizlendi; ve şey sana gizli olunca ağırlaşır.

Ve **التثقيل**: **التخفيف**’in zıddıdır; ve yük onu ağırlaştırdı. Ve **ثَقَّل** şeyi: onu ağır kıldı; ve **أَثقله**: ona ağır yük yükledi. Ve aziz tenzilde: “Onlar bir **مَغْرَم**’den dolayı **مُثْقَلون**’dur.” Ve **استثقله**: onu ağır gördü.

Ve kadın **أَثْقَلَت**; o hâlde o **مُثْقِل**’dir: karnındaki yükü ağırlaştı; ve **المحكم**’de: ağırlaştı ve yükü belirginleşti. Ve aziz tenzilde: “Ne zaman ki **أَثْقَلَت** ikisi Allah’a, Rablerine dua ettiler”; yani **ثِقْل** sahibi oldu; tıpkı “**أَتْمَرْنا**” demen gibi; yani hurma sahipleri olduk. Ve **مُثْقِل** kadın, ه olmaksızın: yükünden ağırlaştı.

Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Şüphesiz sana ağır bir söz bırakacağız”; yani Allah’ın ona indirdiği vahiy; Allah ona, sallallahu aleyhi ve sellem, onu, değerinin büyüklüğü ve tehlikesinin celâli cihetinden ağır kıldı; ve o, hafife alınan bayağı söz değildir; her nefis şey ve tehlikeli kıymetli meta **ثَقَل** ve **ثَقِيل** ve **ثاقل**’dir. Ve “ağır söz” sözünün manası, insanların ağır bulup bıkkınlık duyduğu **الثَّقيل** manasında değildir; ve tefsirde geldi ki: onunla amel etmenin ağırlığıdır; çünkü haram ve helal ve namaz ve oruç ve Allah’ın yapılmasını emrettiği bütün şeyleri, hiç kimse ancak bir külfetle yerine getirir; o ağır gelir. **ابن سيده**: denildi ki **الثَّقيل**’in manası, ona farz kılınan ameldir; çünkü o ağırdır; ve denildi ki: onunla ancak sözün sağlamlığına ve kalitesine kinaye yaptı. **الزجاج** dedi ki: dil ehlinin mezhebine göre, manası, onun doğruluğunda, açıklığında ve faydasında ağırlığı olan bir söz olması caizdir; tıpkı “bu söz sağlamdır” denmesi gibi; ve “bu sözün ağırlığı var” denmesi gibi; onu beğeniyor ve onun hikmet ve beyan yerine oturduğunu biliyorsan. Ve onun sözü:
لا خَيْرَ فيه غير أَن لا يَهْتَدِي،
وأَنه ذو صَوْلةٍ في المِذْوَدِ،
وأَنه غَيْرُ ثَقيل في اليَدِ
O ancak şunu ister: onunla ıslandığında, elinde ondan bir hayır hâsıl olmaz da elinde ağırlaşır.

Ve şeyin **مِثْقال**’ı: ağırlığını bildirip de ağırlığı ağırlaşan şeydir. Ve aziz tenzilde: “Ey oğulcuğum, şüphesiz o, hardal tanesinin **مِثْقالُ**’ı kadar olsa”; **مِثْقال**’ın merfu gelmesi, **تك**’deki dişillik alâmetiyle beraberdir; çünkü “hardal tanesinin **مِثْقال**’ı” tanenin manasına döner; sanki “hardal tanesi olsa” dedi. **التهذيب**: **المِثْقال** miktarı bilinen bir ağırlıktır; ve **المثقال**’ın nasbı da ref‘i de caizdir; kim onu ref‘ ederse onu **تَكُ** ile ref‘ eder; kim nasb ederse **تك**’de, Aziz ve Celil olanın sözü “**إِنها إِن تك**”deki ه gibi, meçhul bir zamir ismi kılar; dedi ki: **تَكُ**’nün müennes gelmesi ve **المِثْقال**’ın müzekker olması caiz oldu; çünkü o taneye muzafdır; mana tanenindir; dişillik ona gitti; tıpkı **الأَعشى**’nın dediği gibi:
كما شَرِقَتْ صَدْرُ القَناة من الدَّم

Ve denir: ona **ثِقْله**’ni ver; yani ağırlığını. **ابن الأَثير**: hadiste: “Kalbinde iman’dan bir zerre **مِثْقالُ** olan kimse ateşe girmez”; **المِثْقال** aslında, az yahut çok, her ne olursa olsun, ağırlıktan bir miktardır; o hâlde “zerre **مِثْقالُ**”un manası, zerre ağırlığıdır. İnsanlar örfte onu özellikle dinar üzerine kullanırlar; öyle değildir. **محمد بن المكرم** dedi ki: **ابن الأَثير**’in “insanlar onu örfte özellikle dinar üzerine kullanırlar” sözü, içinde mecaz olan bir sözdür; çünkü eğer dinarın şahsını kastettiyse, onun şahsı **مِثْقالاً** da olabilir, daha çok da, daha az da; eğer bilinen ağırlık olan **المِثْقال**’ı kastettiyse, insanlar bunu altın üzerine, amber üzerine, misk üzerine, cevher üzerine ve ağırlıkları **المثاقيل** ile bilinir olmuş birçok şey üzerine kullanırlar; **التِّرياق** ve **الرَّاوَنْد** ve bunun dışındakiler gibi.

Şimdi onunla muamele edilen bu **المِثْقال**’ın tartısı: tahkike göre bir dirhem ve bir dirhemin yedide üçünün toplamıdır; onunla, onunla tartılması seçilen şey tartılır; ve o, Mısır **رِطْل**’üne nispetle, onunla tartılan rıtlın onda birinin onda biridir.

Ve **ابن سيده**, “Şüphesiz o hardal tanesinin **مثقال**’ı kadar olsa da bir kayada yahut göklerde yahut yerde bulunsa Allah onu getirir” sözünün manasında dedi ki: mana, insanın fiilidir; küçük olsa bile, Allah Teâlâ’nın ilminde, onu getirir.

Ve **المِثْقال**: altın **مثاقيل**’inden bir tanedir. **الأَصمعي** dedi ki: eksilmiyorsa **ثاقل** dinar; ve **ثَواقل** dinarlar. Ve şeyin **مِثقال**’ı: onun benzerinden olan terazisidir. Ve onların sözü: “Üzerine **مَثاقيله**’ni attı”; yani onun külfetini ve ağırlığını; bunu **أَبو نصر** rivayet etti. Dedim ki: ve yine **أَبي نصر**’un “altın **مثاقيل**’inden bir tanedir” sözü; daha uygun olan, “altın **مثاقيل**’inden ve başkasından bir tanedir” demesiydi; yoksa tahsisin bir yönü yoktur.

Ve **المُثَقَّلة**: halının onunla ağırlaştırıldığı bir mermer parçasıdır.

Ve **ثَقال** kadın: **مِكْفال**; ve **ثَقَال**: meclisinde ağır olup hafiflemeyen (kimse) ile taşınan şey arasında ayırım yaparak, kalçalı ve kaba etli, ağırbaşlıdır; aynı şekilde erkek de. Ve denir: onda **ثِقَل** vardır; o **ثاقل**’dir; **كثيِّر عزة** dedi ki:
وفيك، ابْنَ لَيْلى، عِزَّةٌ وبَسالة،
وغَرْبٌ ومَوْزونٌ من الحِلْمِ ثاقل
Bu, nisbet üzere de olabilir; yani **ثِقَل** sahibi.

Ve **ثَقَالٌ** deve: yavaştır; **أَبو حنيفة** bununla **لبيد**’in sözünü tefsir etti:
فبات السَّيْلُ يَحْفِرُ جانبيه،
من البَقَّار، كالعَمِد الثَّقَال
(* “**يحفر**” sözü, **الصحاح**’ta: “**يركب**” olarak, “**يحفر**” yerine)

Ve **ثَقَل** şeyi, eliyle **يَثْقُله** **ثَقْلاً**: onun ağırlığını yokladı. Ve koyunu da **ثَقَلْت**; onu **أَثْقُلُها** **ثَقْلاً**: onu tarttım; bu, onu kaldırıp hafifliğinden ağırlığının ne olduğunu görmek içindir.

Ve ondan **تَثاقل** etti: ağır davrandı. Ve aziz tenzilde: “**اثَّاقَلْتم** yere”; onu **إِلى** ile geçişli kıldı; çünkü onda “meylettiniz” manası vardır. Ve **النضر بن شميل** rivayet etti: “yere **ثَقَل**”: ona yapıştı ve onda sükûn buldu; eğer bu sahih olursa, Aziz ve Celil olanın sözü “**اثَّاقَلْتم إِلى الأَرض**”deki **اثَّاقَلْتم** **إِلى** ile, onu babından çıkaran bir te’vilsiz geçişli olur.

Ve kavim **تَثاقل** etti: yardıma kaldırılmak istendiler de ona kalkmadılar.

Ve **التَّثاقُل**: cima’da yüklenmeden yavaşlamadır; denir: “Elbette ona, **المُتَثاقل**’in basışı gibi basacağım.”

Ve **الثَّقَل** (harekeli): eşya ve hizmetkârlar/maiyet; çoğulu **أَثقال**. Ve **التهذيب**’de: **الثَّقَل** yolcunun eşyası ve maiyetidir. Ve **ابن بري** şunu şahit getirdi:
لا ضَفَفٌ يَشْغَلُه ولا ثَقَل

Ve **ابن عباس** hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, beni geceleyin **جَمْع**’dan **الثَّقَل** içinde gönderdi. Ve **السائب بن زيد** hadîsinde: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, **ثَقَل**’i içinde onunla haccedildi.

Ve **ثَقِلة** kavim (قاف’ın kesriyle): onların **أَثقالُهم**’ıdır. Ve kavim, **ثَقَلَتهم** ve **ثَقْلَتهم** ve **ثِقْلَتهم** ile göçtü; yani eşyalarıyla ve bütün yükleriyle. **الكسائي**: **الثَّقِلة** kavmin yükleridir; قاف’ın kesri ve ثاء’nın fethiyle; bazen hafifletilir de **الثَّقْلة** denir. Ve **الثَّقْلة** ayrıca: adamın karnında yemekten bulduğu ağırlıktır. Ve bedeninde **ثَقَلة** buldu; yani ağırlık ve gevşeklik.

Ve adam **ثَقُل** **ثِقَلاً**; o hâlde o **ثَقِيل** ve **ثاقل**’dir: hastalığı şiddetlendi. Denir: falan **ثاقلاً** sabahladı; yani hastalık onu ağırlaştırdı. **لبيد** dedi ki:
رأَيت التُّقَى والحَمْدَ خَيْرَ تِجارةٍ
رَباحاً، إِذا ما المَرْءُ أَصْبَح ثاقلاً
Yani hastalıktan ağır; onu bitkin düşürmüş ve ölüme yaklaşmış; ve “**ناقلاً**” diye de rivayet edilir; yani dünyadan ötekine nakledilmiş. Hastalık ve uyku onu ağırlaştırdı.

Ve **الثَّقْلة**: baskın bir uyuklama. Ve **المُثْقَل**: hastalığın ağırlaştırdığı kimsedir. Ve **المُستَثْقَل**: insanlardan ağır olan. Ve **المُسْتَثْقَل**: uykunun ağırlaştırdığı; o da **الثَّقْلة**’dir.

Ve **ثَقُل** **العَرْفَج** ve **الثُّمام** ve **الضَّعَةُ**: yeşerdi ve dalları suya kandı. Ve **ثَقُلَ سَمْعُه**: bir kısmı gitti; eğer ondan hiçbir şey kalmazsa **وُقِر** denir.

Ve **الثَّقَلانِ**: cin ve ins. Ve aziz tenzilde: “Size yöneleceğiz, ey **الثَّقَلان**”; “size” dedi; çünkü **الثَّقَلين** her ne kadar tesniye lafzıyla ise de manası cemi’dir. Ve **ذي الرمة**’nin sözü:
ومَيَّةُ أَحسنُ الثَّقَلين وَجْهاً
وسالفةً، وأَحْسَنُه قَذَالا
Kim onu zamiri tekil getirerek “**أَحْسَنُه**” diye rivayet ederse, onu, cem’ yapmaya gücü varken tekil getirdi; çünkü burası, tekilin çok olduğu bir yerdir; senin “Meyye yüzce en güzel insandır ve en güzeldir” demen gibi; ve bunun benzeri onların sözü: “O, delikanlıların en güzeli ve en güzeldir”; çünkü burası, dediğimiz gibi, tekilin çok olduğu bir yerdir; sanki “o, insanlar içinde en güzel bir delikanlıdır ve en güzeldir” dedin; böyle olmasaydı, **الفِتْيان** üzerine hamlen “ve en güzelleridir” derdin.

**التهذيب**: Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, ömrünün sonunda şöyle dediği rivayet edildi: “Şüphesiz ben sizin içinizde **الثَّقَلين**’i bırakıyorum: Allah’ın kitabı ve **عِتْرَتي**”; böylece onu, Aziz ve Celil olan Allah’ın kitabı ve onun **عِتْرَته**’si kıldı; **العِتْرة**’nin zikri geçmişti. Ve **ثعلب** dedi ki: ikisine **ثَقَلَين** denildi; çünkü onlarla almak ağırdır ve onlarla amel etmek ağırdır. Dedi ki: ve **الثَّقَل**’in aslı, Arapların her korunmuş, tehlikeli, değerli şeye **ثَقَل** demeleridir; böylece ikisine, değerlerini büyütmek ve şanlarını yüceltmek için **ثَقَلين** adını verdi; ve onun aslı, korunmuş devekuşu yumurtasındadır. Ve **ثعلبة بن صُعَير المازِني**, **الظَّليم** ve **النَّعانة**’yi anarak dedi ki:
فَتَذَكَّرا ثَقَلاً رَثِيداً، بَعْدَما
أَلْقَتْ ذُكاءٌ يَمينَها في كافِر

Ve aziz efendiye “bundan bir **ثَقَل**” denir. Allah Teâlâ cin ve insi **الثَّقَلَين** diye adlandırdı; ikisine **ثَقَلَين** denildi; Allah Teâlâ’nın onları, yerde yaratılmış diğer hayvanlar üzerine, kendilerine tahsis edilen temyiz ve akıl ile üstün kılması sebebiyle. **ابن الأَنباري** dedi ki: cin ve inse **الثَّقَلان** denildi; çünkü ikisi yer için ve yer üzerinde bir yük gibidir.

Ve **الثَّقَل** **الثِّقْل** manasındadır; çoğulu **اثقال**; ikisinin cereyanı, Arapların “**مَثَل** ve **مِثْل**” ve “**شَبَه** ve **شِبْه**” ve “**نَجَس** ve **نِجْس**” sözü gibidir.

Ve kabir suali hadîsinde: “Onu, doğu ile batı arasındakiler işitir; ancak **الثَّقَلين** hariç”; **الثَّقَلانِ**: ins ve cindir; çünkü ikisi yerin sakinleridir.
