# ثلث (ث-ل-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%84%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sülle çokluk demektir

- Harfler: ث - ل - ث
- Kur'an'da: 32 geçiş · 28 ayet · 24 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (24)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ثَلَاثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E.md) | فَعَالَ | Üç | 3 | 3 | [18:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/18:25.md) |
| [ثَلَاثَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فَعَالَةَ | Üç | 3 | 3 | [2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/2:228.md) |
| [ثَلَاثَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَالٌ | Üç | 2 | 2 | [4:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:171.md) |
| [ثَلَاثَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعَالَةٍ | Üç | 2 | 2 | [5:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/5:73.md) |
| [ثَلَاثَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | فَعَالَةِ | Üç | 2 | 2 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/2:196.md) |
| [وَثُلَاثَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AB%D9%8F%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E.md) | وَفُعَالَ | Ve üçer üçer | 2 | 2 | [4:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:3.md) |
| [الثَّالِثَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَاعِلَةَ | Üçüncü | 1 | 1 | [53:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/53:20.md) |
| [الثَّلَاثَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعَالَةِ | Üç | 1 | 1 | [9:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/9:118.md) |
| [الثُّلُثَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8F%D9%91%D9%84%D9%8F%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | الْفُعُلَانِ | Üçte iki | 1 | 1 | [4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:176.md) |
| [الثُّلُثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8F%D9%91%D9%84%D9%8F%D8%AB%D9%8F.md) | الْفُعُلُ | Üçte bir | 1 | 1 | [4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:11.md) |
| [الثُّلُثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8F%D9%91%D9%84%D9%8F%D8%AB%D9%90.md) | الْفُعُلِ | Üçte bir | 1 | 1 | [4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:12.md) |
| [بِثَالِثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%AB%D9%8D.md) | بِفَاعِلٍ | Üçüncüyle | 1 | 1 | [36:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/36:14.md) |
| [بِثَلَاثَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | بِفَعَالَةِ | Üç ile | 1 | 1 | [3:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/3:124.md) |
| [ثَالِثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D8%AB%D9%8F.md) | فَاعِلُ | Üçüncü | 1 | 1 | [5:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/5:73.md) |
| [ثَلَاثٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8D.md) | فَعَالٍ | Üç | 1 | 1 | [39:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/39:6.md) |
| [ثَلَاثَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعَالَةً | Üç | 1 | 1 | [56:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/56:7.md) |
| [ثَلَاثَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | فَعَالَةُ | Üç | 1 | 1 | [65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/65:4.md) |
| [ثَلَاثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8F.md) | فَعَالُ | Üç | 1 | 1 | [24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/24:58.md) |
| [ثَلَاثُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَعَالُونَ | Otuz | 1 | 1 | [46:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/46:15.md) |
| [ثَلَاثِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%90.md) | فَعَالِ | Üç | 1 | 1 | [77:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/77:30.md) |
| [ثَلَاثِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَعَالِينَ | Otuz | 1 | 1 | [7:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/7:142.md) |
| [ثُلُثَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8F%D9%84%D9%8F%D8%AB%D9%8E%D8%A7.md) | فُعُلَا | Üçte iki | 1 | 1 | [4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:11.md) |
| [ثُلُثَيِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D8%AB%D9%8F%D9%84%D9%8F%D8%AB%D9%8E%D9%8A%D9%90.md) | فُعُلَيِ | Üçte iki | 1 | 1 | [73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/73:20.md) |
| [وَثُلُثَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AB%D9%8F%D9%84%D9%8F%D8%AB%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | وَفُعُلَهُ | Ve onun üçte biri | 1 | 1 | [73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/73:20.md) |

## Mücavir kökler — 101 mücavir (264 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 7 ortak ayet · G² 51 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
2. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 34 · Yarısı
3. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 31 · Sena yaka demektir
4. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 29 · سندس Hint kumaşıdır
5. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 7 ortak ayet · G² 22 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
6. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · “Yavru” demektir
7. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
8. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Kadınlar
9. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
10. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Koyar
11. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · “On” demektir
12. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Huzve atışlardaki hedef demektir
13. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Hams : Beş kişilik topluluktur
14. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
15. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
16. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
17. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
18. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Sume” damga demektir
19. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Akşam yemeği demektir
20. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
21. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
22. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Sağ yandır
23. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kepçe, kefe demektir
24. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
25. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Halim meme ucu demektir
26. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Seneler
27. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Rical ayak demektir
28. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Dalk” sansar demektir
29. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Eveye yuva demektir
30. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Kelime
31. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
32. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Bürde” gocuk demektir
33. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İş ayakkabısı
34. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Yırtıcı hayvan demektir
35. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
36. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
37. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kanat demektir
38. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Dengi” demektir
39. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Çeper demektir
40. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 15 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
41. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Su birikintisidir
42. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
43. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Dane, inek yavrusuna denir
44. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Emam ön demektir
45. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
46. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · “Yemm” durgun akan su demektir
47. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
48. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Dağın sivri noktası demektir
49. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hilal yeni ay demektir
50. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Baid uzak demektir
51. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Haml: İple yüklenen yük demektir
52. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
53. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
54. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
55. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Arka demektir
56. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Zade : Azık demektir
57. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
58. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
59. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
60. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sütle dolu memedir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%84%D8%AB/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثلث |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md), [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md), [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md), [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki zıt ucun ötesine geçerek ilk kararlı dengeyi, düzlemi ve çokluğu kuran üç sayısı ve üçleme |
| Çekirdek Özet 2 | İkili gerilimi aşan şahitlik, miras taksiminde ana pay ve teslis sapmasına karşı tevhidi sınır |
| Çekirdek Özet 3 | Asgari çoğulluk eşiği, hakemlik ve kurumsal tahkimin geometrik ve hukuki zeminini oluşturan yapı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yalın bir nicelik rakamı sayıp adaleti, tanıklığı ve ontolojik sınırı kuran yapısal işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثل | Kümelenme, topluluk oluşturma, birikme ve dökülme; nitekim [ثلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%84.md) kökünde büyük insan topluluğu ve sülle manası belirgindir | ث | Çekirdekteki belirsiz yığılma ve kümelenmeyi, üçlü bir sınırla tahkim edilmiş kararlı, sayılabilir ve dengeli ilk çoğulluk biçimine dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır ve yoğunlaşma imi | Harf ت imgesinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş biçimidir; ilk sınır noktasını ve belirgin işareti gösterir |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sınırlandırılan unsurları birbirine bağlayan, bir arada tutan ve yönlendiren bağlayıcı hattı temsil eder |
| ث | İşaret, sınır ve yoğunlaşma imi | Harf ت imgesinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş biçimidir; üçüncü bir nokta ekleyerek hattı kapatan ve yapıyı sabitleyen son sınırı kurar |
| ثلث | İki sınır noktası arasına yönlendirici bağ çekip üçüncü nokta ile düzlemi sabitleme | İki uçlu gerilim hattının üçüncü bir sınır imiyle kilitlenmesi, yapının devrilmez bir sacayağına ve kararlı bir meclise dönüşmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tencerenin devrilmeden durabilmesi için altına konan üç taştan üçüncüsü olan dağ çıkıntısı veya kaya parçası (ثالثة الأثافي); üç kat bükülerek sağlamlaştırılan urgan (حبل مثلوث) ve üç ayrı derinin birleştirilmesiyle dikilen dayanıklı büyük su kırbası (مزادة مثلوثة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Eş-Şemmâh b. Dırâr tencereyi taşıyan iki seyyar taş ile dağın kendisinden oluşan üçüncü sabit ayağı tasvir ederken şöyle der: أقامتْ على رَبْعَيهما جارتَا صَفاً / كُمَيْتا الأعالي جَوْنَتَا مُصْطَلاهما |
| Erken Arapça kullanım | İki kişiye katılıp meclisi üçe tamamlama veya bir malın üçte birini alma eylemini ifade eden ثَلَثْتُ القومَ kullanımı; at yarışlarında bitiş çizgisine üçüncü sırada giren at için ثَلَّثَ الفرسُ denmesi. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Proto-Sami dil ailesinde sayı sisteminin en köklü ve değişmeyen morfolojik unsurlarından biri olarak yer alan bu kök, Proto-Semitik *ṯalāṯ- biçiminden türemiştir. Doğu Sami kolunda Akadca šalāšu(m), Batı Sami kolunda İbranice šālōš (שָׁלוֹשׁ), Süryanice tlāṯ (ܬܠܬ), Ugaritçe ṯlṯ ve Ge'ez dilinde šalās biçimleriyle fonetik intizamını eksiksiz korumuştur. İlksel Sami zihninde iki sayısı karşıtlığı, çiftleşmeyi ve simetriyi imlerken, üç kökü ikiliğin dışına çıkıp yeni bir düzlem oluşturan ilk gerçek çoğulluk basamağı olarak kavranmıştır. Çöl ve göçebe kültüründe iki noktanın bir hat, üç noktanın ise ayakta durabilen bir hacim veya zemin (üç ayaklı ocak, üç iplikli halat) kurması, kökün maddî kültürden soyut sayısal dile aktarımındaki semantik sürekliliğini kanıtlar.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Kogan Afroasiatic Comparative Studies.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ثلث kökünden türeyen sayı ve fiiller | Üç sayısını bildirme, ikiye üçüncü olma, bir şeyi üç parçaya ayırma veya üç kat bükme manaları etrafında tam bir morfolojik tutarlılık gösterir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca šalāšu, İbranice šālōš, Süryanice tlāṯ | Proto-Semitik *ṯalāṯ- kökünden düzenli ses denklikleriyle (Arapça ث / İbranice ש / Süryanice ܬ) aktarılan ortak sayı gövdesidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak sayı kalıpları | Berberi dillerinde ve Kuşitik dillerde üç sayısını niteleyen arkaik ses benzerlikleri bulunmakla birlikte sistemli ortaklık Sami havzasında yoğunlaşmıştır | Güçlü |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثلث | Anlamlı | Üç sayısı, üçlemek, üçte bir | İkiyi aşan ilk kararlı çokluk ve bölünme formudur | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| ثثل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde iki peltek harfin arka arkaya gelip lam ile kapanması terkip edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [لثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AB%D8%AB.md) | Anlamlı | Diş eti, yapışma, bir yerde konaklayıp kalma | Bir şeye sımsıkı yapışıp ayrılmama, dişin ete gömülü durması veya yağmurun toprağa aralıksız inmesi halidir | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydı vardır, Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثلث | Merkez | Üç sayısı, üçleme, asgari çokluk | İkiliğin kutupsallığını kıran, düzlemi ve hacmi kuran ilk kararlı sayısal eşiktir | Karar, denge ve asgari şahitlik sayısıdır |
| [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | İki sayısı, katlama, tekrarlama | İki nesne arasındaki karşılıklılığı, zıtlığı veya simetriyi ifade eder; üçüncü bir bağlayıcı unsur barındırmaz | Çift kutupluluk ve tekrar alanıdır |
| [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | Çiftleme, eşleme, katılma | Tek bir unsura denk bir diğerini ekleyerek yalnızlığı giderme hareketidir; üçleme gibi bağımsız üçüncü bir kutup üretmez | Eşleme ve arabuluculuk düzlemidir |
| [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Dört sayısı, yerleşme, dört ayak üstüne oturma | Üçün kurduğu düzlemi dört köşe halinde mekânsal olarak genişletip sabitleyen bir sonraki basamaktır | Tam mamuriyet ve genişleme eşiğidir |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Toplama, bir araya getirme | Nicelik sınırı olmaksızın dağınık parçaları bir araya getirme durumudur; ثلث gibi kesin bir asgari sınır bildirmez | Genel kümelenme ve birlikteliktir |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Tek olma, ayrılma, yalnız kalma | Hiçbir eş, benzer veya ortak kabul etmeksizin tek başına durma durumudur; ثلث kökünün kurduğu çokluk ve ortaklığın tam karşıtıdır | Mutlak tekillik ve yalınlıktır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثلث | Üç sayısı, üçte bir, üçlemek | Hem nicel sayı değerini hem de nesneleri üçlü dengeye getirme ve üçe bölme fiilini eksiksiz kapsar | Kesin |
| Latince | tres, tertius, trias | Üç, üçüncü, üçlü birlik | Sayısal ve geometrik karşılığı tam verir; fakat Arapçadaki sacayağı ve tencere taşı metaforundaki göçebe denge vurgusunu taşımaz | Kesin |
| İngilizce | three, third, triad | Üç, üçte bir, üçlü küme | Aritmetik niceliği ve sıra sayısını karşılar; kökün türetilmiş fiil formlarındaki dinamik hukuki paylaştırma manasını dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | drei, Dritter, Drittel | Üç, üçüncü, üçte bir | Niceliksel ve kesirsel boyutu verir; Arapçadaki üçlü örgü veya üç bükümlü ip gibi somut el sanatları çağrışımından yoksundur | Kesin |
| Fransızca | trois, tiers, trinité | Üç, üçüncü taraf, üçte bir | Hukuki üçüncü taraf (tiers) anlamında yakınlaşır; teolojik trinité boyutu ise kökün Kur'an'daki tevhidî eleştirisine zemin oluşturur | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثَلَاثَةَ / ثَلَاثَ | Aritmetik sayı değeri ve somut süre sınırı | Kefaret oruçları, boşanma bekleme süresi, yaratılış evreleri ve meclis gizliliği bağlamında; Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md), Meryem [19:10](https://lisan.digital/tr/ayet/19:10.md), Zümer [39:6](https://lisan.digital/tr/ayet/39:6.md), Mücâdele [58:7](https://lisan.digital/tr/ayet/58:7.md) |
| الثُّلُثُ / الثُّلُثَانِ | Miras ve gece ibadetinde oran ve kesir payı | Ferâiz taksimatında kız çocuklarının ve annenin payı ile gece kalkışının ölçüsü bağlamında; Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md), Nisâ [4:176](https://lisan.digital/tr/ayet/4:176.md), Müzzemmil [73:20](https://lisan.digital/tr/ayet/73:20.md) |
| وَثُلَاثَ | Çoklu ve üçer üçer düzenlenme | Meleklerin kanat yapısı ve evlilik hukukundaki azami eş sınırı bağlamında; Nisâ [4:3](https://lisan.digital/tr/ayet/4:3.md), Fâtır [35:1](https://lisan.digital/tr/ayet/35:1.md) |
| ثَالِثُ / الثَّالِثَةَ | Sıra sayısı ve batıl tanrılık isnadı | Müşriklerin put hiyerarşisi ve Hristiyan teslis inancının şirk vasfı bağlamında; Mâide [5:73](https://lisan.digital/tr/ayet/5:73.md), Necm [53:20](https://lisan.digital/tr/ayet/53:20.md) |
| ثَلَاثُونَ / ثَلَاثِينَ | Onlu katı olan otuz sayısı ve vade | Hz. Musa'nın mikat süresi ve insanın ana rahminden sütten kesilmesine kadar geçen süre bağlamında; A'râf [7:142](https://lisan.digital/tr/ayet/7:142.md), Ahkâf [46:15](https://lisan.digital/tr/ayet/46:15.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teslis reddi ve tevhidin ilanı | Allah'ın üçün üçüncüsü olduğu iddiasının reddedilmesi ve ulûhiyetin bölünmezliği | Sayısal ortaklığın reddi ve mutlak vahdaniyetin tenzih edilmesi |
| Fıkıh | Miras taksimi ve vasiyet sınırı | Terekenin üçte birini aşmayan vasiyet meşruiyeti ve kız çocuklarının üçte iki payı | İktisadi devirde terekeden tasarruf edilebilecek azami sınır |
| Tefsir | Gayb ve fısıldaşma meclisleri | Üç kişinin gizli konuşmasında dördüncünün Allah olması ayetinin lafzi ve ilmi ihatası | İlahî ilmin ve gözetimin asgari çoğulluk meclislerine nüfuzu |
| Hadis | Vasiyet taksimatı ve ahlaki süreler | Vasiyetin en fazla üçte bir olabileceği ve küs kalmanın üç günü aşamayacağı rivayetleri | Beşerî haklarda dengenin bozulmaması için konan asgari ve azami ölçü |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid akidesi | Şirkin nihai barikatı | Aşkınlığı koruma | Ulûhiyette her türlü üçleme ve ortaklık tasavvurunu kesin olarak dışlayarak saf vahdeti korur | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | Kıyas ve delil çatısı | Hüküm çıkarma | İki öncül ve bir neticeden oluşan asgari tasım yapısını kurarak kesin bilgi üretimini sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve tahkim meclisi | Hakemlik ve karar nisabı | Çatışmayı çözme | İki hasım taraf arasındaki tıkanıklığı üçüncü bir tarafsız hakemle aşarak adil hükmü üretir | Kesin |
| İktisadi | Miras ve servet intikali | Tereke tasarruf sınırı | Mülkiyet dengesi | Mirasçının hakkını korumak için vasiyeti üçte bir ile sınırlayarak mülkiyetin dağılımını teminat altına alır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geometrik düzlem ve üçgen dengesi | Tek boyuttan iki boyuta geçiş için asgari üç doğrusal olmayan noktanın gerekmesi; rijit yapıların fizikte üçgenleme ile kurulabilmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik triad ve tahkim modeli | İki aktörlü ikili ilişkideki (dyad) kaçınılmaz gerilim ve kutuplaşmanın, üçüncü bir aktörün (triad) devreye girmesiyle kurumsal bir toplumsal yapıya dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir matematiksel sayma sayısı veya kronolojik gün birimi olarak görüp ontolojik ve yapısal kuruculuğunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İkili kutuplaşmayı aşan ilk toplumsal ve kurumsal meclis eşiği, ferâiz hukukunda dengenin mihenk taşı ve tevhidi şirkten ayıran en kesin sayısal sınır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Teslis eleştirilerini sadece tarihsel bir polemik sanmak; miras ve şahitlikteki üçlü oranların kurduğu toplumsal denge mimarisini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da ikilik zıtlığı ve çatışmayı, üçlük ise ya bir hakemlik ve dengeli meclisi ya da ulûhiyete yönelik tehlikeli bir şirk taşmasını temsil eder; kök, beşerî nizam ile ilahî tenzih arasındaki çizgiyi belirler |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hristiyan akidesini eleştiren Mâide ve Nisâ ayetlerinde, miras hukukunu düzenleyen ferâiz ayetlerinde ve meclis gizliliğini ele alan Mücâdele suresinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sayıların Kur'an vahyinde rastlantısal miktarlar olduğu zannını yıkar; üç sayısının hukuki tavan, asgari müzakere zemini ve itikadi kırmızı çizgi olarak kodlandığını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tencerenin devrilmeden ateş üzerinde durmasını sağlayan üçüncü taş (sacayağı), üç büklümlü dayanıklı halat ve üç deriden mamul su kabı.
- Soyut anlam: İkili gerilim ve simetriyi aşarak düzlemi, hacmi, asgari çoğulluğu ve kurumsal hakemliği kuran kararlı denge basamağı.
- Sistematik karşılık: İlahî zatın bölünmez birliğini tenzih eden, beşerî hukukta terekenin keyfî dağılımını sınırlayan ve yargıda tıkanmayı çözen asgari yapısal eşik.
- LaTeX modeli: $$S_3 = \{x_1, x_2, x_3\} \implies \operatorname{card}(S_3) = \min \{n \in \mathbb{N} : \dim(\operatorname{aff}(S_n)) \ge 2\} \land \sum_{i=1}^{3} \vec{F}_i = \vec{0}$$
- LaTeX açıklaması: Formül, üç elemanlı bir sistemin ($S_3$), uzayda tek boyutlu doğru çizgisinden çıkarak iki boyutlu bir düzlem ve hacim kurabilen en küçük doğal sayı ($n=3$) olduğunu ve üç bağımsız vektörün toplamının sıfır olmasıyla ($\sum \vec{F}_i = \vec{0}$) devrilmez fiziksel ve sosyolojik sacayağı dengesinin (kararlı denge halinin) sağlandığını matematiksel olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (28 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%84%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/2:196.md) — ثَلَاثَةِ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/2:228.md) — ثَلَاثَةَ

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Boşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/3:41.md) — ثَلَاثَةَ

قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

Meal (IK): Rabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.

### [Ali İmran 3:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/3:124.md) — بِثَلَاثَةِ

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ

Meal (IK): Hani sen; mü’minlere: İndirilmiş üçbin melekle Rabbınızın size yardım etmesi yetmez mi? diyordun.

### [Nisa 4:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:3.md) — وَثُلَاثَ

وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا

Meal (IK): Eğer yetim kızların haklarını gözetemeyeceğinizden korkarsanız; size helal olan diğer kadınlardan ikişer, üçer ve dörder olmak üzere nikahlayın. Şayet aralarında adalet yapamayacağınızdan endişe ederseniz; o zaman, bir tane. Veya sağ ellerinizin sahip oldukları. Bu adaletten sapmamanıza daha uygundur.

### [Nisa 4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:11.md) — ثُلُثَا · الثُّلُثُ

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Çocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:12.md) — الثُّلُثِ

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Çocukları yoksa; eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı, sizindir. Çocukları varsa; bıraktıklarının dörtte biri, sizindir. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Çocuğunuz yoksa; sizin bıraktıklarınızın dörtte biri, eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa; bıraktıklarınızın sekizde biri, onlarındır. Ancak bu; yaptığınız vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Eğer miras bırakan erkek veya kadın çocuğu ve ana-babası olmayan bir kimse olur da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa; bunlardan herbirine, altıda bir düşer. Eğer onlar bundan çoksalar; zarara uğratılmaksızın üçte birine ortak olurlar. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Allah’tan bir vasiyyet olarak, Allah; Alim’dir, Halim’dir.

### [Nisa 4:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:171.md) — ثَلَاثَةٌ

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; dininizde taşkınlık etmeyin. Allah hakkında ancak gerçeği söyleyin. Meryem oğlu İsa Mesih; Allah’ın peygamberi, O’nun Meryem’e ulaştırdığı kelimesi ve kendinden bir ruhtur. Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Allah üçtür, demeyin. Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin. Allah sadece bir tek ilahtır. Çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde olanlar da, yerde olanlar da O’nundur. Vekil olarak Allah yeter.

### [Nisa 4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/4:176.md) — الثُّلُثَانِ

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Senden fetva isterler. De ki: Size babası ve çocuğu olmayanın mirası hakkında fetvayı Allah veriyor. Çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan erkek ölürse; bıraktığının yarısı kız kardeşine kalır. Fakat kız kardeşinin çocuğu yoksa; kendisi ona tamamen varis olur. Eğer iki kız kardeş kalmışsa; bıraktığının üçte ikisi onlaradır. Eğer erkekli kadınlı bir çok kardeşi varsa; erkeğe iki kadının hissesi kadar pay vardır. Şaşırasınız diye Allah, size açıklıyor. Allah; her şeyi hakkıyla bilendir.

### [Maide 5:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/5:73.md) — ثَالِثُ · ثَلَاثَةٍ

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Allah, gerçekten üçün üçüncüsüdür, diyenler andolsun ki; kafir olmuşlardır. Halbuki hiç bri tanrı yoktur, ancak bir tek tanrı vardır. Söylediklerinden vazgeçmezlerse; onlardan kafir olanlara acıklı bir azab dokunacaktır.

### [Maide 5:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/5:89.md) — ثَلَاثَةِ

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Allah size rasgele yeminlerinizden dolayı değil, bile bile ettiğiniz yeminlerden ötürü sorumlu tutar. Onun keffareti; ailenize yedirmekte olduğunuzun ortalamasından, on düşkünü yedirmek, yahut giydirmek veya bir köle azad etmektir. Kim de bunları bulamazsa; üç gün oruçtur. İşte bu, yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin keffaretidir. Yeminlerinizi tutun. Şükredersiniz diye Allah ayetlerini size işte böyle açıklar.

### [Araf 7:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/7:142.md) — ثَلَاثِينَ

وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Musa’ya otuz gece vade verdik. Sonra bunu on ile tamamladık. Böylece Rabbının ta’yin ettiği vakit, kırk gece olarak tamamlandı. Musa kardeşi Harun’a dedi ki: Kavmim içinde, benim yerime geç. Islah et ve fesadçıların yoluna uyma.

### [Tevbe 9:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/9:118.md) — الثَّلَاثَةِ

وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Geri bırakılan üç kişiye de yeryüzü bütün genişliğine rağmen dar gelmiş ve nefisleri kendilerini sıkıştırmıştı da, Allah’tan başka sığınacak hiç bir şey olmadığını anlamışlardı. Sonra onları da eski hallerine dönsünler diye tevbeye muvaffak kıldı. Muhakkak ki Allah; Tevvab, Rahim olandır.

### [Hud 11:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/11:65.md) — ثَلَاثَةَ

فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ

Meal (IK): Buna rağmen onu kesip devirdiler. O zaman: Yurdunuzda üç gün daha kalın. Bu; yalanlanmayacak bir sözdür, dedi.

### [Kehf 18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/18:22.md) — ثَلَاثَةٌ

سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Karanlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

### [Kehf 18:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/18:25.md) — ثَلَاثَ

وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا

Meal (IK): Onlar mağaralarında üçyüz sene eğleştiler. Buna dokuz daha kattılar.

### [Meryem 19:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/19:10.md) — ثَلَاثَ

قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا

Meal (IK): Öyleyse Rabbım bana bir nişan ver, dedi. Senin nişanın; birbiri ardı sıra üç gece insanlarla konuşmamandır, buyurdu.

### [Nur 24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/24:58.md) — ثَلَاثَ · ثَلَاثُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; ellerinizin altında olan köle ve cariyeler ve sizden henüz erginlik çağına gelmemiş olanlar; sabah namazından önce, öğle sıcağında soyunduğunuz zaman ve yatsı namazından sonra, yanınıza girecekleri vakit üç defa izin istesinler. Bunlar sizin üç mahrem vaktinizdir. Bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip çıkmakta size de, onlara da bir sorumluluk yoktur. Allah; size ayetlerini böylece açıklar. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Fatır 35:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/35:1.md) — وَثُلَاثَ

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Hamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Yasin 36:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/36:14.md) — بِثَالِثٍ

إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ

Meal (IK): Hani onlara iki elçi göndermiştik de bunları yalanlamışlardı. Bunun üzerine Biz de üçüncüsüyle desteklemiştik de: Biz, size gönderilmiş elçileriz, demişlerdi.

### [Zümer 39:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/39:6.md) — ثَلَاثٍ

خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ

Meal (IK): Sizi bir tek nefisten yaratmış, sonra ondan eşini var etmiştir. Sizin için, hayvanlardan sekiz çift indirmiştir. Sizi, analarınızın karınlarında üç karanlık içinde, bir yaratılıştan sonra öbür yaratılışa geçirerek yaratmaktadır. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka ilah yoktur. Böyleyken nasıl olup da döndürülüyorsunuz?

### [Ahkaf 46:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/46:15.md) — ثَلَاثُونَ

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

Meal (IK): Biz; insana, anne ve babasına ihsan etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır. Nihayet erginlik çağına ulaşınca ve kırk yaşına varınca der ki: Rabbım bana; ana-babama verdiğin nimete şükretmemi ve senin hoşnud olacağın salih amel işlememi ilham et. Bana verdiğin gibi soyuma da salah ver. Doğrusu ben, Sana döndüm. Ve gerçekten ben, müslümanlardanım.

### [Necm 53:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/53:20.md) — الثَّالِثَةَ

وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى

Meal (IK): Üçüncüsü olan diğer Menat’ı?

### [Vakıa 56:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/56:7.md) — ثَلَاثَةً

وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً

Meal (IK): Siz üç sınıf olmuşsunuzdur:

### [Mücadele 58:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/58:7.md) — ثَلَاثَةٍ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَمَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bilmez misin ki Allah; göklerde olanları da, yerde olanları da bilir. Üç kişinin gizli bulunduğu yerde dördüncü mutlaka O’dur, beş kişinin gizli bulunduğu yerde altıncı mutlaka O’dur. Bundan az veya çok olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka onlarla beraberdir. Sonra, bütün yaptıklarını kıyamet günü kendilerine haber verecektir. Muhakkak ki Allah, her şeyi bilendir.

### [Talak 65:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/65:4.md) — ثَلَاثَةُ

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا

Meal (IK): Kadınlarınızdan adetten kesilmiş olanların iddetieğer şüphe edersenizüç aydır. Henüz adet görmemiş olanlar da böyle. Gebe kadınların süresi ise; yüklerini vaz’etmeleridir. Kim, Allah’tan korkarsa; O, işinde bir kolaylık halkeder.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/73:20.md) — ثُلُثَيِ · وَثُلُثَهُ

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Mürselat 77:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/ayet/77:30.md) — ثَلَاثِ

انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ

Meal (IK): Üç kollu gölgeye gidin.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sülle çokluk demektir. En azına selas denmiştir.
“Tilv” yavru demektir. Arapça’da “vav” “ta”ya dönşür. Veled “teled”den dönüşmüş ve “tilv” ile akraba bir kelimedir. Veled, anne babadan sonra üçüncü anlamında selaseye dönüşmüştür.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء واللام
ل ث، ث ل يستعملان
لث:
التَثَّ السَّحابُ التِثاناً: دامَ بالمكان لايبرَح، قال:
أَلَثَّ بها عارضٌ مُمطِرُ
ولَثلَثَ السحابُ: تَردَّدَ في مكانٍ كلّما ظنَنْتَ أنّه ذَهَبَ عادَ، قال:
لَثْلاثةٌ مُدْجَوْجنٌ مُلَثْلِثْ
ورجلٌ لَثْلاثُ: بطيءٌ في كلِّ أمرٍ، كُلَّما ظنَنْتَ أنَّه أَجابك إلى القيام في حاجتِك تقاعَسَ، وأنشد لرؤبة:
لا خيْرَ في وُدِّ امرئٍ مُلَثلِثِ
ولم يُلِثَّ أَنْ صَنَعَ كذا، أي لم يلبَثْ.
ولَثلَث البعيرُ رَحْلَه إذا أنتَقَه أي زَعْزَعَه، قال:
قد طالَ ما لَثلَثَتْ رَحْلي مَطّيتُه		في دِمْنةٍ وسَرَتْ صَفْواً بأكدارِ
ثلث:
الثلاثة: من العدد.
وثَلَثتْ القوم أثْلِثُهم ثَلْثاً، إذا أخَذْتُ ثُلُثَ أموالهم.
وقد يال: ثَلَثتُ الرجلَيْن أي كانا اثنَيْن فصرتُ لهما ثالثاً.
وثُلاثُ ومَثْلَثُ لا تدخل عليهما اللام ولا يُصرَفانِ.
والمُثَلَّثُ من الأشياء: ما كان على ثلاثة أَثناء.
والمُثلُوثُ من الحبل: ما كان عل ثلاثِ قُوَى، وكذلك ما يُنسَجُ ويُضْفَر، والمَضفور والمفتُول والمَثلُوث: ما أخذ ثُلُثُه.
والثُلاثاء: لمّا جُعِلَ اسماً جُعِلَت الهاءُ التي كانت في العدد مَدَّةً، فَرْقاً بين الحالَيْن، وكذلك الأربِعاء من الأربعة، فهذه الأسماء جُعِلَت بالمدِّ توكيداً للأسْم، كما قالوا: حَسَنةٌ وحَسناءُ، وقصَبَةٌ وقَصْباءُ، حيث ألزَموا النعتَ إلزامَ الاسمِ، وكلك الشّجْراء والطَّرْفاء، وكان في الأصل نعتاً فجُعِلَ اسماً، لأنّ حَسَنةً نعتٌ، وحَسْناءُ اسمٌ من الحُسْنِ موضوع، والواحدُ من كل ذلك بوزن فَعله.
وإذا أُرسِلَتِ الخيل في الرِّهان، فالأولُ السابق، الثاني المُصَلِّي لأنه يَتْلُو أصلاً الذي قبله، ثم يقال بعد ذلك: ثِلتٌ ورِبعٌ وحِمسٌ، قال: سَبَّقَ عَبّادٌ وصَلَّتْ لِحيتُهْ وثَلَّثَتْ بعدَهُما مِرْزَبَّتُه والثّليث في وجهٍ واحد الثُّلُثُ ولكنّ أحسنَ ما تكلَّمَتْ به العرب أن يقال: عُشَرُ وثُلَثُ وكذلك المُثْلاثُ والمَثلَثُ كقولِكَ: جاءوا مَثْلَثَ مَثْلَثَ ومَوْحَدَ مَوْحَدَ ومَثْنَى مَثنى، لا يُجَرُّ، وكذلك ثُلاثَ، ثُلاثَ، ورُباعَ رُباع، أي ثلاثةً ثلاثةً وأربعةً أربعةً لا يُجَرُّ.
والثلاثيٌّ: ما نُسِبَ إلى ثلاثةِ أشياءَ، أو كانَ طولُه ثَلاثةَ أذرُعِ ثَوْبٌ ثُلاثيٌّ ورُباعيٌّ.
وغُلامٌ ثُلاثيٌّ ورُباعيٌّ وخماسيٌّ، ولا يقال سُداسيٌّ، لأنّه إذا تمَّت له ستة أشبار صارَ رجلاً.
والثِّلْثُ في الإِبِل: ظِمْءُ يَومَيْنِ بعدَ شُربَيْنِ، ولكن لم يستعملْ إنما يُخرَجُ في القياس على الأظماء.
ثل:
وثُلَّ عَرشُه أي زال قِوامُ أمره، واَثَلَّه اللهُ.
ويقال: لِعَرْش الكَرْم، وعَرْش العريش الذي تُتَّخَذُ منه ظُلَّلةٌ ونحوه من الأشياء إذا انهَدَمَ: قَدْ ثُلَّ.
والثُلَّةُ: قطيعٌ من الغَنَم غير كثبر، قال:
آلَيتُ باللهِ ربّي لا أُسالِمُهـم		حتى يُسالِمَ ربَّ الثُلَّةِ الذِّيبُ
وقول لبيد:
وصُداءٍ ألَحَقَتْهُم بالثِّلَل
أي الثِّلاث، يعني أغناماً أي يَرْعَوْنها فقَصَرَ.
والثُلَّةُ: جماعة من الناس كثيرة.
والثُلَّةُ: تراب البِئرِ.
والثَلَّةُ: الهَلاك، وكذلك الثَّلَلُ والثِّلال، قال الكميت:
تَناوُم أَيْقاظٍ أيقاظ واِغضاءُ أعيُنٍ		على مُخزياتٍ أن يَهيجَ ثلالُها

##### Türkçe

باب **الثاء** واللام
**ل ث**، **ث ل** kullanılırlar.

**لث**:
**التَثَّ السَّحابُ التِثاناً**: mekânda devam etti, ayrılmayıp yerinden oynamadı; dedi ki:
أَلَثَّ بها عارضٌ مُمطِرُ

Ve **لَثلَثَ السحابُ**: bir mekânda tereddüt etti; her ne zaman onun gittiğini zannetsen geri döner; dedi ki:
لَثْلاثةٌ مُدْجَوْجنٌ مُلَثْلِثْ

Ve **رجلٌ لَثْلاثُ**: her işte yavaştır; her ne zaman onun, ihtiyacında kalkmaya seni icabet ettiğini zannetsen ağırdan alır; ve Rü’be’den inşad etti:
لا خيْرَ في وُدِّ امرئٍ مُلَثلِثِ

Ve **ولم يُلِثَّ أَنْ صَنَعَ كذا**: yani, beklemedi.

Ve **لَثلَث البعيرُ رَحْلَه**: eğer onu **أنتَقَه** edersen; yani onu sarstı; dedi ki:
قد طالَ ما لَثلَثَتْ رَحْلي مَطّيتُه		في دِمْنةٍ وسَرَتْ صَفْواً بأكدارِ

**ثلث**:
**الثلاثة**: sayıdan.

Ve **ثَلَثتْ القوم أثْلِثُهم ثَلْثاً**: onların mallarının üçte birini aldığım zaman.

Ve denilir: **ثَلَثتُ الرجلَيْن**: yani ikisi idiler de ben onlara üçüncü oldum.

Ve **ثُلاثُ** ve **مَثْلَثُ**: bunların üzerine **اللام** girmez ve ikisi de i‘rabdan düşürülmez (gayr-i munsarif olmazlar).

Ve eşyalardan **المُثَلَّثُ**: üç kıvrım/kat üzerinde olan şey.

Ve ipten **المُثلُوثُ**: üç kuvvet üzere olan şey; ve yine dokunan ve örülen şey de böyledir; ve **المَضفور** ve **المفتُول** ve **المَثلُوث**: onun üçte biri alınmış olan şeydir.

Ve **والثُلاثاء**: isim kılındığı vakit, sayıda bulunan **الهاء** iki hâl arasını ayırmak için bir uzatma (med) kılındı; ve **الأربِعاء** da **الأربعة**’den böyledir. Şu isimler, ismi pekiştirmek için med ile kılındı; nitekim dediler: **حَسَنةٌ** ve **حَسناءُ**, ve **قصَبَةٌ** ve **قَصْباءُ**; zira sıfatı isme iltizam ettirdiler; ve yine **الشّجْراء** ve **الطَّرْفاء** böyledir. Aslında sıfat idi de isim kılındı; çünkü **حَسَنةً** bir sıfattır, **حَسْناءُ** ise hüsn’den vaz‘ olunmuş bir isimdir; ve bunların her birinin teki **فَعله** veznindedir.

Ve atlar yarışta salıverildiği zaman: birinci öne geçen; ikinci **المُصَلِّي**’dir, çünkü kendinden öncekinin izini takip eder; sonra bunun ardından şöyle denir: **ثِلتٌ** ve **رِبعٌ** ve **حِمسٌ**; dedi ki:
سَبَّقَ عَبّادٌ وصَلَّتْ لِحيتُهْ وثَلَّثَتْ بعدَهُما مِرْزَبَّتُه

Ve **والثّليث** tek bir vecihte **الثُّلُثُ**’tur; fakat Arap’ın onunla konuştuğu en güzel şey, **عُشَرُ** ve **ثُلَثُ** denilmesidir. Ve yine **المُثْلاثُ** ve **المَثلَثُ** senin “**جاءوا مَثْلَثَ مَثْلَثَ** ve **مَوْحَدَ مَوْحَدَ** ve **مَثْنَى مَثنى**” demen gibidir; cer edilmez. Ve yine **ثُلاثَ، ثُلاثَ** ve **رُباعَ رُباع** böyledir; yani üçer üçer ve dörder dörder; cer edilmez.

Ve **والثلاثيٌّ**: üç şeye nisbet olunan, yahut uzunluğu üç arşın olan şeydir; **ثَوْبٌ ثُلاثيٌّ** ve **رُباعيٌّ**.

Ve **غُلامٌ ثُلاثيٌّ** ve **رُباعيٌّ** ve **خماسيٌّ**; ve **سُداسيٌّ** denilmez; çünkü ona altı karış tamam olunca erkek olur.

Ve develerde **والثِّلْثُ**: iki içişten sonra iki gün susuzluk payıdır; fakat kullanılmadı; ancak susuzluk payları üzerine kıyasla çıkarılır.

**ثل**:
Ve **وثُلَّ عَرشُه**: yani işinin direği/ayakta duruşu gitti; Allah onu **اَثَلَّه** etti.

Ve denilir: üzüm çardağının **لِعَرْش**’i ve ondan gölgelik ve benzeri şeyler yapılan **عَرْش العريش** için; yıkıldığı zaman: **قَدْ ثُلَّ**.

Ve **الثُلَّةُ**: koyundan çok olmayan bir sürü; dedi ki:
آلَيتُ باللهِ ربّي لا أُسالِمُهـم		حتى يُسالِمَ ربَّ الثُلَّةِ الذِّيبُ

Ve Lebîd’in sözü:
وصُداءٍ ألَحَقَتْهُم بالثِّلَل

Yani **الثِّلاث**; yani koyunlar; yani onları otlatırlar; böylece kısalttı.

Ve **الثُلَّةُ**: insanlardan çok bir topluluk.

Ve **الثُلَّةُ**: kuyunun toprağı.

Ve **الثَلَّةُ**: helâk; ve yine **الثَّلَلُ** ve **الثِّلال** böyledir; Kümeyt dedi ki:
تَناوُم أَيْقاظٍ أيقاظ واِغضاءُ أعيُنٍ		على مُخزياتٍ أن يَهيجَ ثلالُها

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثلاثة في عدد المذكر، والثلاث في عدد المؤنث. والثلاثاء من الأيام ويجمع على ثَلاثاواتٍ. والثُلُثُ: سهمٌ من ثلاثة، فإذا فتحت الثاء زدت ياءً فقلت ثَليثٌ، مثل ثَمينٍ وسَبيعٍ وسَديسٍ وخَميسٍ ونَصيفٍ. والثِلْثُ، بالكسر، من قولهم هو يَسْقي نخْلة الثِلْثِ، لا يُستعملُ الثِلْثُ إلا في هذا الموضع. وثُلاثُ ومَثْلَثُ غير مصروف للعدل والصفة، لأنه عدل من ثَلاثَةٍ إلى ثُلاثَ ومَثْلَثَ، وهو صفةٌ لأنّك تقول: مررت بقوم مَثْنى وثُلاثَ. وثَلَثْتُ القومَ أَثْلَثُهُمْ بالضم، إذا أخذتَ ثُلُثَ أموالهم. وأَثْلِثُهُمْ بالكسر، إذا كنت ثالِثَهُمْ أو كَمَّلْتَهُمْ ثلاثةً بنفسك قال الشاعر:
فإنْ تَثْلِثوا نَرْبَعْ وإنْ يَكُ خامسٌيَكُنْ سادسٌ حتّى يُبيرَكُمُ القَتْلُ
 وثالثة الأَثافي: الحَيْدُ النادر من الجبل، يثجمع إليه صخرتان ثم تُنْصَبُعليهما القِدْر. وأَثْلَثَ القومُ: صاروا ثلاثة. وكانوا ثلاثة فأربَعوا كذلك، إلى العشرة. والثَلوثُ من النوق: التي تجمع بين ثَلاثِ آنية تملؤها إذا حُلِبَتْ، وكذلك التي تَيْبَسُ ثلاثةٌ من أخلافها. والمثلوثة: مَزادةٌ تكون من ثلاثة جلود. وحبلٌ مثلوثٌ، إذا كان على ثَلاثِ قُوىً. وشيءٌ مُثَلَّثٌ، أي ذو أركان ثلاثة. والمثلَّثَّ من الشراب: الذي طُبِخَ حتَّى ذهب ثُلُثاهُ. ويقال أيضاً: ثَلَّثَ بناقته، إذا صَرَّ منها ثلاثةَ أخلافٍ. فإن صَرَّ خِلْفَيْنِ قيل: شَطَّرَ بها.

##### Türkçe

**الثلاثة** erkek cinsin sayısında, **الثلاث** dişi cinsin sayısındadır. **الثلاثاء** günlerdendir ve **ثَلاثاواتٍ** üzere cem‘ olunur. **الثُلُثُ**: üçten bir paydır; **الثاء**’yı fetha ile okuduğun zaman bir **ياء** artırırsın da **ثَليثٌ** dersin; **ثَمينٍ** ve **سَبيعٍ** ve **سَديسٍ** ve **خَميسٍ** ve **نَصيفٍ** gibi. **الثِلْثُ**, kesre ile, onların “o, **الثِلْثِ** hurma fidanını sular” sözündendir; **الثِلْثُ** ancak bu yerde kullanılır. **ثُلاثُ** ve **مَثْلَثُ** adl ve sıfat sebebiyle gayr-i munsarıftır; çünkü **ثَلاثَةٍ**’den **ثُلاثَ** ve **مَثْلَثَ**’a adl edilmiştir; ve o bir sıfattır; zira sen “**مَثْنى** ve **ثُلاثَ** kavimlere uğradım” dersin. “Kavmin mallarının **ثُلُثَ**’ünü aldığın zaman” **ثَلَثْتُ** kavmi, onları damme ile **أَثْلَثُهُمْ**. “Onların üçüncüsü olduğun yahut kendinle onları üçe tamamladığın zaman” kesre ile **أَثْلِثُهُمْ**; şair dedi ki:
فإنْ تَثْلِثوا نَرْبَعْ وإنْ يَكُ خامسٌيَكُنْ سادسٌ حتّى يُبيرَكُمُ القَتْلُ

**ثالثة الأَثافي**: dağdan nadir çıkan **الحَيْدُ**’dur; ona iki kaya toplanır, sonra onların üzerine **القِدْر** dikilir. **أَثْلَثَ** kavim: üç oldular. Ve onlar üç idiler de dört oldular; bunun gibi, ona kadar. Develerden **الثَلوثُ**: sağıldığı zaman doldurduğu üç kap arasında toplayan; yine, memelerinden üçü kuruyan. **المثلوثة**: üç deriden olan bir su tulumudur. **مثلوثٌ** bir ip: üç büküm üzere olduğu zaman. **مُثَلَّثٌ** bir şey: yani üç köşeli olan. İçecekten **المثلَّثَّ**: iki **ثُلُثاهُ** gidinceye kadar pişirilmiş olan. Yine denir: devesiyle **ثَلَّثَ**, ondan üç meme bağladığı zaman. Eğer iki meme bağlarsa, onunla **شَطَّرَ** denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الثاء واللام
لث ، ثلث : ( مستعملان ) .
لث : أبو العبّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : اللَّثّ : الإقامَةُ .
أبو عُبيد ، عن أبي زَيد : أَلْثَثْت بالمكان إلْثَاثاً ، وأَرْبَبْتُ إرْبَاباً ، إذا أَقَمْتَ به ولم
تَبْرَحْه .
قال : وقال الأصْمعيّ : أَلَثّ المَطَرُ إلْثَاثاً ، إذا ذام أيَّاماً لا يُقْلع .
وقال أبو عُبيد : تَلَثْلَثْتُ : تَرَدَّدْتُ في الأمْر وتَمَرَّغت .
وقال الكُمَيْت :
لطالَما لثْلَثَتْ رَحْلي مطِيَّتُه
في دِمْنةٍ وسَرَتْ صَفْواً بأَكْدَاِر
قال : لَثْلَثْت : مَرّغت ؛ وقال :
تَلَثْلَثْتُ فيها أَحْسَب الجَوْرَ أَقْصَدَا
وقال اللَّيْثُ : لَثْلَث السَّحابُ إذا تَردَّد في مكانٍ ، كُلّما ظَنَنْت أنّه ذَهب جاء .
والرَّجُل اللَّثْلاَثَةُ : البَطِيء في كُلّ أَمْر ، كُلَّما ظَنَنْت أنه قد أَجَابك إلى القيام في حاجَتك تقاعَس ؛ وأنشد لرُؤبة :
لا خَيْر في وُدِّ امْرِىء مُلَثْلِثِ
ثلث : قال اللَّيْثُ : والثَّلاثةُ ، من العَدَد .
تقول : ثلَثْتُ القَوْمَ أَثْلِثهُم ثَلْثاً ، إذا أَخَذت ثُلث أموالهم ؛ وأنشد ابن الأعْرابيّ :
فإنْ تَثْلِثُوا فنَرْبَعْ وإن يَكُ خامِسٌ
يَكُنْ سادسٌ حتى يُبِيرَكُمُ القَتْلُ
أراد بقوله : تَثْلِثُوا ، أي تَقْتُلوا ثالثاً .
ويقال : فلانٌ ثالثُ ثلاثة ، مضاف ؛ قال الله تعالَى : ( لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ) ( المائدة : 76 ) .
قال الفَرَّاء : لا يكُون إلا مُضافاً ، ولا يجوز التَّنْوين في ( ثالث ) فتنصب ( الثلاثة ) وكذلك قوله : ( ثَانِيَ اثْنَيْنِ ) ( التوبة : 41 ) لا يكون إلاّ مضافاً ، لأنه في مَذْهب الاسم ، كأنك قلت : واحد من اثْنين ، وواحد من ثلاثة ، ألا ترى أنه لا يكون ثانياً لنفسه ولا ثالثاً لنفسه ، ولو قلت : أنت ثالثُ اثْنين ، جاز أن يقال : ثالثُ اثْنين ، بالإضافة والتنوين ونَصْب الاثنين ، وكذلك لو قلت : أنت رابعُ ثلاثة ، ورابعٌ ثلاثةً . جاز ذلك ، لأنه فِعْل واقع .
وأَخبرني المُنْذري ، عن أبي العبّاس ، عن سَلَمة ، عن الفَرّاء ، قال : قالوا : كانوا اثْنَين فَثَلثتُهما ، وهذا مما كان النّحويُّون يَختارونه .
وكانوا أحد عشر فَثَنَيْتُهم ، ومعي عشرة فأَحِّدْهن لِيَهْ ، واثْنيهنّ ، واثْلِثْهُن ، هذا فيما بين اثْني عشر إلى العشرين .
وقال الزّجاج في قول الله عزّ وجلّ : ( فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النِّسَآءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ) ( النساء : 3 ) معناه : اثْنتين اثنتين ، وثَلاثاً ثلاثاً ، إلا أنه لم ينصرف لجهتين ، وذلك أنه اجْتمع عِلّتان : إحداهما أنه مَعْدول عن اثنين اثنين ، وثَلاث ثَلاث ، والثانية أنه عُدل عن تَأنيث .
الحرّاني ، عن ابن السِّكيت : هو ثالثُ ثلاثة ، وهي ثالثةُ ثَلاث ، فإذا كان فيه مُذَكّر ، قلت : هي ثالث ثلاثة ؛ فيَغْلب
المذكَّرُ المؤنَّث .
وتقول : هو ثالثُ ثلاثةَ عشرَ ، تَعني هو أحدهم . وفي المؤنّث : هو ثالثُ ثلاثَ عشرةَ ، لا غَير الرَّفع في الأول .
وتقول : هو ثالثُ عَشَرَ ، وثالثَ عشَرَ ، بالرَّفْع والنَّصْب إلى تِسْعة عشَر .
فمن رَفَع قال : أَرَدْتُ : ثالثٌ ثلاثةَ عَشر ، فحذفتَ ( الثلاثة ) وتركتَ ( ثالثاً ) على إعرابه .
ومن نَصب قال : أردت : ثالثٌ ثلاثةَ عَشر ، فلما أَسْقطت منها الثلاثة أَلْزمت إعرابها الأول ليعلم أن ها هنا شيئاً محذوفاً .
وروى شَمِر ، عن البَكْراويّ ، عن أبي عَوانة ، عن عاصم ، عن زياد بن قيس ، عن كَعب أنه قال لِعُمر : أَنْبِئْني ما المُثْلِث ؟ فقال عمر : وما المُثْلِث لا أَبَا لك ؟ فقال : هو الرَّجل يَمْحَل بأَخِيه إلى إمامه فيبدأ بنفسه فيُعنتها ثم بأخيه ثم بإمامه ، فذلك المُثْلث ، وهو شَرُّ الناس .
قال شَمِرٌ : هكذا رَواه البَكْراوِيّ ، عن أبي عوانة ، بالتَّخفيف ( مُثْلِث ) وإعرابه بالتَّشديد ( مُثَلِّث ) من تَثْليث الشيء .
ومَزَادَةٌ مَثْلُوثَةٌ ، من ثلاثة آدِمَة .
وقال ابن الأعرابيّ : إذا ملأت الناقةُ ثلاثة آنِية ، فهي ثَلُوث .
ويُقال للناقة التي صُرّ خِلْف من أخَلافها وتُحْتلب من ثلاثة أَخْلاف : ثَلُوث أيضاً ؛ وأَنْشد الهُذليّ :
ألاَ قُولاَ لِعَبْد الجَهْل إنّ الصْ
صَحيحةَ لا تحالِبُها الثَّلُوثُ
وناقةٌ مُثَلَّثَةٌ : لها ثلاثة أَخلاف ؛ وأَنشد :
فتَقْنَع بالقَليل تَراه غُنماً
وَتكْفِيك المُثَلَّثَةُ الرَّغُوبُ
الفَرّاء : كِسَاءٌ مَثْلُوثٌ : مَنْسوجٌ من صُوف ووَبَر وشَعَر ؛ وأَنشد :
مَدْرَعةٌ كِساؤُها مَثْلُوث
أبو عُبَيد ، عن أبي زَيد ، قال : الناقةُ إذا يَبس ثلاثةُ أَخْلاَفٍ منها ، فهي ثَلُوث .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الثّليث ، بمعنى الثّلُث ، ولم يَعْرفه أبو زيد ؛ وأنشد شَمِرٌ :
تُوفي الثّليث إذا ما كان في رَجَبٍ
والحقُّ في خاثر منها وإيقاعِ
ويقال : مَثْلَثَ مَثْلَثَ ، ومَوْحدَ مَوْحدَ ، ومَثْنَى مَثْنَى ، مثل ثُلاَثَ ثُلاَثَ .
وقال اللَّيْثُ : المُثَلَّث : ما كان من الأشياء على ثلاثة أَثناء .
والمَثْلُوث من الحبال : ما فُتل على ثلاث قُوًى ، وكذلك ما يُنْسج أو يُضْفَر .
قال : والثُّلاثاء ، لمّا جُعل اسماً جُعلت الهاء التي كانت في العَددَ مَدَّة ، فرقاً بين الحالين ، وكذلك الأرْبعاء من الأرْبعة ، فهذه الأسماء جُعلت بالمدّ توكيداً للاسم ،
كما قالوا : حَسَنَة وحَسْناء ، وقصَبَة وقَصْباء ، حيث ألزموا النَّعْت إلزام الاسم ، وكذلك الشَّجْراء والطَّرفاء ، والواحد من كل ذلك بوزن ( فَعْلَة ) .
والثلاثاء : اسم مؤنث ممدود ، وعلامة التأنيث المدّة المجهولة .
والتَّثْنية : الثُّلاَثَاوان .
والجمع : الثُّلاثَاواث ، والأَثالث ، في الكثير .
ويقال : مضت الثُّلاثاء بما فيها ، ومضى الثلاثاء بما فيه ، ومَضَت أيضاً الثلاثاء بما فيهن ، مرةً تَرجع إلى اللفظ ومرة إلى المَعنى .
ويقال : اليوم الثلاثاء ، واليوم يوم الثلاثاء ، وهذان يوما الثلاثاء ، وهؤلاء أيّام الثلاثاء . وإن شئت : هذه أيام الثلاثاء .
ويُقالُ : رَمَيناهم بثالثة الأثافي ، إذا رُمي القَوْمُ بأَمْر عَظيم . وثالثةُ الأَثافي : رُكْن الْجَبل تُركَّب القِدْر على ذلك الرُّكن وعلى إثفيّتين .
ويقال لِوَضِين البَعير : ذو ثُلاَثٍ ، قال :
وقد ضُمِّرت حتى انْطَوى ذو ثُلاَثِها
إلى أَبْهَرَيْ دَرْمَاءِ شَعْبِ السَّناسِنِ
ويقال : ذو ثُلاثها : بَطْنها والجِلدتان ، العُلْيا والجِلدة التي تُقْشَر بعد السَّلْخ .
وأخبَرَني المُنذريّ ، عن أبي العباس ، عن ابن الأعرابيّ أنه أَنْشد بيت الهذلي وقال : ( الصَّحيحة ) : التي لهَا أربعة أَخلاف ، و ( الثَّلوث ) : التي لها ثلاثة أخلاف .
قال : وأخبرني الحرّاني ، عن ابن السِّكّيت ، قال : ناقة ثَلُوث ، إذا أصاب أحدُ أَخلافها شيء فَيَبِس ، وأَنشد البيت .
ويَثْلَث : اسم مَوْضِع .
وتثليث : اسم مَوْضِع آخر .
وأرض مُثلَّثة : لها ثلاثة أطراف ، فمنها المثلَّث الحادّ ، ومنها المثلّث القائم .
وإذا أَرْسلت الخيل في الرِّهان فالأول السابق ، والثاني المُصَلّي ، ثم يقال بعد ذلك : ثَلّثَ ورَبّع وخَمّس .
وقال عليّ بن أبي طالب كرم الله وجهه : سَبَق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وثَنَّى أبو بكر وثَلَّث عُمر وخبَطَتْنا فِتنةٌ ممّا شاء الله .
قال أبو عُبَيد : ولم أَسمع في سَوابق الخَيْل ممّن يوثَق بعِلْمه اسماً لشيء منها إلا الثَّاني والعاشر ، فإن الثاني اسمه ( المصلِّي ) والعاشر ، السِّكِّيت ، وما سوى ذَيْنك ، إنما يُقال : الثالث والرابع ، وكذا إلى التاسع .
وقال غيرهُ : أسماء السُّبَّق من الخَيْل :
المُجلِّي ، والمُصلِّي ، والمُسَلِّي ، والتَّالي ، والْحَظِيّ ، والمُؤمِّل ، والمُرْتاح ، والعاطِف ، واللّطِيم ، والسِّكّيت .
قلت : ولم أحفظها عن ثِقة ، وقد ذكرها ابن الأَنْباري ولم يَنْسُبها إلى أحد ، فلا أدري أَحَفظها لثِقة أم لا ؟ .
والثُّلاثيّ ، ما يُنسب إلى ثلاثة أشياء ، أو كان طولُه ثلاثة أذرع ؛ ثوبٌ ثُلاَثيّ ورُبَاعيّ .
وكذلك الغُلام ، يُقال : غلام خُماسيّ ، ولا يقال : سُداسي ، لأنه إذا تمَّت له خَمْسٌ صارَ رَجُلاً .
والحروف الثُّلاثيّة ، التي اجتمع فيها ثلاثة أَحْرُف .
ثل : قال اللَّيْثُ : يقال : ثُلّ عَرْشُ الرَّجُل ، إذا زال قِوَامُ أَمْره . وأَثَلّه الله .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : الثّلَلُ : الهَلاَكُ .
يُقال منه : ثَلَلْتُ الرَّجُل أَثُلّه ثَلاًّ وثَلَلاً .
وفي الحدِيث أنّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لا حِمَى إلاّ في ثلاث : ثَلّة البِئْر ، وطِوَل الفَرَس ، وحَلْقة القَوْم ) .
قال أبو عُبَيد : أراد بثَلَّة البِئر أن يَحْتَفِر الرَّجُلُ بِئْراً في مَوْضع ليس بمِلْك لأحد فيكون له من حوالَي البِئر من الأرض ما يكون مُلْقًى لِثلّة البئر ، وهو مَا يخرج من تُرابها لا يَدْخل فيها أحد عليه حريماً للبئر .
وقال الأصمعيّ : الثّلّة : التُّراب الذي يَخْرُج من البِئْر .
قال أبو عُبَيد : والثّلّة أَيضاً : جماعةُ الغَنم وأَصْوافها .
وكذلك الوَبر أيضاً : ثَلّة ؛ ومنه حديث الْحَسن : إذا كانت لليتيم ماشيةٌ فلِلْوَصِيّ أن يُصيب من ثَلّتها ورِسْلها ، أي من صُوفها ولَبَنها .
ابن السِّكِّيت : يُقال للضأن الكَثيرة : ثَلّة ، ولا يقال للمِعْزَى الكَثيرة : ثَلّة ، ولكن حَيْلة . فإذا اجتمعت الضأنُ والمِعْزَى فكَثُرتا قِيل لهما : ثَلّة .
قال : والثّلّة : الصُّوف .
يُقال : كِساءٌ جَيِّد الثَّلّة ، أي الصُّوف .
ولا يُقال للشَّعر : ثَلّة : ولا للوبر : ثَلّة ، فإذا اجتمع الصُّوف والوَبر قيل : عند فلانٍ ثَلّة كَثيرة .
أبو عُبَيد : جَمْع الثّلّة من الغنم : ثِلَل .
فأمّا الثُّلة : بضم الثاء ، فالجماعةُ من الناس ، قال الله تعالى : ( النَّعِيمِ ثُلَّةٌ مِّنَ الاَوَّلِينَ ( ) لله ) الاَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِّنَ الاَخِرِينَ ) ( الواقعة : 39 و 40 ) .
قال الفراء نزل في أول السورة : ( النَّعِيمِ ثُلَّةٌ مِّنَ الاَوَّلِينَ ( ) ( الاَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِّنَ الاَخِرِينَ ) ( الواقعة : 13 و 14 ) فشَقّ عليهم قولُه : ( ) الاَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِّنَ الاَخِرِينَ ) ( الواقعة : 14 ) فأنزل الله في أصحاب اليمين أنّهم ثلّثان : ثُلّة من هؤلاء
وثُلّة من هؤلاء ، والمعنى : هم فرقتان : فِرْقةٌ من هؤلاء وفرقةٌ مِن هؤلاء .
الحرّاني ، عن ابن السِّكيت ، قال : أَثْلَلْتَ الشّيء ، إذا أَمَرتَ بإِصْلاحه .
وقد ثَلَلْتُه ، إذا هَدَمته وكَسَرْته .
ويقال للقوم إذا ذهب عِزّهم : قد ثُلّ عَرْشُهم .
وفي حديث عُمر : رُئي في المنام فسُئِل عن حاله ، فقال : كاد يُثَلّ عَرْشِي .
هذا مثلٌ يُضْرب للرّجُل إذا ذلَّ وهَلَك .
يُقال : ثلَلْت الشّيءَ ، إذا هَدَمتَه وكَسَرْتَه .
وأَثْلَلْتُه ، إذا أَمَرتَ بإِصْلاحه .
قال القُتَيبيّ : وللعَرْش مَعْنيَان ، أحدهما : السَّرير ، والأسِرّة للمُلوك ، فإذا هُدِم عَرْشُ المَلِك فقد ذَهب عِزُّه ؛ والثاني : البيت يُنْصب بالعِيدان ويُظَلَّل ، فإذا كُسِر عَرْشُ الرَّجُل فقد هَلَك وذَلّ .
قال الفَرّاء : الثُّلَّة : الفِئة .
وقال خالد بن جَنْبة : الثُّلَّة : الجماعة .
وقال اللَّيْثُ : يُقال للعَرِيش الذي يُتَّخذ شِبْه مظلّة إذا انهدم : قد ثُلّ .
ورُوي لِلَبِيد :
وصُدَاءٍ أَلْحَقْنهم بالثِّلَل
مَعنى : بثِلاَل ، أي أَغْنام يَرعَونها ، فقَصَر .
ومن رَوَاه بالثَّلَل ، فمعْناه : الهلاك .
ويُقال : ثَللْت التُّرابَ في القبر والبئر ، أَثُلّه ثَلاًّ ، إذا أَعَدْتَه فيه بعدما تَحْفِره .
وثَلَّ فلانُ الدَّرَاهِمَ يثُلُّها ثَلاًّ ، إذا صَبَّها كذلك .
قال ابن الأَعْرابيّ : وقد ثُلّ ، إذا هَلَك ؛ وثُلّ ، إذا اسْتَغْنى .
قال : والثُّلْثُل : الهَدْم ، بضم الثاءَيْن .
والثّلثُل أيْضاً : مِكْيَالٌ صَغِير .

##### Türkçe

باب **الثاء** واللام
**لث** ، **ثلث** : (ikisi de kullanımdadır).

**لث** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **اللَّثّ**: ikamet etmektir.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **أَلْثَثْت** mekânda **إلْثَاثاً**, ve **أَرْبَبْتُ** **إرْبَاباً**, onda ikamet ettiğin ve ondan ayrılmadığın zaman.
Dedi ki: ve Asmaʿî dedi ki: **أَلَثّ** yağmur **إلْثَاثاً**, günlerce sürüp kesilmediği zaman.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: **تَلَثْلَثْتُ**: işte tereddüt ettim ve yuvarlandım.
Kümeyt dedi ki:
لطالَما لثْلَثَتْ رَحْلي مطِيَّتُه
في دِمْنةٍ وسَرَتْ صَفْواً بأَكْدَاِر
Dedi ki: **لَثْلَثْت**: yuvarladım; ve dedi ki:
تَلَثْلَثْتُ فيها أَحْسَب الجَوْرَ أَقْصَدَا
Leys dedi ki: **لَثْلَث** bulut, bir yerde tereddüt ettiği zaman; her ne zaman onun gittiğini sansan gelir.
Ve **الرَّجُل اللَّثْلاَثَةُ**: her işte yavaş olan; her ne zaman onun, ihtiyacında kalkmaya sana cevap verdiğini sansan geri durur; Ruʾbe’den okudu:
لا خَيْر في وُدِّ امْرِىء مُلَثْلِثِ

**ثلث** : Leys dedi ki: ve **الثَّلاثةُ**, sayıdandır.
Dersin ki: **ثلَثْتُ** kavmi **أَثْلِثهُم** **ثَلْثاً**, mallarının üçte birini aldığın zaman; İbnü’l-Aʿrâbî okudu:
فإنْ تَثْلِثُوا فنَرْبَعْ وإن يَكُ خامِسٌ
يَكُنْ سادسٌ حتى يُبِيرَكُمُ القَتْلُ
Şu sözüyle murad etti: **تَثْلِثُوا**, yani üçüncüyü öldürün.
Ve denir ki: falan, üç kişinin üçüncüsüdür; izafetlidir; Allah Teâlâ dedi ki: **( لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ )** **( المائدة : 76 )**.
Ferrâ dedi ki: ancak izafetli olur; **( ثالث )**’te tenvin câiz değildir de **( الثلاثة )**’yi nasb edersin; ve bunun gibi sözü: **( ثَانِيَ اثْنَيْنِ )** **( التوبة : 41 )** ancak izafetli olur; çünkü isim mezhebindedir; sanki şöyle dedin: ikiden bir, üçten bir; görmez misin ki kendisinin ikincisi olmaz ve kendisinin üçüncüsü olmaz; eğer “sen ikinin üçüncüsüsün” desen, “ikinin üçüncüsü” denmesi câiz olur; izafetle ve tenvinle ve **الاثنين**’in nasbıyla; ve bunun gibi “sen üçünün dördüncüsüsün” desen, ve “dördüncü, üçü” (diye) câiz olur; çünkü o, vâki olan bir fiildir.
Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-ʿAbbâs’tan, Seleme’den, Ferrâ’dan; dedi ki: dedi: “iki idiler de ben onları üçledim”; bu, nahivcilerin seçmekte olduklarındandır.
Ve on bir idiler de ben onları ikiledim; ve benimle on vardır da “onları birleştir”, ve “onları ikile”, ve “onları üçle”; bu, on ikiden yirmiye kadar olan şeydedir.
Zeccâc, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında dedi ki: **( فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُمْ مِّنَ النِّسَآءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ )** **( النساء : 3 )**: mânâsı: ikişer ikişer, üçer üçer; ancak iki yönden munsarif olmadı; çünkü iki illet birleşti: birincisi, “iki iki”den ve “üç üç”ten maʿdûl olması; ikincisi, te’nîsten maʿdûl olmasıdır.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: o, üç kişinin üçüncüsüdür; ve o (kadın), üç (kadın)ın üçüncüsüdür; içinde müzekker bulunduğu zaman dersin ki: o (kadın), üç kişinin üçüncüsüdür; böylece müzekker, müennese galip gelir.
Ve dersin ki: o, on üçün üçüncüsüdür; yani o, onlardan biridir. Müenneste: o, on üçün üçüncüsüdür; birincide ref‘ten başka yoktur.
Ve dersin ki: o, on’un üçüncüsüdür; ve on’u üçüncüdür; ref‘ ve nasb ile, on dokuza kadar.
Kim ref‘ ederse dedi ki: murad ettim: “üçüncü, on üçün üçü”; sonra **( الثلاثة )**’yi sildin ve **( ثالثاً )**’ı i‘râbı üzere bıraktın.
Kim nasb ederse dedi ki: murad ettim: “üçüncü, on üçün üçü”; ondan **الثلاثة**’yi düşürünce, burada hazfedilmiş bir şey bulunduğu bilinsin diye onun ilk i‘râbını lâzım kıldın.
Şemir rivayet etti, Bekrâvî’den, Ebû ʿAvâne’den, Âsım’dan, Ziyâd b. Kays’tan, Kaʿb’dan: o, Ömer’e dedi ki: bana **المُثْلِث**’i haber ver. Ömer dedi ki: **المُثْلِث** nedir, baban yok mu? Dedi ki: o, kardeşiyle imamına karşı çekişen adamdır; önce kendisiyle başlar da onu sıkıntıya sokar, sonra kardeşiyle, sonra imamıyla; işte o **المُثْلث**tir; ve o, insanların en şerlisidir.
Şemir dedi ki: Bekrâvî onu böyle rivayet etti, Ebû ʿAvâne’den; hafifletmeyle **( مُثْلِث )**; onun i‘râbı ise şeddeliyle **( مُثَلِّث )**tir; şeyin üçlenmesinden.
Ve üç deriden olan bir kırba: **مَزَادَةٌ مَثْلُوثَةٌ**.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: deve üç kap doldurduğu zaman, o **ثَلُوث**tur.
Ve üç memeden sağılırken memelerinden birinin memesi bağlanmış deveye de **ثَلُوث** denir; Hüzlî okudu:
ألاَ قُولاَ لِعَبْد الجَهْل إنّ الصْ
صَحيحةَ لا تحالِبُها الثَّلُوثُ
Ve **ناقةٌ مُثَلَّثَةٌ**: onun üç memesi vardır; ve okudu:
فتَقْنَع بالقَليل تَراه غُنماً
وَتكْفِيك المُثَلَّثَةُ الرَّغُوبُ
Ferrâ: **كِسَاءٌ مَثْلُوثٌ**: yün, kıl ve saçtan dokunmuş; ve okudu:
مَدْرَعةٌ كِساؤُها مَثْلُوث
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den, dedi ki: deve, ondan üç meme kuruduğu zaman, o **ثَلُوث**tur.
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الثّليث**, **الثّلُث** mânâsınadır; Ebû Zeyd onu bilmedi; Şemir okudu:
تُوفي الثّليث إذا ما كان في رَجَبٍ
والحقُّ في خاثر منها وإيقاعِ
Ve denir ki: **مَثْلَثَ مَثْلَثَ** ve **مَوْحدَ مَوْحدَ** ve **مَثْنَى مَثْنَى**, **ثُلاَثَ ثُلاَثَ** gibi.
Leys dedi ki: **المُثَلَّث**: şeylerden üç kıvrım üzere olan şeydir.
Ve iplerden **المَثْلُوث**: üç kuvvet üzere bükülmüş olan; ve bunun gibi dokunan veya örülen.
Dedi ki: ve **الثُّلاثاء**, isim kılındığı zaman, sayıda bulunan هاء, iki hâl arasında fark olsun diye bir uzatma kılındı; ve bunun gibi **الأرْبعاء**, **الأرْبعة**’den; bu isimler, ismi pekiştirmek için med ile kılındı;
nasıl ki “**حَسَنَة** ve **حَسْناء**”, “**قصَبَة** ve **قَصْباء**” dediler; nitelemeyi isme ilzâm ettikleri yerde; ve bunun gibi **الشَّجْراء** ve **الطَّرفاء**; bunların her birinin teki **( فَعْلَة )** veznindedir.
Ve **الثلاثاء**: müennestir, memdûddur; te’nîs alâmeti, meçhul med’dir.
Ve **التَّثْنية**: **الثُّلاَثَاوان**.
Ve cem‘: **الثُّلاثَاواث**, ve çokta **الأَثالث**.
Ve denir ki: **مضت الثُّلاثاء بما فيها**, ve **مضى الثلاثاء بما فيه**, ve yine **مَضَت أيضاً الثلاثاء بما فيهن**; bir kere lafza, bir kere mânâya dönersin.
Ve denir ki: bugün **الثلاثاء**; ve bugün, **يوم الثلاثاء**; ve şu ikisi, **يوما الثلاثاء**; ve şunlar, **أيّام الثلاثاء**. İstersen: **هذه أيام الثلاثاء**.
Ve denir ki: onları **بثالثة الأثافي** ile attık; kavim büyük bir işle atıldığı zaman. Ve **ثالثةُ الأَثافي**: dağın köşesidir; kazan o köşe üzerine ve iki **إثفيّة** üzerine konur.
Ve deve semerinin alt bağına: **ذو ثُلاَثٍ** denir; dedi ki:
وقد ضُمِّرت حتى انْطَوى ذو ثُلاَثِها
إلى أَبْهَرَيْ دَرْمَاءِ شَعْبِ السَّناسِنِ
Ve denir ki: **ذو ثُلاثها**: onun karnı ve iki derisi; üstteki ve yüzmeden sonra soyulan deri.
Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-ʿAbbâs’tan, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Hüzlî’nin beytini okudu ve dedi ki: **( الصَّحيحة )**: dört memesi olan; ve **( الثَّلوث )**: üç memesi olan.
Dedi ki: ve Harrânî bana haber verdi, İbnü’s-Sikkît’ten; dedi ki: **ناقة ثَلُوث**: memelerinden birine bir şey isabet eder de kurursa; ve beyti okudu.
Ve **يَثْلَث**: bir yer adıdır.
Ve **تثليث**: başka bir yer adıdır.
Ve **أرض مُثلَّثة**: üç ucu olan; ondan sivri üçgen olan vardır, ve ondan dik üçgen olan vardır.
Ve atlar yarışta salındığı zaman, birinci önde giden; ikinci **المُصَلّي**; sonra bundan sonra denir ki: **ثَلّثَ** ve **رَبّع** ve **خَمّس**.
Ali b. Ebî Tâlib (Allah yüzünü keremli kılsın) dedi ki: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) geçti; Ebû Bekir ikinci oldu; Ömer üçüncü oldu; ve Allah’ın dilediği bir fitne bizi çarptı.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: güvenilir ilim sahibinden, atların önde gidenlerinde, onlardan bir şeye isim olarak, ikinci ve onuncudan başka işitmedim; çünkü ikincinin adı **( المصلِّي )**dir; ve onuncu, **السِّكِّيت**; şu ikisinin dışındakine ancak “üçüncü ve dördüncü” denir; dokuzuncuya kadar böyle.
Başkası dedi ki: atların birincilerinin isimleri:
**المُجلِّي**، و**المُصلِّي**، و**المُسَلِّي**، و**التَّالي**، و**الْحَظِيّ**، و**المُؤمِّل**، و**المُرْتاح**، و**العاطِف**، و**اللّطِيم**، و**السِّكّيت**.
Dedim ki: onu güvenilirden ezberlemedim; İbnü’l-Enbârî onu zikretti ve onu birine nisbet etmedi; bilmem onu güvenilirden mi ezberledi, yoksa hayır mı?
Ve **والثُّلاثيّ**: üç şeye nisbet edilen, yahut uzunluğu üç arşın olan; **ثوبٌ ثُلاَثيّ** ve **رُبَاعيّ**.
Ve bunun gibi oğlan: denir ki: **غلام خُماسيّ**; ve **سُداسي** denmez; çünkü ona beş tamam olunca erkek olur.
Ve **الحروف الثُّلاثيّة**: içinde üç harfin toplandığı harflerdir.

**ثل** : Leys dedi ki: denir ki: **ثُلّ عَرْشُ الرَّجُل**; adamın işinin ayakta duruşu gittiği zaman. Ve Allah onu **أَثَلّه**.
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الثّلَلُ**: helâktir.
Ondan denir: **ثَلَلْتُ** adamı **أَثُلّه** **ثَلاًّ** ve **ثَلَلاً**.
Hadiste: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: **( لا حِمَى إلاّ في ثلاث : ثَلّة البِئْر ، وطِوَل الفَرَس ، وحَلْقة القَوْم )**.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: **ثَلَّة البِئْر** ile murad etti: bir kimsenin, kimsenin mülkü olmayan bir yerde kuyu kazması; böylece kuyunun çevresinden, kuyunun **ثَلّة**si için atılmış olan kadar yer onun olur; o, toprağından çıkan şeydir; kimse ona girmez; kuyu için bir harem olur.
Asmaʿî dedi ki: **الثّلّة**: kuyudan çıkan topraktır.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: ve **الثّلّة** ayrıca: koyun topluluğu ve yünleridir.
Ve bunun gibi **الوَبر** da: **ثَلّة**dir; Hasan’ın hadisi ondandır: yetimin hayvanı olursa, vasiye onun **ثَلّتها**sından ve **رِسْلها**sından pay almak vardır; yani yününden ve sütünden.
İbnü’s-Sikkît: çok koyuna **ثَلّة** denir; çok keçiye **ثَلّة** denmez; fakat **حَيْلة**. Koyun ve keçi toplanır da ikisi çoğalırsa, ikisine **ثَلّة** denir.
Dedi ki: ve **الثّلّة**: yündür.
Denir ki: **كِساءٌ جَيِّد الثَّلّة**; yani yünü.
Ve saça **ثَلّة** denmez; ve **الوَبر**’e **ثَلّة** denmez; yün ve **الوَبر** toplanırsa denir ki: falanın yanında çok **ثَلّة** vardır.
Ebû ʿUbeyd: koyundan **الثّلّة**’nin cem‘i: **ثِلَل**.
أما **الثُّلة**: ثاء’nın zammıyla; insanlardan topluluktur; Allah Teâlâ dedi ki: **( النَّعِيمِ ثُلَّةٌ مِّنَ الاَوَّلِينَ ( ) لله ) الاَوَّلِينَ وَثُلَّةٌ مِّنَ الاَخِرِينَ )** **( الواقعة : 39 و 40 )**.
Ferrâ dedi ki: sûrenin başında indi: **( النَّعِيمِ ثُلَّةٌ مِّنَ الاَوَّلِينَ ( ) ( الاَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِّنَ الاَخِرِينَ )** **( الواقعة : 13 و 14 )**; onlara şu sözü ağır geldi: **( ) الاَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِّنَ الاَخِرِينَ )** **( الواقعة : 14 )**; bunun üzerine Allah, sağ ehli hakkında indirdi ki onlar iki üçlüdür: bunlardan bir **ثُلّة** ve bunlardan bir **ثُلّة**; mânâ: onlar iki fırkadır: bunlardan bir fırka ve bunlardan bir fırka.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, dedi ki: **أَثْلَلْتَ** şeyi; onu ıslah etmeyi emrettiğin zaman.
Ve onu **ثَلَلْتُه**; onu yıktığın ve kırdığın zaman.
Ve kavme, izzetleri gittiği zaman denir ki: **قد ثُلّ عَرْشُهم**.
Ömer’in hadisinde: rüyada görüldü de hâli soruldu; dedi ki: az kalsın **يُثَلّ عَرْشِي**.
Bu, adam zelil olup helâk olduğu zaman vurulan bir meseldir.
Denir ki: **ثلَلْت** şeyi; onu yıktığın ve kırdığın zaman.
Ve **أَثْلَلْتُه**; onu ıslah etmeyi emrettiğin zaman.
Kuteybî dedi ki: **العَرْش**’ın iki mânâsı vardır: birincisi, taht; krallar için tahtlar; kralın **عَرْش**’ı yıkılırsa izzeti gitmiştir; ikincisi, çubuklarla kurulan ve gölgelendirilen ev; adamın **عَرْش**’ı kırılırsa helâk olmuş ve zelil olmuştur.
Ferrâ dedi ki: **الثُّلَّة**: fırkadır.
Hâlid b. Cenbe dedi ki: **الثُّلَّة**: topluluktur.
Leys dedi ki: gölgelik gibi yapılan **العَرِيش** için, yıkıldığı zaman denir ki: **قد ثُلّ**.
Lebîd’e nisbetle rivayet edildi:
وصُدَاءٍ أَلْحَقْنهم بالثِّلَل
Mânâ: **بثِلاَل**; yani güttükleri koyunlar; böylece kısalttı.
Kim onu **بالثَّلَل** ile rivayet ederse, mânâsı: helâktir.
Ve denir ki: **ثَللْت** toprağı kabirde ve kuyuda, **أَثُلّه** **ثَلاًّ**; onu kazdıktan sonra onda geri çevirdiğin zaman.
Ve falan, dirhemleri **ثَلَّ** eder, **يثُلُّها** **ثَلاًّ**; onları böyle döktüğü zaman.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: ve **ثُلّ**: helâk olduğu zaman; ve **ثُلّ**: zengin olduğu zaman.
Dedi ki: ve **الثُّلْثُل**: yıkımdır; iki ثاء’nın zammıyla.
Ve **الثّلثُل** ayrıca: küçük bir ölçektir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء واللام وما يثلثهما)
(ثلم) الثاء واللام والميم أصلٌ واحد، وهو تَشَرُّم يقَع في طَرَف الشيء، كالثُّلْمة تكون في طَرَف الإناء. وقد يسمَّى الخَلَل أيضاً ثُلْمة وإن لم يكن في الطَّرَف. وإناءٌ مُنْثَلمٌ ومُتَثَلِّمٌ.
(ثلب) الثاء واللام والباء كلمةٌ صحيحة مُطَّردةُ القِياسِ في خَوَر الشّيء وتشعُّثِه. فالثَّلِبُ الرُّمْح الخوّار. قال الهذليّ([1]):
ومُطَّرِدٌ من الخَطِّ *** يِّ لا عارٍ ولا ثَلِبُ
والثِّلْب: الهِمُّ الكبير. وقد ثَلِبَ ثَلباً. ويقال ثَلبْتُه إذا عِبْتَهُ. وهو ذو ثلبةٍ([2]) أي عَيْب. والقياس ذاك، لأنه يصع منه ويشعِّثه([3]). وامرأةٌ ثالِبةُ الشَّوَى، أي منْشقّة
القدَمين([4]). قال:
لقد ولَدَتْ غَسَّانَ ثالبَةُ الشَّوَى	*** عَدُوس السُّرَى لا يعرف الكَرْمَ جِيدُها([5])والثَّلَب: الوَسَخ، يقال إنه لَثَلِبُ الجِلْد، وذاك هو القَشَف. والقياسُ واحد.
(ثلث) الثاء واللام والثاء كلمةٌ واحدة، وهي في العدد، يقال اثنانِ وثلاثة. والثَُّلاثاءُ من الأيام. قال:
[قالوا] ثَُلاثاؤهُ مالٌ وَمَأدُبَةٌ *** وكلُّ أيّامِه يومُ الثُّلاثاءِ([6])وثالثة الأثافي: الحَيْدُ النّادِر من الجبل، يجمع إليه صخرتانِ ثم تُنْصَبُ عليها القِدْر. وهو الذي أراده الشماخُ:
أقامتْ على رَبْعَيهما جارتَا صَفاً  *** كُمَيْتا الأعالي جَوْنَتَا مُصْطَلاهما([7])والثَّلُوث من الإبل: التي تملأ ثلاثةَ آنِية إذا حُلِبت. والمثلوثة: المزادة تكون من ثلاثة جُلودٍ. وحَبْلٌ مَثْلوثٌ، إذا كان على ثلاثِ قُوىً.
(ثلج) الثاء واللام والجيم أصلٌ واحد، وهو الثَّلْج المعروف. ومنه تتفرع الكلمات المذكورة في بابه. يقال أرضٌ مثلوجة إذا أصابَها الثّلْج. فإذا قالوا رجلٌ مثلوج الفؤاد فهو البليد العاجز. وهو من ذلك القياس، والمعنى أنّ فؤادَه كأنّه ضُرِب بثَلْجٍ فَبَرَدَتْ حرارتُه وتبلَّد. قال:
* تنَبَّهَ مَثْلُوجَ الفؤادِ مُوَرَّما([8]) *
وإذا قالوا ثَلِجَ بخبرٍ أتاه، إذا سُرَّ بهِ، فهو من الباب أيضاً؛ وذلك أنّ الكرب إذا جَثَمَ على القلْب كانت لـه لَوعةٌ وحَرارة، فإذا وَرَدَ ما يُضادُّه جاءَ بَرْدُ السُّرور. وهذا شائعٌ في كلامهم. ألا تراهم يقولون في الدعاء عليه: أسخَنَ اللهُ عينَه. فإذا دَعوْا له قالوا: أقرّ الله عينَه. ويحملون على هذا فيقولون: حفَر حتى أثْلَجَ، إذا بَلَغ الطِّين المجتمع مع نُدُوَّتِه بالثَّلج.
(ثلط) الثاء واللام والطاء كلمةٌ واحدة، وهو ثَلْطُ البعير والبقرة.
(ثلغ) الثاء واللام والغين كلمةٌ واحدة، وهو شَدْخُ الشيء. يقال ثَلَغْت رأسَه أي شدَخْته. ويقولون لما سقط من الرُّطَبِ فانشدخ مثَلَّغ.
--------------ـــ
([1]) هو أبو العيال الهذلي، كما في شرح السكري لأشعار الهذليين 141 ومخطوطة الشنقيطي 95 واللسان (ثلب). وقبل البيت:
وقد ظهر السوابغ فو *** قهم والبيض واليلب
([2]) ضبطت في المجمل بفتح الثاء وكسرها.
([3]) يقال: شعثت من فلان: إذا غضضت منه وتتقصته، من الشعث، وهو انتشار الأمر. وفي الأصل: "ويشعبه"، تحريف.
 ([4])وكذا في المجمل. وفي اللسان:"متشققة القدمين".
([5]) لجرير، يهجو غسان بن ذهيل السليطي. ديوانه 127 والمجمل، واللسان (ثلب، عدس، كرم). وقد روي في اللسان (عدس): "ثالثة الشوى" يعني أنها عرجاء فكأنها على ثلاث قوائم. ويروى أيضاً: "بالية الشوى".
([6]) الكلمة الأولى ساقطة من البيت، وإثباتها من الأزمنة والأمكنة للمرزوقي (1: 272). وروايته فيها: "خصب ومأدبة".
([7]) ديوان الشماخ 86 وسيبويه (1: 102).
([8]) لحاتم الطائي في ديوانه 109. وصدره: *ينام الضحى حتى إذا ليله استوى*

ـ

##### Türkçe

(ثاء ve **اللام** ve onları üçleyen şeyin babı)

(**ثلم**) **الثاء** ve **اللام** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyin ucunda vuku bulan bir aşınmadır; kabın ucunda bulunan **الثُّلْمة** gibi. Ve **الخَلَل** de, uçta olmasa bile, **ثُلْمة** diye adlandırılabilir. Ve **مُنْثَلم** ve **مُتَثَلِّم** bir kap.

(**ثلب**) **الثاء** ve **اللام** ve **الباء**; şeyin zayıflığında ve dağınıklığında sahih, kıyası düzenli bir kelimedir. Şu hâlde **الثَّلِبُ**: zayıf mızrak. Hüzeli dedi ki([1]):
ومُطَّرِدٌ من الخَطِّ *** يِّ لا عارٍ ولا ثَلِبُ
Ve **الثِّلْب**: büyük keder. Ve **ثَلِبَ** **ثَلباً**. Ve “Onu ayıpladım” mânasında **ثَلبْتُه** denir. Ve o, **ثلبةٍ**([2]) sahibidir; yani ayıp. Ve kıyas odur; çünkü onu zayıflatır ve onu dağıtır([3]). Ve **ثالِبةُ الشَّوَى** bir kadın; yani ayakları yarılmış([4]). Dedi ki:
لقد ولَدَتْ غَسَّانَ ثالبَةُ الشَّوَى	*** عَدُوس السُّرَى لا يعرف الكَرْمَ جِيدُها([5])Ve **الثَّلَب**: pisliktir; “O, derinin **ثَلِبُ**’udur” denir; ve o, **القَشَف**’tir. Ve kıyas birdir.

(**ثلث**) **الثاء** ve **اللام** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o da sayıda(dır); “iki ve üç” denir. Ve günlerden **الثَُّلاثاءُ**. Dedi ki:
[قالوا] ثَُلاثاؤهُ مالٌ وَمَأدُبَةٌ *** وكلُّ أيّامِه يومُ الثُّلاثاءِ([6])Ve **ثالثة الأثافي**: dağdan nadir bir çıkıntı olan **الحَيْد**’dir; ona iki kaya toplanır, sonra üzerine tencere dikilir. Ve Şemmâh’ın kastettiği odur:
أقامتْ على رَبْعَيهما جارتَا صَفاً  *** كُمَيْتا الأعالي جَوْنَتَا مُصْطَلاهما([7])Ve develerden **الثَّلُوث**: sağıldığında üç kabı dolduran(deve)dir. Ve **المثلوثة**: üç deriden olan kırbadır. Ve **حَبْلٌ مَثْلوثٌ**: üç kat kuvvet üzere olduğunda.

(**ثلج**) **الثاء** ve **اللام** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da bilinen **الثَّلْج**’dir. Ve onun babında zikredilen kelimeler ondan dallanır. **أرضٌ مثلوجة** denir; ona **الثّلْج** isabet ettiğinde. Eğer “**رجلٌ مثلوج الفؤاد**” derlerse, o, ahmak âcizdir. Ve o, o kıyastandır; mânâ şudur ki: onun yüreği sanki **ثَلْجٍ** ile vurulmuş da harareti soğumuş ve ahmaklaşmıştır. Dedi ki:
* تنَبَّهَ مَثْلُوجَ الفؤادِ مُوَرَّما([8]) *
Ve eğer “Kendisine gelen bir haberle **ثَلِجَ**” derlerse; onunla sevindiğinde; o da babdandır. Şu da: keder kalbin üzerine çöktüğünde onun için bir yanma ve hararet vardır; ona zıt olan geldiğinde sevinç serinliği gelir. Ve bu, onların sözünde yaygındır. Görmez misin, ona beddua ederken “Allah gözünü ısıtsın” derler. Ona dua ettiklerinde “Allah gözünü serin kılsın” derler. Ve bunun üzerine hamlederler de “Kazdı, ta ki **أثْلَجَ**” derler; yani, ıslaklığıyla birlikte toplanmış çamura **الثَّلج** ile (kar gibi) ulaştığında.

(**ثلط**) **الثاء** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o da devenin ve ineğin **ثَلْطُ**’udur.

(**ثلغ**) **الثاء** ve **اللام** ve **الغين** tek bir kelimedir; o da bir şeyin ezilip yarılmasıdır. “Başını **ثَلَغْت**” denir; yani onu ezip yardın. Ve **الرُّطَبِ**’dan düşüp de ezilip yarılan şeye **مثَلَّغ** derler.

--------------ـــ
([1]) O, Ebu’l-İyâl el-Hüzelî’dir; es-Sukkerî’nin “Eş‘âru’l-Hüzeliyyîn” şerhinde 141’de, Şenkîtî yazmasında 95’te ve Lisân’da (**ثلب**) böyledir. Beyitten önce:
وقد ظهر السوابغ فو *** قهم والبيض واليلب
([2]) **المجمل**’de **الثاء**’ın fethası ve kesresiyle ضبط edildi.
([3]) Denir ki: “Falandan **شعثت**”: yani onu küçülttün ve onu eksilttin; **الشعث**’tan; o da işin dağılmasıdır. Asılda: “**ويشعبه**”, tahriftir.
([4]) **المجمل**’de de böyledir. Lisân’da: “**متشققة القدمين**”.
([5]) Cerîr’indir; Gassân b. Zuheyl es-Suleytî’yi hicveder. Dîvânı 127 ve **المجمل** ve Lisân (**ثلب**، **عدس**، **كرم**). Lisân’da (**عدس**) şöyle rivayet edilmiştir: “**ثالثة الشوى**” yani o topaldır; sanki üç ayak üzerindedir. Yine şöyle de rivayet edilir: “**بالية الشوى**”.
([6]) Beyitten ilk kelime düşmüştür; onun ispatı Merzûkî’nin “el-Ezmine ve’l-Emkine”sindendir (1: 272). Oradaki rivayeti: “**خصب ومأدبة**”.
([7]) Şemmâh Dîvânı 86 ve Sîbeveyh (1: 102).
([8]) Hâtim et-Tâî’nindir; Dîvânında 109. Ve صدرُه:
*ينام الضحى حتى إذا ليله استوى*

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الثلاثة والثلاثون، والثلاث والثلثمائة، وثلاثة آلاف، والثلث والثلثان.
قال عز وجل: ﴿فلأمه الثلث﴾ [النساء/11]، أي: أحد أجزائه الثلاثة، والجمع أثلاث، قال تعالى: ﴿ووعدانا موسى ثلاثين ليلة﴾ [الأعراف/142]، وقال عز وجل: ﴿ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم﴾ [المجادلة/7]، وقال تعالى: ﴿ثلاث عورات لكم﴾ [النور/58]، أي: ثلاثة أوقات العورة، وقال عز وجل: ﴿ولبثوا في كهفهم ثلثمائة سنين﴾ [الكهف/25]، وقال تعالى: ﴿بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين﴾ [آل عمران/124]، وقال تعالى: ﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه﴾ [المزمل/20]، وقال عز وجل: ﴿مثنى وثلاث ورباع﴾ [فاطر/1]، أي: اثنين اثنين وثلاثة ثلاثة. وثلثت الشيء: جزأته أثلاثا، وثلثت القوم: أخذت ثلث أموالهم، وأثلثتهم: صرت ثالثهم أو ثلثهم، وأثلثت الدراهم فأثلثت هي (راجع ص 82 في الحاشية)، وأثلث القوم: صاروا ثلاثة وحبل مثلوث: مفتول على ثلاثة قوى، ورجل مثلوث: أخذ ثلث ماله، وثلث الفرس وربع جاء ثالثا ورابعا في السباق، ويقال: أثلاثة وثلاثون عندك أو ثلاث وثلاثون؟ كناية عن الرجال والنساء، وجاؤوا ثلاث ومثلث (قال ابن مالك في مثلثه:
معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب)، أي: ثلاثة ثلاثة، وناقة تلوث (قال ابن مالك في مثلثه:
معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب) :
تحلب من ثلاثة أخلاف، والثلاثاء والأربعاء من الأيام جعل الألف فيهما بدلا من الهاء، نحو: حسنة وحسناء، فخص اللفظ باليوم، وحكي: ثلثت الشيء تثليثا: جعلته على ثلاثة أجزاء، وثلث البسر: إذا بلغ الرطب ثلثيه، أو ثلث العنب: أدرك ثلثاه، وثوب ثلاثي: طوله ثلاثة أذرع.

##### Türkçe

- **الثلاثة** ve **الثلاثون**; ve **الثلاث** ve **الثلثمائة**; ve **ثلاثة آلاف**; ve **الثلث** ve **الثلثان**.
Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿فلأمه الثلث﴾ [النساء/11]؛ yani: onun üç parçasından biri; çoğulu **أثلاث**’tır. Yüce Allah dedi ki: ﴿ووعدانا موسى ثلاثين ليلة﴾ [الأعراف/142]، ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم﴾ [المجادلة/7]، ve Yüce Allah dedi ki: ﴿ثلاث عورات لكم﴾ [النور/58]، yani: avretin üç vakti. Ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿ولبثوا في كهفهم ثلثمائة سنين﴾ [الكهف/25]، ve Yüce Allah dedi ki: ﴿بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين﴾ [آل عمران/124]، ve Yüce Allah dedi ki: ﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه﴾ [المزمل/20]، ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿مثنى وثلاث ورباع﴾ [فاطر/1]، yani: ikişer ikişer ve üçer üçer. Ve **ثلثت الشيء**: onu üçe böldüm. Ve **ثلثت القوم**: mallarının üçte birini aldım. Ve **أثلثتهم**: onların üçüncüsü oldum yahut onların üçte biri oldum. Ve **أثلثت الدراهم فأثلثت هي** (haşiyede s. 82’ye bak). Ve **أثلث القوم**: üç oldular. Ve **حبل مثلوث**: üç kuvvet üzerine bükülmüş. Ve **رجل مثلوث**: malının üçte birini aldı. Ve **ثلث الفرس وربع**: yarışta üçüncü ve dördüncü geldi. Ve denir: “Senin yanında **أثلاثة وثلاثون** mu, yoksa **ثلاث وثلاثون** mu?” erkekler ve kadınlar hakkında kinayedir. Ve “üçer ve **مثلث**” geldiler (İbn Mâlik, **مثلث**’inde dedi ki:
معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب)، yani: üçer üçer. Ve **ناقة تلوث** (İbn Mâlik, **مثلث**’inde dedi ki:
معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب) :
üç memeden sağılır. Ve **الثلاثاء** ve **الأربعاء** günlerdendir; ikisinde de elif, hâ’nın bedeli kılınmıştır; şu misal gibi: **حسنة** ve **حسناء**; böylece lafız gün ile tahsis edildi. Ve nakledildi: **ثلثت الشيء تثليثا**: onu üç parça üzerine yaptım. Ve **ثلث البسر**: yaş hurmanın üçte ikisine ulaştığı zaman. Yahut **ثلث العنب**: onun üçte ikisi olgunlaştı. Ve **ثوب ثلاثي**: uzunluğu üç arşındır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ل ث
حبل مثلوث‏:‏ فتل على ثلاث قوًى‏.‏
ومزادة مثلوثة‏:‏ عملت من ثلاثة جلود‏.‏
قال‏:‏ هل لكم في سلعة نبيلهْ مـزادة مثلوثـة ثقيلهْ وقال أبو دؤاد‏:‏ فكـأن العين من مثلوثة نضـح المـاء كلاهـا فهمل وما مثلوث‏:‏ أخذ ثلثه‏.‏
تقول‏:‏ ثلثت التركة‏.‏
وأرض مثلوثة‏:‏ كربت ثلاث مرات ومثنية‏:‏ كربت مرتين وقد ثنيتها وثلثتها‏.‏
وفلـان يثنـي ولا يثلـث أي يعد من الخلفاء اثنين وهما الشيخان ويبطل غيرهما وفلان يثلث ولا يربع أي يعد منهم ثلاثـة ويبطـل الرابـع‏.‏
وهـذا شيـخ لا يثنـي ولا يثلـث أي لا يقـدر فـي المـرة الثانية ولا الثالثة أن ينهض‏.‏
وهو يسقى نخلة الثلث بالكسر أي مرة في ثلاثة أيام‏.‏
وهؤلاء بكرها وثنيها وثلثها أي ولدها الـأول والثانـي والثالـث وكذلـك إلـى العشـرة‏.‏
وثـوب ثلاثـي‏:‏ طولـه ثلـاث أذرع‏.‏
وناقـة ثلـوث‏:‏ تمـلأ ثلاثة آنية في حلبة وهي التي يبس ثلاثة من أخلافها‏.‏
ويقال‏:‏ خلف بناقته‏:‏ صر خلفاً واحداً من أخلافها وشطر بها‏:‏ صر خلفين وثلث بها‏:‏ صر ثلاثة وأجمع بها‏:‏ صر جمعها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ التقت عرى ذي ثلاثها إذا ضمرت‏.‏
قال الممزق‏:‏ وقد ضمرت حتى التقى من نسوعها عرى ذي ثلاث لم تكن قبل تلتقي يريد عرى وضينها وذلك أن له ثلاث عـرى فـي طرفيـه ووسطـه وانطـوى ذو ثلاثهـا إذا لحـق بطنها والثلاث‏:‏ الخرصيان‏.‏
والجلد والكرش‏.‏
قال الطرماح‏:‏ طواها السرى حتى انطوى ذو ثلاثها إلى أبهري درماء شعب السناسن وروى‏:‏ حتـى ارتقـى ذو ثلاثهـا أي ولدهـا والثلاث السلى والسابياء والرحم أي صعد إلى الظهر وعليه ذو ثلاث أي كساء عمل من صوف ثلاث من الغنم‏.‏
قال‏:‏ وأبردنا لهفي عليها ونـدم من خير ما يعمل من صوف الغنم ذات ثلاث لونها لون الحمم صوف اللقـاع والبيهـم والفحـم وهي أعلام لشاءٍ‏.‏

##### Türkçe

ث ل ث
**حبل مثلوث**: üç kuvvet üzerine bükülmüş (ip).
Ve **مزادة مثلوثة**: üç deriden yapılmış (su tulumu).
Dedi ki: “Sizde soylu bir mal var mı: ağır **مزادة مثلوثة**.” Ve Ebû Düâd dedi ki: “Sanki göz, **مثلوثة**’den; su sıçratması—ikisi de—bolca akıcıdır.” Ve **ما مثلوث**: onun üçte birini aldı.
Dersin ki: “**ثلثت التركة**.”
Ve **أرض مثلوثة**: üç defa sürüldü; ve **مثنية**: iki defa sürüldü; “onu ikiledin ve üçledin.”
Ve falan **يثني ولا يثلث**; yani halifelerden ikisini sayar—ve onlar iki şeyhtir—ve başkasını geçersiz kılar. Ve falan **يثلث ولا يربع**; yani onlardan üçünü sayar ve dördüncüyü geçersiz kılar.
Ve bu, ikinci ve üçüncü seferde kalkmaya güç yetiremediği için, “ne ikiler ne üçler” olan bir şeyhtir.
Ve o, kesre ile **الثلث** hurma ağacını sular; yani üç günde bir defa.
Ve bunlar onun **بكرها**’sı ve **ثنيها**’sı ve **ثلثها**’sıdır; yani onun birinci, ikinci ve üçüncü yavrusu; bunun gibi ona kadar.
Ve **ثوب ثلاثي**: uzunluğu üç arşındır.
Ve **ناقة ثلوث**: bir sağımda üç kabı doldurur; ve o, memelerinden üçünün kuruduğu (deve)dir.
Ve denir ki: “**خلف** ile devesinde”: memelerinden birini bağladı; “**شطر** ile”: ikisini bağladı; “**ثلث** ile”: üçünü bağladı; “**أجمع** ile”: hepsini bağladı.
Ve mecazdan: zayıfladığında **ذي ثلاثها**’nın halkaları birleşti.
El-Mumazzaq dedi ki: “Zayıfladı da, kayışlarından, daha önce birleşmezken, **ذي ثلاث**’ın halkaları birleşti.” Onunla, semer takımının halkalarını kasteder; çünkü onun iki ucunda ve ortasında üç halka vardır. Ve karnı (içeri) çekildiğinde **ذو ثلاثها** dürülür; ve **الثلاث**: iki **الخرصيان**.
Ve deri ve işkembe.
Et-Tırmâh dedi ki: “Gece yürüyüşü onu dürdü de, **ذو ثلاثها** dürüldü; **أبهري**’ye, **درماء**’ya, **شعب السناسن**’e.” Ve rivayet edildi: “**ذو ثلاثها** yükselinceye kadar”; yani onun yavrusu. Ve **الثلاث**: **السلى** ve **السابياء** ve **الرحم**; yani sırta çıktı; ve onun üzerinde **ذو ثلاث** vardır; yani üç koyunun yününden yapılmış bir örtü.
Dedi ki: “Ona karşı içimiz serinledi; ona karşı ah! ve pişmanlık; koyun yününden yapılanın en hayırlısından: **ذات ثلاث**; rengi kor rengidir; **صوف اللقاع** ve **البيهـم** ve **الفحم**; ve bunlar koyunlar için özel adlardır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثَّلاثة: مِن العدد، في عدد المذكر، معروف، والمؤَنث ثلاث. وثَلَثَ الاثنينِ يَثْلِثُهما ثَلْثاً: صار لهما ثالثاً. وفي التهذيب: ثَلَثْتُ القومَ أَثْلِثُهم إِذا كنتَ ثالِثَهم. وكَمَّلْتَهم ثلاثةً بنفسك، وكذلك إِلى العشرة، إِلاَّ أَنك تفتح أَرْبَعُهم وأَسْبَعُهم وأَتْسَعُهم فيها جميعاً، لمكان العين، وتقول: كانوا تسعة وعشرين فثَلَثْتُهم أَي صِرْتُ بهم تمامَ ثلاثين، وكانوا تسعة وثلاثين فربَعْتُهم، مثل لفظ الثلاثة والأَربعة، كذلك إِلى المائة. وأَثْلَثَ القومُ: صاروا ثلاثة؛ وكانوا ثلاثة فأَرْبَعُوا؛ كذلك إِلى العشرة. ابن السكيت: يقال هو ثالث ثلاثة، مضاف إِلى العشرة، ولا ينوّن، فإِن اختلفا، فإِن شئت نوَّنت، وإِن شئت أَضفت، قلت: هو رابعُ ثلاثةٍ، ورابعٌ ثلاثةً، كما تقول: ضاربُ زيدٍ، وضاربٌ زيداً، لأَن معناه الوقوع أَي كَمَّلَهم بنفسه أَربعة؛ وإِذا اتفقا فالإِضافة لا غير لأَنه في مذهب الأَسماء، لأَنك لم ترِد معنى الفعل، وإِنما أَردت: هو أَحد الثلاثة وبعضُ الثلاثة، وهذا ما لا يكون إِلا مضافاً، وتقول: هذا ثالثُ اثنين، وثالثٌ اثنين، بمعنى هذا ثَلَّثَ اثنين أَي صَيَّرهما ثلاثة بنفسه؛ وكذلك هو ثالثُ عَشَر، وثالثَ عَشَرَ، بالرفع والنصب إِلى تسعة عشر، فمن رفع، قال: أَردتُ ثالثٌ ثلاثة عَشر؛ فحذفتُ الثلاثة، وتركتُ ثالثاً على إِعرابه؛ ومن نصب قال: أَردت ثالثٌ ثلاثةَ عَشَر، فلما أَسقطتُ منها الثلاثة أَلزمت إِعرابها الأَوّل ليُعْلَم أَن ههنا شيئاً محذوفاً. وتقول: هذا الحادي عَشَرَ، والثاني عَشَرَ، إِلى العشرين مفتوح كله، لِما ذكرناه. وفي المؤَنث: هذه الحاديةَ عَشْرَة، وكذلك إِلى العشرين، تدخل الهاء فيهما جميعاً، وأَهل الحجاز يقولون: أَتَوْني ثلاثَتَهم وأَرْبَعَتَهم إِلى العشرة، فينصبون على كل حال، وكذلك المؤنث أَتَيْنَني ثلاثَهنَّ وأَرْبَعَهنَّ؛ وغيرُهم يُعْربه بالحركات الثلاث، يجعله مثلَ كُلّهم، فإِذا جاوزتَ العشرةَ لم يكن إِلا النصبَ، تقول: أَتوني أَحَدَ عَشرَهُم، وتسعةَ عشرَهُم، وللنساء أَتَيْنَني إِحدى عَشْرَتَهنَّ، وثمانيَ عَشْرَتَهنَّ. قال ابن بري، رحمه الله: قول الجوهري آنفاً: هذا ثالثُ اثْنين، وثالثٌ اثنين، ويالمعنى هذا ثَلَّثَ اثنين أَي صَيَّرهما ثلاثةً بنفسه؛ وقوله أَيضاً: هذا ثالثُ عَشَر وثالثَ عَشَر، بضم الثاء وفتحها، إِلى تسعة عشر وَهَمٌ، والصواب: ثالثُ اثنينِ، بالرفع، وكذلك قوله: ثَلَّثَ اثْنين وَهَمٌ، وصوابه: ثَلَثَ، بتخفيف اللام، وكذلك قوله: هو ثالثُ عَشَر، بضم الثاء، وَهَمٌ لا يُجيزه البصريون إِلاَّ بالفتح، لأَنه مركب؛ وأَهل الكوفة يُجيزونه، وهو عند البصريين غلط، قال ابن سيده وأَما قول الشاعر: يَفْديكِ يا زُرْعَ أَبي وخالي،
قد مَرَّ يومانِ، وهذا الثالي
وأَنتِ بالهِجْرانِ لا تُبالي
فإِنه أَراد الثالث، فأَبدل الياء من الثاء. وأَثْلَثَ القومُ: صاروا ثلاثة، عن ثعلب. وفي الحديث: دِيةُ شِبْهِ العَمْد أَثلاثاً؛ أَي ثلاثٌ وثلاثون حقةً، وثلاثٌ وثلاثون جذعةً، وأربعٌ وثلاثون ثَنِيَّةً. وفي الحديث: قل هو ا لله أَحد، والذي نفسي بيده، إِنها لَتَعْدِلُ ثُلُثَ القرآن؛ جعلها تَعْدِلُ ثُلُثَ القرآن، لأَن القرآن العزيز لا يَتَجاوز ثلاثةَ أَقسام، وهي: الإِرْشاد إِلى معرفة ذات ا لله، عز وجل، وتقديسه أَو معرفة صفاته وأَسمائه، أَو معرفة أَفعاله، وسُنَّته في عباده، ولما اشتملت سورة الإِخلاص على أَحد هذه الأَقسام الثلاثة، وهو التقديس، وازَنَها سيدُنا رسولُ ا لله، صلى ا لله عليه وسلم، بثُلُثِ القرآن، لأَن مُنْتَهى التقديس أَن يكون واحداً في ثلاثة أُمور، لا يكون حاصلاً منه من هو من نوعه وشِبْهه، ودَلَّ عليه قولُه: لم يلد؛ ولا يكون هو حاصلاً ممن هو نظيره وشبهه، ودلَّ عليه قوله: ولم يولد؛ ولا يكون في درجته وإِن لم يكن أَصلاً له ولا فرعاً مَن هو مثله، ودل عليه قوله: ولم يكن له كفواً أَحد. ويجمع جميع ذلك قوله: قل هو ا لله أَحد؛ وجُمْلَتُه تفصيلُ قولك: لا إِله إِلا الله؛ فهذه أَسرار القرآن، ولا تَتناهَى أَمثالُها فيه، فلا رَطْب ولا يابس إِلا في كتاب مبين.
وقولهم: فلان لا يَثْني ولا يَثْلِثُ أَي هو رجل كبير، فإِذا أَراد النُّهوضَ لم يقدر في مرَّة، ولا مرتين، ولا في ثلاث.
والثلاثون من العدد: ليس على تضعيف الثلاثة، ولكن على تضعيف العشرة، ولذلك إِذا سميت رجلاً ثلاثين، لم تقل ثُلَيِّثُون، ثُلَيْثُونَ؛ عَلَّل ذلك سيبويه. وقالوا: كانوا تسعة وعشرين فثَلَثْتُهم أَثْلِثُهم أَي صِرْتُ لهم مَقام الثلاثين. وأَثْلَثوا: صاروا ثلاثين، كل ذلك على لفظ الثلاثة، وكذلك جميعُ العُقود إِلى المائة، تصريفُ فعلها كتصريف الآحاد. والثَّلاثاء: من الأَيام؛ كان حَقُّه الثالث، ولكنَّه صيغ له هذا البناء ليَتَفَرَّد به، كما فُعِلَ ذلك بالدَّبَرانِ. وحكي عن ثعلب: مَضَت الثَّلاثاءُ بما فيها فأَنَّث. وكان أَبو الجرّاح يقول: مَضَت الثلاثاءُ بما فيهن، يُخْرِجُها مُخْرَج العدد، والجمع ثَلاثاواتُ وأَثالِثُ؛ حكى الأَخيرَة المُطَرِّزِيُّ، عن ثعلب. وحكى ثعلب عن ابن الأَعرابي: لا تكن ثَلاثاوِيّاً أَي ممن يصوم الثَّلاثاءَ وحده. التهذيب: والثَّلاثاء لمَّا جُعِلَ اسماً، جُعلت الهاء التي كانت في العدد مَدَّة فرقاً بين الحالين، وكذلك الأَرْبِعاء من الأَرْبعة؛ فهذه الأَسماء جُعلت بالمدّ توكيداً للاسم، كما قالوا: حَسَنةٌ وحَسْناء، وقَصَبة وقَصْباء، حيث أَلْزَمُوا النعتَ إِلزام الاسم، وكذلك الشَّجْراء والطَّرْفاء، والواحدُ من كل ذلك بوزن فعلة. وقول الشاعر، أَنشده ابن الأَعرابي؛ قال ابن بري: وهو لعبد ا لله بن الزبير يهجو طَيِّئاً:
فإِنْ تَثْلِثُوا نَرْبَعْ، وإِن يَكُ خامِسٌ،
يكنْ سادِسٌ، حتى يُبِيرَكم القَتْلُ
أَراد بقوله: تَثْلِثُوا أَي تَقْتُلوا ثالثاً؛ وبعده:
وإِن تَسْبَعُوا نَثْمِنْ، وإِن يَكُ تاسِعٌ،
يكنْ عاشرٌ، حتى يكونَ لنا الفَضْلُ
يقول: إِن صرْتم ثلاثة صِرْنا أَربعة، وإِن صِرْتم أَربعةً صِرْنا خمسة، فلا نَبْرَحُ نَزيد عليكم أَبداً. ويقال: فلانٌ ثالثُ ثلاثةٍ، مضاف. وفي التنزيل العزيز: لقد كفر الذين قالوا إِن ا لله ثالثُ ثلاثةٍ. قال الفراء: لا يكون إِلا مضافاً، ولا يجوز ثلاثةٍ. قال الفراء: لا يكون إِلا مضافاً، ولا يجوز التنوين في ثالث، فتنصب الثلاثةَ؛ وكذلك قوله: ثانيَ اثْنَين، لا يكون إِلا مضافاً، لأَنه في مذهب الاسم، كأَنك قلت واحد من اثنين، وواحد من ثلاثة، أَلا ترى أَنه لا يكون ثانياً لنفسه، ولا ثالثاً لنفسه؟ ولو قلت: أَنت ثالثُ اثنين، جاز أَن يقال ثالثٌ اثنين، بالإِضافة والتنوين ونَصْب الاثنين؛ وكذلك لو قلت: أَنت رابعُ ثلاثةٍ، ورابعٌ ثلاثةً، جاز ذلك لأَنه فِعْلٌ واقع. وقال الفراء. كانوا اثنين فثَلَثْتُهما، قال: وهذا مما كان النحويون يَخْتارونه. وكانوا أَحد عشر فثَنَيْتُهم، ومعي عشرةٌ فأَحِّدْهُنَّ لِيَهْ، واثْنِيهِنَّ، واثْلِِثْهُنَّ؛ هذا فيما بين اثني عشر إِلى العشرين. ابن السكيت: تقول هو ثالثُ ثلاثةٍ، وهي ثالثةُ ثلاثٍ، فإِذا كان فيه مذكر، قلت: هي ثالثُ ثلاثةٍ، فيَغْلِبُ المذكرُ المؤَنثَ. وتقول: هو ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ؛ يعني هو أَحدهم، وقي المؤَنث: هو ثالثُ ثلاثَ عَشْرَة لا غير، الرفع في الأَوّل. وأَرضٌ مُثَلَّثة: لها ثلاثةُ أَطرافٍ؛ فمنها المُثَلَّثُ الحادُّ، ومنها المُثَلَّثُ القائم. وشيء مُثَلَّثٌ: موضوع على ثلاثِ طاقاتٍ. ومَثْلُوثٌ: مَفْتُولٌ على ثلاثِ قُوًى؛ وكذلك في جميع ما بين الثلاثة إِلى العشرة، إِلا الثمانية والعشرة. الجوهري: شيء مُثَلَّث أَي ذو أَركان ثلاثة. الليث: المُثَلَّثُ ما كان من الأَشياء على ثلاثةِ أَثْناءِ.
والمَثْلُوثُ من الحبال: ما فُتِلَ على ثلاثِ قُوًى، وكذلك ما يُنْسَجُ أَو يُضْفَر.
وإِذا أَرْسَلْتَ الخيلَ في الرِّهان، فالأَوّل: السابقُ، والثاني: المُصَلِّي، ثم بعد ذلك: ثِلْثٌ، ورِبْعٌ، وخِمْسٌ. ابن سيده: وثَلَّثَ الفرسُ: جاء بعد المُصَّلِّي، ثم رَبَّعَ، ثم خَمَّسَ. وقال علي بن أَبي طالب، عليه السلام: سَبَقَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، وثَنَّى أَبو بكر، وثَلَّثَ عمرُ، وخَبَطَتْنا فتنةٌ مما شاء الله. قال أَبو عبيد: ولم أَسمع في سوابق الخيل ممن يُوثَقُ بعلمه اسماً لشيء منها، إِلاَّ الثانيَ والعاشِرَ، فإِن الثانيَ اسمه المُصَلِّي، والعاشرَ السُّكَيْتُ، وما سوى ذَيْنِكَ إِنما يقال: الثالثُ والرابعُ وكذلك إِلى التاسع. وقال ابن الأَنباري: أَسماءُ السُّبَّقِ من الخيل: المُجَلِّي، والمُصَلِّي، والمُسَلِّي، والتالي، والحَظِيُّ، والمُؤمِّلُ، والمُرْتاحُ، والعاطِفُ، واللَّطِيمُ، والسُّكَيْتُ؛ قال أَبو منصور: ولم أَحفظها عن ثقة، وقد ذكرها ابن الأَنباري، ولم ينسبها إِلى أَحد؛ قال: فلا أَدري أَحَفِظَها لِثِقةٍ أَم لا؟
والتَّثْلِيثُ: أَنْ تَسْقِيَ الزَّرْعَ سَقْيةً أُخْرى، بعد الثُّنْيا. والثِّلاثيُّ: منسوب إِلى الثَّلاثة على غير قياس. التهذيب: الثُّلاثيُّ يُنْسَبُ إِلى ثلاثة أَشياء، أَو كان طُولُه ثلاثةَ أَذْرُع: ثوبٌ ثُلاثيٌّ ورُباعِيٌّ، وكذلك الغلام، يقال: غلام خُماسِيٌّ، ولا يقال سُداسِيٌّ، لأَنه إِذا تَمَّتْ له خَمْسٌ، صار رجلاً. والحروفُ الثُّلاثيَّة: التي اجتمع فيها ثلاثة أَحرف.
وناقة ثَلُوثٌ: يَبِسَتْ ثلاثةٌ من أَخْلافها، وذلك أَن تُكْوَى بنار حتى ينقطع خِلْفُها ويكون وَسْماً لها، هذه عن ابن الأَعرابي. ويقال: رماه اللهُ بثالِثةِ الأَثافي، وهي الداهيةُ العظيمة، والأَمْرُ العظيم، وأَصلُها أَن الرجل إِذا وَجَدَ أُثْفِيَّتَيْن لقِدْرهِ، ولم يجد الثالثةَ، جعل رُكْنَ الجبل ثالثةَ الأُثْفِيَّتَيْن. وثالثةُ الأَثافي: الحَيْدُ النادِرُ من الجبل، يُجْمَعُ إِليه صَخْرتان، ثم يُنْصَبُ عليها القِدْرُ.
والثَّلُوثُ من النُّوق: التي تَمْلأُ ثلاثةَ أَقداح إِذا حُلِبَتْ، ولا يكون أَكثر من ذلك، عن ابن الأَعرابي؛ يعني لا يكون المَلْءُ أَكثَر من ثلاثة.ويقال للناقة التي صُرِمَ خِلْفٌ من أَخْلافها، وتَحْلُب من ثلاثة أَخْلافٍ: ثَلُوثٌ أَيضاً؛ وأَنشد الهُذَلي:
أَلا قُولا لعَبدِ الجَهْل: إِنَّ الـ
ـصَّحِيحةَ لا تُحالِبها الثَّلُوثُ
وقال ابن الأَعرابي: الصحيحة التي لها أَربعة أَخْلاف؛ والثَّلُوث: التي لها ثَلاثةُ أَخْلاف. وقال ابن السكيت: ناقة ثَلُوثُ إِذا أَصاب أَحد أَخْلافها شيءٌ فيَبِسَ، وأَنشد بيت الهذلي أَيضاً.
والمُثَلَّثُ من الشراب: الذي طُبِخَ حتى ذهب ثُلُثاه؛ وكذلك أَيضاً ثَلَّثَ بناقته إِذا صَرَّ منها ثلاثةَ أَخْلاف؛ فإِن صَرَّ خِلْفين، قيل: شَطَّرَ بها؛ فإِن صَرَّ خِلْفاً واحداً، قيل: خَلَّفَ بها؛ فإِن صَرَّ أَخلافَها جَمَعَ، قيل: أَجْمَعَ بناقته وأَكْمَش. التهذيب: الناقة إِذا يَبِسَ ثلاثةُ أَخلافٍ منها، فهي ثَلُوثٌ. وناقةٌ مُثَلَّثَة: لها ثلاثة أَخْلافٍ؛ قال الشاعر:
فتَقْنَعُ بالقليل، تَراه غُنْماً،
وتَكْفيكَ المُثَلَّثَةُ الرَّغُوثُ
ومَزادة مَثْلُوثة: من ثلاثة آدِمةٍ؛ الجوهري: المَثْلُوثة مَزادة تكون من ثلاثة جلود. ابن الأَعرابي: إِذا مَلأَتِ الناقةُ ثلاثةً آنيةٍ، فهي ثَلُوثٌ.
وجاؤُوا ثُلاثَ ثُلاثَ، ومَثْلَثَ مَثْلَثَ أَي ثَلاثةً ثلاثةً. والثُّلاثةُ، بالضم: الثَّلاثة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: فما حَلَبَتْ إِلاّ الثُّلاثةَ والثُّنَى،
ولا قُيِّلَتْ إِلاَّ قَريباً مَقالُها
هكذا أَنشده بضم الثاء: الثُّلاثة، وفسره بأَنه ثَلاثةُ آنيةٍ، وكذلك رواه قُيِّلَتْ، بضم القاف، ولم يفسره؛ وقال ثعلب: إِنما هو قَيَّلَتْ، بفتحها، وفسره بأَنها التي تُقَيِّلُ الناسَ أَي تَسْقيهم لبنَ القَيل، وهو شُرْبُ النهار فالمفعول، على هذا محذوف.
وقال الزجاج في قوله تعالى: فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النساء مَثْنى وثُلاثَ ورُباعَ؛ معناه: اثنين اثنين، وثَلاثاً ثَلاثاً، إِلا أَنه لم ينصرف لجهتين، وذلك أَنه اجتمع علتان: إِحداهما أَنه معدول عن اثنين اثنين، وثَلاثٍ ثَلاثٍ، والثانية أَنه عُدِلَ عن تأْنيثٍ.
الجوهري: وثُلاثُ ومَثْلَثُ غير مصروف للعدل والصفة، لأَنه عُدِلَ من ثلاثةٍ إِلى ثُلاثَ ومَثْلَث، وهو صفة، لأَنك تقول: مررت بقوم مَثْنَى وثُلاثَ. قال تعالى: أُولي أَجْنِحةٍ مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ؛ فوُصِفَ به؛ وهذا قول سيبويه. وقال غيره: إِنما لم يَنْصرِفْ لتَكَرُّر العَدْل فيه في اللفظ والمعنى، لأَنه عُدِلَ عن لفظ اثنين إِلى لفظ مَثْنى وثُناء، عن معنى اثنين إِلى معنى اثنين اثنين، إِذا قلت جاءت الخيلُ مَثْنَى؛ فالمعنى اثنين اثنين أَي جاؤُوا مُزدَوجِين؛ وكذلك جميعُ معدولِ العددِ، فإِن صَغَّرته صَرَفْته فقلت: أَحَيِّدٌ وثُنَيٌّ وثُلَيِّثٌ ورُبَيِّعٌ، لأَنه مثلُ حَمَيِّرٍ، فخرج إِلى مثال ما ينصرف، وليس كذلك أَحمد وأَحْسَن، لأَنه لا يخرج بالتصغير عن وزن الفعل، لأَنهم قد قالوا في التعجب: ما أُمَيْلِحَ زيداً وما أُحَيْسِنَهُ وفي الحديث: لكن اشْرَبُوا مَثْنَى وثُلاثَ، وسَمُّوا الله تعالى. يقال: فَعَلْتُ الشيء مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ، غير مصروفات، إِذا فعلته مرتين مرتين، وثلاثاً ثلاثاً، وأَربعاً أَربعاً.والمُثَلِّثُ: الساعي بأَخيه. وفي حديث كعب أَنه قال لعمر: أَنْبِئْني ما المُثَلِّثُ؟ فقال: وما المُثَلِّثُ؟ لا أَبا لكَ فقال: شَرُّ الناسِ المُثَلِّثُ؛ يعني الساعي بأَخيه إِلى السلطان يُهْلِك ثلاثةً: نفسَه، وأَخاه، وإِمامه بالسعي فيه إِليه. وفي حديث أَبي هريرة؛ دعاه عمرُ إِلى العمل بعد أَن كان عَزَلَه، فقال: إِني أَخاف ثلاثاً واثنتين. قال: أَفلا تقول خمساً؟ قال: أَخاف أَن أَقولَ بغير حُكم، وأَقْضِيَ بغير عِلْم، وأَخافُ أَن يُضْربَ ظَهْري، وأَن يُشْتَمِ عِرْضي، وأَن يُؤْخَذَ مالي، الثَّلاثُ والاثنتان؛ هذه الخلال التي ذكرها، إِنما لم يقل خمساً، لأَن الخَلَّتين الأَوَّلَتَين من الحقِّ عليه، فخاف أَن يُضِيعَه، والخِلالُ الثلاثُ من الحَقِّ له، فَخاف أَن يُظْلَم، فلذلك فَرَّقَها. وثِلْثُ الناقةِ: وَلدُها الثالثُ، وأَطْرَده ثعلب في وَلَد كل أُنثى. وقد أَثْلَثَتْ، فهي مُثْلِثٌ، ولا يقال: ناقةٌ ثِلْث.
والثُّلُثُ والثَّلِيثُ من الأَجزاء: معروف، يَطَّرِدُ ذلك، عند بعضهم، في هذه الكسور، وجمعُهما أَثلاثٌ. الأَصمعي: الثَّلِيثُ بمعنى الثُّلُثِ، ولم يَعْرِفْه أَبو زيد؛ وأَنشد شمر:
تُوفي الثَّلِيثَ، إِذا ماكانَ في رَجَبٍ،
والحَيُّ في خائِرٍ منها، وإِيقَاعِ
قال: ومَثْلَثَ مَثْلَثَ، ومَوْحَدَ مَوْحَدَ، ومَثْنَى مَثْنى، مِثْلُ ثُلاثَ ثُلاثَ. الجوهري: الثُّلُثُ سهم من ثَلاثةٍ، فإِذا فتحت الثاء زادت ياء، فقلت: ثَلِيث مثلُ ثَمِين وسَبيع وسَدِيسٍ وخَمِيسٍ ونَصِيفٍ؛ وأَنكر أَبو زيد منها خَمِيساً وثَلِيثاً. وثَلَثَهم يَثْلُثهم ثَلْثاً: أَخَذَ ثُلُثَ أَموالِهم، وكذلك جميعٌ الكسور إِلى العَشْرِ. والمَثْلُوثُ: ما أُخِذَ ثُلُثه؛ وكلُّ مَثْلُوثٍ مَنْهُوك؛ وقيل: المَثْلُوثُ ما أُخِذَ ثُلُثه، والمَنْهوكُ ما أُخِذَ ثُلُثاه، وهو رَأْيُ العَروضِيِّين في الرجز والمنسرح. والمَثْلُوثُ من الشعر: الذي ذهب جُزْآنِ من ستة أَجزائه.
والمِثْلاثُ من الثُّلُثِ: كالمِرْباع من الرُّبُع.
وأَثْلَثَ الكَرْمُ: فَضَلَ ثُلُثُه، وأُكِلَ ثُلُثاه. وثَلَّثَ البُسْرُ: أَرْطَبَ ثُلُثه. وإِناءٌ ثَلْثانُ: بَلَغ الكيلُ ثُلُثَه، وكذلك هو في الشراب وغيره. والثَّلِثانُ: شجرة عِنبِ الثَّعْلب.
الفراء: كِساءٌ مَثْلُوثُ مَنْسُوجٌ من صُوف وَوَبَرٍ وشَعَرٍ؛ وأَنشد: مَدْرَعَةٌ كِساؤُها مَثْلُوثُ
ويقال لوَضِين البَعير: ذو ثُلاثٍ؛ قال:
وقد ضُمِّرَتْ، حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءِ شَعْبِ السَّناسِنِ
ويقال ذو ثُلاثها: بَطْنُها والجِلدتانِ العُلْيا والجِلدة التي تُقْشَر بعد السَّلْخ.
الجوهري: والثِّلْثُ، بالكسر، من قولهم: هو يَسْقِي نَخْله الثِّلْثَ؛ ولا يُستعمل الثِّلْثُ إِلاَّ في هذا الموضع؛ وليس في الوِرْدِ ثِلْثٌ لأَن أَقصَرَ الوِرْدِ الرِّفْهُ، وهو أَن تَشْربَ الإِبلُ كلَّ يوم؛ ثم الغِبُّ، وهو أَن تَرِدَ يوماً وتَدعَ يوماً؛ فإِذا ارْتَفَعَ من الغِبّ فالظِّمْءُ الرِّبْعُ ثم الخِمْسُ، وكذلك إِلى العِشْر؛ قاله الأَصمعي. وتَثْلِيثُ: اسم موضع؛ وقيل: تَثْلِيثُ وادٍ عظيمٌ مشهور؛ قال الأَعشى: كخَذُولٍ تَرْعَى التَّواصِفَ، مِن تَثْـ
لِيثَ، قَفْراً خَلا لَها الأَسْلاقُ

##### Türkçe

**الثَّلاثة**: sayıdan; müzekker sayıda, bilinen (şekil); müennes ise **ثلاث**.

Ve **ثَلَثَ الاثنينِ يَثْلِثُهما ثَلْثاً**: onlara üçüncü oldu. Ve **التهذيب**’de:
**ثَلَثْتُ القومَ أَثْلِثُهم**: onların üçüncüsü olduğun zaman. Ve kendinle onları üçe tamamladın; ve bunun gibi ona kadar; ancak sen onda **أَرْبَعُهم**’u ve **أَسْبَعُهم**’u ve **أَتْسَعُهم**’u hepsinde açarsın, **العين**’in yeri sebebiyle; ve dersin: onlar yirmi dokuz idiler, ben onları **ثَلَثْتُهم**; yani onlarla otuzun tamamı oldum; ve onlar otuz dokuz idiler, ben onları **ربَعْتُهم**; **الثلاثة** ve **الأَربعة** lafzı gibi; bunun gibi yüze kadar. Ve **أَثْلَثَ القومُ**: üç oldular; ve üç idiler de **فأَرْبَعُوا**; bunun gibi ona kadar. İbnü’s-Sikkît: denir: o, üçten üçüncüdür; ona kadar muzaf; ve tenvinlenmez; eğer ikisi farklı olursa, istersen tenvinlersin, istersen izafe edersin; dersin: o, **رابعُ ثلاثةٍ** ve **رابعٌ ثلاثةً**; senin “**ضاربُ زيدٍ**” ve “**ضاربٌ زيداً**” demen gibi; çünkü onun manası vuku bulmadır; yani kendisiyle onları dört tamamladı; ve eğer ikisi uyuşursa, izafeden başkası yoktur; çünkü o isimler mezhebindedir; çünkü sen fiil manasını murat etmedin; ancak murat ettin: o, üçün biridir ve üçün bir parçasıdır; ve bu, ancak muzaf olarak olur; ve dersin: bu, ikinin üçüncüsüdür; ve ikinin üçüncüsü; “bu, ikiye **ثَلَّثَ** etti” manasında; yani onları kendisiyle üç yaptı; ve bunun gibi o, **ثالثُ عَشَر** ve **ثالثَ عَشَرَ**; ref‘ ve nasb ile, on dokuza kadar; kim ref‘ ederse dedi: murat ettim: on üçten üçüncü; sonra üçü hazfettim ve **ثالثاً**’ı i‘rabı üzere bıraktım; kim nasb ederse dedi: murat ettim: on üçten üçüncü; sonra ondan üçü düşürdüğümde, onun ilk i‘rabını gerekli kıldım ki burada hazfedilmiş bir şey olduğu bilinsin. Ve dersin: bu, **الحادي عَشَرَ** ve **الثاني عَشَرَ**; yirmiye kadar hepsi meftuhtur; zikrettiğimiz şey sebebiyle. Ve müenneste: bu, **الحاديةَ عَشْرَة**; ve bunun gibi yirmiye kadar; ikisine de **الهاء** girer. Ve Hicaz ehli der: bana onların **ثلاثَتَهم**’i ve **أَرْبَعَتَهم**’i ona kadar geldiler; her hâlde nasb ederler; ve bunun gibi müennes: bana onların **ثلاثَهنَّ**’i ve **أَرْبَعَهنَّ**’i geldiler; başkaları onu üç hareke ile i‘rab eder; onu **كُلّهم** gibi yapar; on’u geçtiğin zaman, ancak nasb olur; dersin: bana onların **أَحَدَ عَشرَهُم**’u ve onların **تسعةَ عشرَهُم**’u geldiler; kadınlar için: bana onların **إِحدى عَشْرَتَهنَّ**’i ve onların **ثمانيَ عَشْرَتَهنَّ**’i geldiler. İbn Berrî, Allah ona rahmet etsin, dedi: Cevherî’nin az önceki sözü: bu, ikinin üçüncüsüdür ve ikinin üçüncüsü; ve manası: bu, ikiye **ثَلَّثَ** etti; yani onları kendisiyle üç yaptı; ve yine sözü: bu, **ثالثُ عَشَر** ve **ثالثَ عَشَر**; **الثاء**’ın dammesi ve fethası ile, on dokuza kadar; vehimdir; doğrusu: **ثالثُ اثنينِ** ref‘ ile; ve bunun gibi onun sözü: **ثَلَّثَ اثْنين** vehimdir; doğrusu: **ثَلَثَ**; **اللام**’ın tahfifi ile; ve bunun gibi onun sözü: o, **ثالثُ عَشَر**; **الثاء**’ın dammesi ile; vehimdir; Basralılar onu ancak fetha ile caiz görürler; çünkü o mürekkeptir; Kûfe ehli onu caiz görür; ve o Basralılar katında yanlıştır. İbn Sîde dedi: şairin sözüne gelince:
يَفْديكِ يا زُرْعَ أَبي وخالي،
قد مَرَّ يومانِ، وهذا الثالي
وأَنتِ بالهِجْرانِ لا تُبالي
O, **الثالث**’i murat etti; sonra **الياء**’ı **الثاء**’dan bedel kıldı. Ve **أَثْلَثَ القومُ**: üç oldular; Sa‘leb’den. Ve hadiste: **دِيةُ شِبْهِ العَمْد أَثلاثاً**; yani otuz üç **حقة** ve otuz üç **جذعة** ve otuz dört **ثَنِيَّة**.

Ve hadiste: “**قل هو ا لله أَحد**; canım elinde olana yemin olsun, o, Kur’an’ın üçte birine denktir”; onu Kur’an’ın üçte birine denk kıldı; çünkü aziz Kur’an üç kısım üzerine geçmez; ve onlar: Allah’ın, عز وجل, zatını bilmeye irşad, ve onu takdis; yahut sıfatlarını ve isimlerini bilmek; yahut fiillerini ve kulları hakkındaki sünnetini bilmek. Ve **سورة الإِخلاص** bu üç kısımdan birini, yani takdisi, içerdiği için, efendimiz Allah’ın Resûlü, صلى ا لله عليه وسلم, onu Kur’an’ın üçte biriyle denkleştirdi; çünkü takdisin nihayeti, üç işte bir olmasıdır: onun türünden ve benzerinden olan kimse ondan hâsıl olmaz; buna “**لم يلد**” sözü delalet etti; ve o, naziri ve benzeri olandan hâsıl olmaz; buna “**ولم يولد**” sözü delalet etti; ve onun derecesinde, ona asıl da olmasa fer‘ de olmasa, onun gibi olan kimse olmaz; buna “**ولم يكن له كفواً أَحد**” sözü delalet etti. Ve bütün bunları “**قل هو ا لله أَحد**” sözü toplar; ve onun cümlesi, senin “**لا إِله إِلا الله**” sözünün tafsilidir; işte bunlar Kur’an’ın sırlarıdır; ve onun içindeki benzerleri son bulmaz; ne yaş ne kuru yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.

Ve onların sözü: falan **لا يَثْني ولا يَثْلِثُ**; yani o büyük bir adamdır; kalkmak istediği zaman bir defada, iki defada, üçte de güç yetiremez.

Ve sayıdan otuz: üçün katı üzere değildir; ancak onun on’un katı üzeredir; bu sebeple bir adamı otuz diye isimlendirdiğin zaman **ثُلَيِّثُون** (demezsin), **ثُلَيْثُونَ** (demezsin); bunu Sîbeveyh illetlendirdi. Ve dediler: onlar yirmi dokuz idiler, ben onları **فثَلَثْتُهم أَثْلِثُهم**; yani onlar için otuz makamı oldum. Ve **أَثْلَثوا**: otuz oldular; bütün bunlar **الثلاثة** lafzı üzeredir; ve bunun gibi bütün **العُقود** yüze kadar; fiilinin tasrifi, âhâdın tasrifi gibidir.

Ve **الثَّلاثاء**: günlerdendir; hakkı üçüncü idi; fakat bu bina ona, onunla teferrüd etsin diye, vaz‘ edildi; **الدَّبَرانِ** ile bunun yapılması gibi. Sa‘leb’den rivayet olundu: **مَضَت الثَّلاثاءُ بما فيها**; böylece müennes yaptı. Ebû’l-Cerrâh derdi: **مَضَت الثلاثاءُ بما فيهن**; onu sayı çıkarımıyla çıkarırdı. Ve cem‘i: **ثَلاثاواتُ** ve **أَثالِثُ**; sonuncusunu **المُطَرِّزِيُّ**, Sa‘leb’den, hikâye etti. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: **لا تكن ثَلاثاوِيّاً**; yani **الثَّلاثاء**’ı tek başına oruç tutanlardan olma. **التهذيب**: ve **الثَّلاثاء** isim kılındığı zaman, sayıda olan **الهاء**, iki hâl arasında fark olarak, med yapıldı; ve bunun gibi **الأَرْبِعاء** da **الأَرْبعة**’dan; işte bu isimler, ismi te’kîd için med ile kılındı; “**حَسَنةٌ**” ve “**حَسْناء**”, “**قَصَبة**” ve “**قَصْباء**” dedikleri gibi; nitelemeyi isme ilzam ettikleri yerde; ve bunun gibi **الشَّجْراء** ve **الطَّرْفاء**; ve bunların her birinin teki, **فعلة** vezni üzeredir.

Şairin sözü; İbnü’l-A‘râbî onu inşad etti; İbn Berrî dedi: o, Tayy’ı hicveden Abdullah b. Zübeyr’indir:
فإِنْ تَثْلِثُوا نَرْبَعْ، وإِن يَكُ خامِسٌ،
يكنْ سادِسٌ، حتى يُبِيرَكم القَتْلُ
Onun “**تَثْلِثُوا**” sözüyle muradı: üçüncüyü öldürmenizdir; ve ondan sonra:
وإِن تَسْبَعُوا نَثْمِنْ، وإِن يَكُ تاسِعٌ،
يكنْ عاشرٌ، حتى يكونَ لنا الفَضْلُ
Diyor: siz üç olursanız biz dört oluruz; siz dört olursanız biz beş oluruz; artık size karşı daima artarız. Ve denir: falan, üçten üçüncüdür; muzaf.

Ve aziz tenzilde: **لقد كفر الذين قالوا إِن ا لله ثالثُ ثلاثةٍ**. Ferrâ dedi: ancak muzaf olur; ve **ثلاثةٍ** caiz olmaz. Ferrâ dedi: ancak muzaf olur; ve **ثالث**’te tenvin caiz olmaz; böylece **الثلاثةَ**’yı nasb edersin; ve bunun gibi onun sözü: **ثانيَ اثْنَين**; ancak muzaf olur; çünkü o isim mezhebindedir; sanki sen “ikiden bir” ve “üçten bir” dedin; görmüyor musun ki kendisine ikinci olmaz, kendisine üçüncü olmaz? Eğer sen: “sen ikinin üçüncüsüsün” desen, izafe ile ve tenvin ile ve ikiyi nasb ederek “ikinin üçüncüsü” denmesi caiz olur; ve bunun gibi sen: “sen üçten dördüncüsün” ve “üçü dördüncülüyorsun” desen, bu caiz olur; çünkü o vaki olan bir fiildir. Ferrâ dedi: onlar iki idiler, ben ikisini **فثَلَثْتُهما**; dedi: bu, nahivcilerin seçmekte olduklarındandır. Ve onlar on bir idiler, ben onları **فثَنَيْتُهم**; ve benimle on var; öyleyse onları bana **فأَحِّدْهُنَّ** ve **اثْنِيهِنَّ** ve **اثْلِِثْهُنَّ**; bu, on ikiden yirmiye kadar olan şeydedir. İbnü’s-Sikkît: dersin: o, üçten üçüncüdür; ve o, üçten üçüncüdür (müennes); eğer içinde müzekker varsa, dersin: o, üçten üçüncüdür; böylece müzekker müennese galip gelir. Ve dersin: o, **ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ**; yani o, onlardan biridir; ve müenneste: o, ancak **ثالثُ ثلاثَ عَشْرَة**’dir; birincide ref‘ (vardır). Ve **أَرضٌ مُثَلَّثة**: onun üç ucu vardır; ondan **المُثَلَّثُ الحادُّ** vardır ve ondan **المُثَلَّثُ القائم** vardır. Ve **شيء مُثَلَّثٌ**: üç tabaka üzerine konulmuş. Ve **مَثْلُوثٌ**: üç kuvvet üzerine bükülmüş; ve bunun gibi üç ile on arasındaki her şeyde; sekiz ve on hariç. Cevherî: **شيء مُثَلَّث**; yani üç köşeli. Leys: **المُثَلَّثُ**: şeylerden üç kıvrım üzere olan.

Ve iplerden **المَثْلُوثُ**: üç kuvvet üzerine bükülen; ve bunun gibi dokunan yahut örülen.

Ve atları yarışta saldığın zaman: birinci: **السابقُ**; ikinci: **المُصَلِّي**; sonra bundan sonra: **ثِلْثٌ** ve **رِبْعٌ** ve **خِمْسٌ**. İbn Sîde: ve **ثَلَّثَ الفرسُ**: **المُصَّلِّي**’den sonra geldi; sonra **رَبَّعَ**, sonra **خَمَّسَ**. Ali b. Ebî Tâlib, عليه السلام, dedi: Allah’ın Resûlü, صلى الله عليه وسلم, geçti; Ebû Bekir ikinci oldu; Ömer üçüncü oldu; ve Allah’ın dilediği bir fitne bizi çarptı. Ebû Ubeyd dedi: atların öncülerinde, ilmiyle güvenilen kimseden, onlardan bir şey için isim işitmedim; ancak ikinci ve onuncu; çünkü ikincinin adı **المُصَلِّي**, onuncunun **السُّكَيْتُ**; bunların dışındakine ancak üçüncü ve dördüncü denir; bunun gibi dokuza kadar. İbnü’l-Enbârî dedi: atların önde gidenlerinin isimleri: **المُجَلِّي** ve **المُصَلِّي** ve **المُسَلِّي** ve **التالي** ve **الحَظِيُّ** ve **المُؤمِّلُ** ve **المُرْتاحُ** ve **العاطِفُ** ve **اللَّطِيمُ** ve **السُّكَيْتُ**. Ebû Mansûr dedi: onu güvenilirden ezberlemedim; İbnü’l-Enbârî onu zikretti ve onu birine nisbet etmedi; dedi: bilmiyorum, onu güvenilirden mi ezberledi, yoksa hayır mı?

Ve **التَّثْلِيثُ**: ekini, **الثُّنْيا**’dan sonra, ikinci bir sulama ile sulamandır.

Ve **الثِّلاثيُّ**: **الثَّلاثة**’ye nisbet; kıyasa göre olmayan. **التهذيب**: **الثُّلاثيُّ**, üç şeye nisbet edilir; yahut uzunluğu üç arşın olursa: **ثوبٌ ثُلاثيٌّ** ve **رُباعِيٌّ**; ve bunun gibi oğlan; denir: **غلام خُماسِيٌّ**; ve **سُداسِيٌّ** denmez; çünkü ona beş tamam olunca erkek olur. Ve **الحروفُ الثُّلاثيَّة**: içinde üç harfin toplandığı (harfler).

Ve **ناقة ثَلُوثٌ**: onun memelerinden üçü kurudu; bu, ateşle dağlanmasıdır; ta ki memesi kesilsin ve ona bir damga olsun; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir.

Ve denir: Allah onu **بثالِثةِ الأَثافي** ile attı; o, büyük musibet ve büyük iştir. Aslı: adam, tenceresi için iki **أُثْفِيَّة** bulduğu zaman, üçüncüyü bulamazsa, dağın köşesini iki **أُثْفِيَّة**’nin üçüncüsü yapar. Ve **ثالثةُ الأَثافي**: dağdan çıkıntı yapan sivri kaya; ona iki kaya toplanır; sonra tencere onun üzerine dikilir.

Ve develerden **الثَّلُوثُ**: sağıldığı zaman üç kadehi dolduran; bundan fazla olmaz; İbnü’l-A‘râbî’den; yani dolum üçten fazla olmaz. Ve üç memeden sağılan, memelerinden bir memesi kesilmiş deveye de **ثَلُوثٌ** denir; ve Hüzeylî (şu beyti) inşad etti:
أَلا قُولا لعَبدِ الجَهْل: إِنَّ الـ
ـصَّحِيحةَ لا تُحالِبها الثَّلُوثُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصحيحة**: dört memesi olan; ve **الثَّلُوث**: üç memesi olan. İbnü’s-Sikkît dedi: **ناقة ثَلُوثُ**: onun memelerinden birine bir şey isabet edip kuruduğu zaman; ve Hüzeylî’nin beytini de inşad etti.

Ve içkiden **المُثَلَّثُ**: pişirilip iki üçte biri gidinceye kadar (pişirilen). Ve yine: devesiyle **ثَلَّثَ** etti: ondan üç meme bağladı; eğer iki meme bağlarsa: onunla **شَطَّرَ** denir; eğer bir meme bağlarsa: onunla **خَلَّفَ** denir; eğer memelerini topluca bağlarsa: devesiyle **أَجْمَعَ** ve **أَكْمَش** denir. **التهذيب**: deve, ondan üç meme kuruduğu zaman, o **ثَلُوثٌ**’tur. Ve **ناقةٌ مُثَلَّثَة**: onun üç memesi vardır; şair dedi:
فتَقْنَعُ بالقليل، تَراه غُنْماً،
وتَكْفيكَ المُثَلَّثَةُ الرَّغُوثُ
Ve **مَزادة مَثْلُوثة**: üç deridendir. Cevherî: **المَثْلُوثة** bir kırbadır; üç deriden olur. İbnü’l-A‘râbî: deve üç kabı doldurduğu zaman, o **ثَلُوثٌ**’tur.

Ve geldiler: **ثُلاثَ ثُلاثَ** ve **مَثْلَثَ مَثْلَثَ**; yani üçer üçer.

Ve **الثُّلاثةُ**, damme ile: **الثَّلاثة**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
فما حَلَبَتْ إِلاّ الثُّلاثةَ والثُّنَى،
ولا قُيِّلَتْ إِلاَّ قَريباً مَقالُها
Bunu **الثُّلاثة** diye **الثاء**’ın dammesiyle inşad etti; ve onu “üç kap” diye tefsir etti; ve bunun gibi **قُيِّلَتْ** diye **القاف**’ın dammesiyle rivayet etti ve onu tefsir etmedi. Sa‘leb dedi: ancak o **قَيَّلَتْ**’tir; fetha ile; ve onu, insanlara **القَيل** sütünü içiren diye tefsir etti; yani onları sulayan; ve o, gündüz içişidir; böylece mef‘ûl, bu üzere, hazfedilmiştir.

Zeccâc, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: **فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النساء مَثْنى وثُلاثَ ورُباعَ**; manası: ikişer ikişer ve üçer üçer; ancak iki yönden dolayı munsarif olmadı; çünkü iki illet toplandı: birincisi, “iki iki”den ve “üç üç”ten adl edilmiştir; ikincisi, bir te’nîsten adl edilmiştir.

Cevherî: ve **ثُلاثُ** ve **مَثْلَثُ** adl ve sıfat sebebiyle gayr-i munsariftir; çünkü **ثلاثةٍ**’den **ثُلاثَ** ve **مَثْلَث**’e adl edilmiştir; ve o sıfattır; çünkü sen dersin: “bir kavme uğradım: **مَثْنَى** ve **ثُلاثَ**.” Allah Teâlâ dedi: **أُولي أَجْنِحةٍ مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ**; böylece onunla vasfedildi; ve bu, Sîbeveyh’in sözüdür. Başkası dedi: ancak lafız ve manada adlın tekrarı sebebiyle munsarif olmadı; çünkü “iki” lafzından “**مَثْنى**” ve “**ثُناء**” lafzına adl edilmiştir; “iki” manasından “iki iki” manasına adl edilmiştir; sen “atlar **مَثْنَى** geldi” dediğin zaman; manası: ikişer ikişer; yani çift çift geldiler; ve bunun gibi sayının bütün ma‘dûl’u. Eğer onu tasğîr edersen, onu sarf edersin; böylece dersin: **أَحَيِّدٌ** ve **ثُنَيٌّ** ve **ثُلَيِّثٌ** ve **رُبَيِّعٌ**; çünkü o **حَمَيِّرٍ** gibidir; böylece munsarif olan misale çıktı; ve **أَحمد** ve **أَحْسَن** böyle değildir; çünkü tasğîr ile fiil vezninden çıkmaz; çünkü onlar taaccüpte demişlerdir: “**ما أُمَيْلِحَ زيداً**” ve “**ما أُحَيْسِنَهُ**”. Ve hadiste: “**لكن اشْرَبُوا مَثْنَى وثُلاثَ، وسَمُّوا الله تعالى**.” Denir: **فَعَلْتُ الشيء مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ**; gayr-i munsarifler; onu ikişer ikişer, üçer üçer, dörder dörder yaptığın zaman.

Ve **المُثَلِّثُ**: kardeşi hakkında koşan (gammaz). Ka‘b’ın hadisinde: Ömer’e dedi ki: bana haber ver, **المُثَلِّثُ** nedir? O dedi: **المُثَلِّثُ** nedir? “sana baba yok!” dedi. O dedi: insanların şerlisi **المُثَلِّثُ**’tür; yani kardeşi hakkında sultana koşan; üç kişiyi helak eder: kendisini, kardeşini, ve onun hakkında ona koşmasıyla imamını. Ebû Hureyre hadisi: Ömer onu, azletmiş olduktan sonra, işe çağırdı; o dedi: ben üçten ve ikiden korkarım. Dedi: beş demiyor musun? Dedi: hüküm olmaksızın söylemekten ve ilim olmaksızın hükmetmekten korkarım; ve sırtımın dövülmesinden ve ırzımın sövülmesinden ve malımın alınmasından korkarım; üç ve iki: zikrettiği bu hasletler; beş demedi; çünkü ilk iki haslet, onun üzerinde olan haktan idi; onu zayi etmekten korktu; üç haslet ise onun için olan haktandır; zulme uğramaktan korktu; bu sebeple onları ayırdı.

Ve devenin **ثِلْثُ**’ü: onun üçüncü yavrusu; Sa‘leb onu her dişinin yavrusunda yürüttü. Ve o **أَثْلَثَتْ**; o halde o **مُثْلِثٌ**’tir; ve “**ناقةٌ ثِلْث**” denmez.

Ve parçalardan **الثُّلُثُ** ve **الثَّلِيثُ**: bilinen; bu, bazılarının yanında, bu kesirlerde yürür; ikisinin cem‘i: **أَثلاثٌ**. Asma‘î: **الثَّلِيثُ**, **الثُّلُثِ** manasındadır; Ebû Zeyd onu bilmedi. Şemmer inşad etti:
تُوفي الثَّلِيثَ، إِذا ماكانَ في رَجَبٍ،
والحَيُّ في خائِرٍ منها، وإِيقَاعِ
Dedi: ve **مَثْلَثَ مَثْلَثَ** ve **مَوْحَدَ مَوْحَدَ** ve **مَثْنَى مَثْنى**; **ثُلاثَ ثُلاثَ** gibidir. Cevherî: **الثُّلُثُ** üçten bir paydır; **الثاء**’ı fethedince bir **ياء** artırırsın; böylece dersin: **ثَلِيث**; **ثَمِين** ve **سَبيع** ve **سَدِيسٍ** ve **خَمِيسٍ** ve **نَصِيفٍ** gibi; Ebû Zeyd bunlardan **خَمِيساً** ve **ثَلِيثاً**’ı inkâr etti. Ve **ثَلَثَهم يَثْلُثهم ثَلْثاً**: mallarının üçte birini aldı; ve bunun gibi bütün kesirler ona kadar.

Ve **المَثْلُوثُ**: üçte biri alınan şey. Ve her **مَثْلُوثٍ** **مَنْهُوك**tur; ve denildi: **المَثْلُوثُ** üçte biri alınan; ve **المَنْهوكُ** üçte ikisi alınan; ve bu, arûz ehlinin, recez ve munsarih hakkındaki görüşüdür. Ve şiirden **المَثْلُوثُ**: altı cüzünden iki cüzü giden.

Ve **المِثْلاثُ** **الثُّلُثِ**’ten: **المِرْباع** gibi **الرُّبُع**’dan.

Ve **أَثْلَثَ الكَرْمُ**: onun üçte biri kaldı; ve üçte ikisi yenildi. Ve **ثَلَّثَ البُسْرُ**: onun üçte biri rutubetlendi. Ve **إِناءٌ ثَلْثانُ**: ölçek onun üçte birine ulaştı; ve bunun gibi içkide ve başkasında. Ve **الثَّلِثانُ**: **عِنبِ الثَّعْلب** ağacı.

Ferrâ: **كِساءٌ مَثْلُوثُ**: yün ve deve tüyü ve kıldan dokunmuş; ve inşad etti:
مَدْرَعَةٌ كِساؤُها مَثْلُوثُ
Ve devenin **وَضِين**’i için denir: **ذو ثُلاثٍ**; (şu beyti) dedi:
وقد ضُمِّرَتْ، حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها،
إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءِ شَعْبِ السَّناسِنِ
Ve **ذو ثُلاثها** denir: onun karnı ve iki üst deri ve yüzmeden sonra soyulan deri.

Cevherî: ve **الثِّلْثُ**, kesra ile, onların sözünden: o, hurmalığını **الثِّلْثَ** sular; **الثِّلْثُ** ancak bu yerde kullanılır. Ve **الوِرْد**’de **ثِلْثٌ** yoktur; çünkü **الوِرْد**’ün en kısası **الرِّفْهُ**’dur; o, develerin her gün içmesidir; sonra **الغِبُّ**; o, bir gün gelip bir gün bırakmasıdır; **الغِبّ**’den yükselince, susuzluk müddeti **الرِّبْعُ**, sonra **الخِمْسُ**; ve bunun gibi ona kadar; Asma‘î söyledi.

Ve **تَثْلِيثُ**: bir yer adıdır; ve denildi: **تَثْلِيثُ** meşhur büyük bir vadidir; A‘şâ dedi:
كخَذُولٍ تَرْعَى التَّواصِفَ، مِن تَثْـ
لِيثَ، قَفْراً خَلا لَها الأَسْلاقُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث ل ث * يوم * الثُّلاثَاءِ * بالمد ويضم وجمعه * ثَلاثَاوَاتٌ * و * الثَّلِيثُ الثُّلُثُ * وأنكره أبو زيد و * ثُلاثُ * بالضم و * مَثْلَثُ * بوزن مذهب غير مصروفين للعدل والصفة و * ثَلَثَ * القوم من باب أخذ ثلث أموالهم و * ثَلَثَهم * من باب ضرب إذا كان * ثالِثَهم * أو كملهم ثلاثة بنفسه قلت في التهذيب وغيره وكملهم بغير ألف قال وكذلك إلى العشرة إلا أنك تفتح أربعهم وأسبعهم وأتسعهم في المعنيين جميعا لمكان العين و * أَثْلَثَ * القوم صاروا ثلاثة وأربعوا صاروا أربعة وهكذا إلى العشرة و * المُثَّلَثُ * من الشراب الذي طبخ حتى ذهب ثلثاه منه

##### Türkçe

* ث ل ث * gün * **الثُّلاثَاءِ** * uzatma ile; ve (baş harfi) ötrelenir; çoğulu * **ثَلاثَاوَاتٌ** *’dur. Ve * **الثَّلِيثُ** **الثُّلُثُ** *’tur; bunu Ebû Zeyd inkâr etti. Ve * **ثُلاثُ** * ötre ile; ve * **مَثْلَثُ** * “مذهب” vezninde; ikisi de adl ve sıfat sebebiyle gayr-i munsariftir. Ve * **ثَلَثَ** * kavim, “أخذ” bâbından: mallarının üçte birini aldı. Ve * **ثَلَثَهم** * “ضرب” bâbından: eğer (o) onların * **ثالِثَهم** *i ise, yahut onları kendi başına üçe tamamladıysa. Dedim: “تهذيب”de ve başkasında: “ve onları, ألف olmaksızın, üçe tamamladı” dedi; dedi ki: “Aynı şekilde ona kadar; ancak sen, iki mânânın hepsinde, ‘dörtlerini’, ‘yedilerini’ ve ‘dokuzlarını’ ‘ayn’ın yeri sebebiyle fetha ile yaparsın.” Ve * **أَثْلَثَ** * kavim: üç oldular; ve “أربعوا”: dört oldular; ve böylece ona kadar. Ve * **المُثَّلَثُ** * içkiden: pişirilip de ondan üçte ikisi gidinceye kadar (pişirilen).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثلث  ، بضم فسكون  وبضمتين  ويقال: بضمة ففتحة- كأمثاله-: لغة أو تخفيفا، وهو كثير في كلامهم، وإن أغفله المصنف تبعا للجوهري، كذا قاله شيخنا  :سهم  أي حظ ونصيب  من ثلاثة  أنصباء  كالثليث  يطرد ذلك عند بعضهم في هذه الكسور، وجمعها، أثلاث. ونص الجوهري: فإذا فتحت الثاء زدت ياء، فقلت: ثليث، مثل: ثمين وسبيع وسديس وخميس ونصيف، وأنكر أبو زيد منها خميسا وثليثا. قلت: وقرأت في معجم الدمياطي ما نصه: قال ابن الأنباري: قال اللغويون: في الربع ثلاث لغات: يقال: هو الربع والربع والربيع، وكذلك العشر والعشر والعشير، يطرد في سائر العدد، ولم يسمع الثليث، فمن تكلم به أخطأ، فالمصنف جرى على رأى الأكثر، وقالوا: نصيف بمعنى النصف، لكن المعروف في النصف الكسر، بخلاف غيره من الأجزاء، فإنها على ما قلنا. وعن الأصمعي: الثليث: بمعنى الثلث، ولم يعرفه أبو زيد، وأنشد شمر:
  توفي الثليث إذا ما كان في رجب                      والحي في خاثر منهـا وإيقـاع

  الثلث بالكسر من قولهم:  سقى نخله الثلث- بالكسر- أي بعد الثنيا  .  وثلث الناقة أيضا: ولدها الثالث  ، وطرده ثعلب في ولد كل أنثى، وقد أثلثت، فهي مثلث، ولا يقال: ناقة ثلث.  وفي قول الجوهري: ولا تستعمل  أي الثلث  بالكسر إلا في الأول  - يعني في قولهم: هو يسقي نخله الثلث-  نظر  كأنه نقص كلامه بما حكاه من ثلث الناقة: ولدها الثالث، وهذا غير وارد عليه؛ لأن مراد الجوهري أن الثلث في الأظماء غير وارد، ونص عبارته: والثلث بالكسر من قولهم: هو يسقي نخله الثلث، ولا يستعمل الثلث إلا في هذا الموضع، وليس في الورد ثلث؛ لأن أقصر الورد الرفه: وهو أن تشرب الإبل كل يوم، ثم الغب: وهو أن ترد يوما وتدع يوما، فإذا ارتفع من الغب فالظمء الربع، ثم الخمس، وكذلك إلى العشر، قاله الأصمعي. انتهى. فعرف من هذا أن مراده أن الأظماء ليس فيها ثلث، وهو صحيح متفق عليه، ووجود ثلث النخل، أو ثلث الناقة- لولدها الثالث- لا يثبت هذا، ولا يحوم حوله، كما هو ظاهر، فقوله: فيه نظر، فيه نظر. كما حققه شيخنا. جاءوا  ثلاث  ثلاث  ومثلث  مثلث، أي ثلاثة ثلاثة. وقال الزجاج:- في قوله تعالى:  فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى وثلاث ورباع  معناه: اثنتين اثنتين، وثلاثا ثلاثا، إلا أنه لم ينصرف؛ لجهتين: وذلك أنه اجتمع علتان: إحداهما أنه معدول عن اثنين اثنين وثلاث ثلاث، والثانية أنه عدل عن تأنيث. وفي الصحاح: ثلاث ومثلث  غير مصروف  للعدل والصفة، والمصنف أشار إلى علة واحدة، وهي العدل، وأغفل عن الوصفية فقال:  معدول من ثلاثة ثلاثة  إلى ثلاث ومثلث، وهو صفة؛ لأنك تقول: مررت بقوم مثنى وثلاث، وهذا قول سيبويه. وقال غيره: إنما لم يصرف لتكرر العدل فيه: في اللفظ، والمعنى لأنه عدل عن لفظ اثنين إلى لفظ مثنى وثناء، وعن معنى اثنين إلى معنى اثنين اثنين إذا قلت: جاءت الخيل مثنى، فالمعنى: اثنين اثنين، أي جاءوا مزدوجين، وكذلك جميع معدول العدد، فإن صغرته صرفته، فقلت: أحيد ونثى وثليث وربيع؛ لأنه مثل حمير، فخرج إلى مثال ما ينصرف، وليس كذلك أحمد وأحسن؛ لأنه لا يخرج بالتصغير عن وزن الفعل؛ لأنهم قد قالوا- في التعجب-: ما أميلح زيدا، وما أحيسنه. وفي الحديث:  لكن اشربوا مثنى وثلاث ورباع وسموا الله تعالى  يقال: فعلت الشيء مثنى وثلاث ورباع، غير مصروفات، إذا فعلته مرتين مرتين، وثلاثا ثلاثا، وأربعا أربعا.  وثلثت القوم  أثلثهم ثلثا،  كنصر: أخذت ثلث أموالهم  ، وكذلك جميع الكسور إلى العشر. ثلثت  ،كضرب  أثلث ثلثا  :كنت ثالثهم، أو كملتهم ثلاثة، أو ثلاثين، بنفسي  . قال شيخنا:  أو  هنا بمعنى الواو، أو للتفصيل والتخيير، ولا يصح كونها لتنويع الخلاف. انتهى. قال ابن منظور: وكذلك إلى العشرة، إلا أنك تفتح: أربعهم وأسبعهم وأتسعهم فيها جميعا؛ لمكان العين. وتقول: كانوا تسعة وعشرين فثلثتهم، أي صرت بهم تمام ثلاثين وكانوا تسعة وثلاثين فربعتهم، مثل لفظ الثلاثة والأربعة، كذلك إلى المائة، وأنشد ابن الأعرابي قول الشاعر في ثلثهم إذا صار ثالثهم، قال ابن برى: هو لعبد الله بن الزبير الأسدي يهجو طيئا:

  فإن تثلثوا نربع وإن يك خامس                      يكن سادس حتى يبيركم القتل أراد بقوله: تثلثوا، أي تقتلوا ثالثا. وبعده:
  وإن تسبعوا نثمن وإن يك تاسـع                      يكن عاشر حتى يكون لنا الفضل يقول: إن صرتم ثلاثة صرنا أربعة، وإن صرتم أربعة صرنا خمسة، فلا نبرح نزيد عليكم أبدا. يقال:  رماه الله بثالثة الأثافي  ، وهي الداهية العظيمة، والأمر العظيم، وأصلها أن الرجل إذا وجد أثفيتين لقدره، ولم يجد الثالثة جعل ركن الجبل ثالثة الأثفيتين. و  ثالثة الأثافي: الحيد النادر من الجبل يجمع إليه صخرتان، فينصب عليها القدر  .  وأثلثوا: صاروا ثلاثة  ، عن ثعلب، وكانوا ثلاثة فأربعوا، كذلك إلى العشرة. وفي اللسان: وأثلثوا: صاروا ثلاثين، كل ذلك عن لفظ الثلاثة، وكذلك جميع العقود إلى المائة، تصريف فعلها كتصريف الآحاد.  والثلوث  من النوق  :ناقة تملأ ثلاثة أوان  ، وفي اللسان: ثلاثة أقداح  إذا حلبت  ، ولا يكون أكثر من ذلك، عن ابن الأعرابي؛ يعني لا يكون الملء أكثر من ثلاثة. هي أيضا:  ناقة تيبس ثلاثة من أخلافها  وذلك أن تكوى بنار حتى ينقطع، ويكون وسما لها، هذه عن ابن الأعرابي. هي التي  صرم خلف من أخلافها، أو  بمعنى الواو، وليست لتنويع الخلاف، فإنها مع ما قبلها عبارة واحدة،  تحلب من ثلاثة أخلاف  ، وعبارة اللسان: ويقال- للناقة التي صرم خلف من أخلافها، وتحلب من ثلاثة أخلاف: تلوث أيضا، وقال أبو المثلم الهذلي:
  ألا قولا لعبد الجهل إن ال                      صحيحة لا تحالبها الثلوث وقال ابن الأعرابي: الصحيحة: التي لها أربعة أخلاف، والتلوث: التي لها ثلاثة أخلاف. وقال ابن السكيت: ناقة ثلوث إذا أصاب أحد أخلافها شيء فيبس وأنشد قول الهذلي أيضا. وكذلك أيضا ثلث بناقته، إذا صر منها ثلاثة أخلاف، فإن صر خلفين قيل: شطر بها، فإن صر خلفا واحدا قيل: خلف بها، فإن صر أخلافها جمع قيل: أجمع بناقته وأكمش. وفي التهذيب: الناقة إذا يبس ثلاثة أخلاف منها، فهي ثلوث. وناقة مثلثة: لها ثلاثة أخلاف، قال الشاعر:
  فتقنع بالقليل تراه غنمـا                      ويكفيك المثلثة الرغوث

   والمثلوثة: مزادة  من ثلاثة آدمة، وفي الصحاح:  من ثلاثة جلود  .  والمثلوث: ما أخذ ثلثه  ، وكل مثلوث منهوك. وقيل: المثلوث: ما أخذ ثلثة، والمنهوك: ما أخذ ثلثاه، وهو رأى العروضيين في الرجز والمنسرح. والمثلوث من الشعر: الذي ذهب جزآن من ستة أجزائه. المثلوث  :حبل ذو ثلاث قوى  ، وكذلك في جميع ما بين الثلاثة إلى العشرة، إلا الثمانية والعشرة. وعن الليث: المثلوث من الحبال: ما فتل على ثلاث قوى، وكذلك ما ينسج أو يضفر.  والمثلث  ؛ كمعظم  :شراب طبخ حتى ذهب ثلثاه  ، وقد جاء ذكره في الحديث. أرض مثلثة: لها ثلاثة أطراف، فمنها المثلث الحاد، ومنها المثلث القائم. و  شيء  مثلث:  ذو ثلاثة أركان  قاله الجوهري. وقال غيره: شيء مثلث: موضوع على ثلاث طاقات، وكذلك في جميع العدد ما بين الثلاثة إلى العشرة. وقال الليث: المثلث: ما كان من الأشياء على ثلاثة أثناء.  ويثلث، كيضرب أو يمنع، وتثليث، وثلاث، كسحاب، وثلاثان- بالضم-: مواضع  ، الأخير قيل: ماء لبنى أسد. قال امرؤ القيس:
  قعدت له وصحبتي بين ضارج                      وبين تلاع يثلث فالـعـريض وقال الأعشى:
  كخذول ترعى النواصف من تث                      ليث قفرا خلا لهـا الأسـلاق وفي شرح شيخنا، قال الأعشى:
  وجاشت النفس لما جاء جمعهم                      وراكب جاء من تثليث معتمر وقال آخر:
  ألا حبذا وادي ثلاثان إننـي                      وجدت به طعم الحياة يطيب  والثلثان، كالظربان  ، نقل شيخنا عن ابن جني في المحتسب، أن هذا من الألفاظ التي جاءت على فعلان- بفتح الفاء وكسر العين- وهي: ثلثان، وبدلان، وشقران، وقطران، لا خامس لها،  ويحرك  : شجرة  عنب الثعلب  ، قال أبو حنيفة: أخبرني بذلك بعض الأعراب، قال: وهو الربرق أيضا، وهو ثعالة، وقوله: ويحرك، الصواب ويفتح، كما ضبطه الصاغاني. من المجاز: التقت عرى ذي ثلاثها  ذو ثلاث. بالضم  هو  وضين البعير  . قال الطرماح:
  وقد ضمرت حتى بدا ذو ثلاثهـا                      إلى أبهرى درماء شعب السناسن

  ويقال: ذو ثلاثها: بطنها، والجلدتان العليا، والجلدة التي تقشر بعد السلخ. وفي الأساس: وروى  حتى ارتقى ذو ثلاثها  أي ولدها، والثلاث: السابياء، والرحم، والسلى، أي صعد إلى الظهر. من المجاز أيضا:  يوم الثلاثاء  وهو  بالمد، ويضم  كان حقه الثالث، ولكنه صيغ له هذا البناء؛ ليتفرد به، كما فعل ذلك بالدبران، وحكى عن ثعلب: مضت الثلاثاء بما فيها، فأنت، وكان أبو الجراح يقول: مضت الثلاثاء بما فيهن، يخرجها مخرج العدد، والجمع: ثلاثاوات وأثالث. حكى الأخيرة المطرزي عن ثعلب. وحكى ثعلب عن ابن الأعرابي: لا تكن ثلاثاويا، أي ممن يصوم الثلاثاء وحده. وفي التهذيب: والثلاثاء لما جعل اسما جعلت الهاء التي كانت في العدد مدة، فرقا بين الحالين، وكذلك الأربعاء من الأربعة، فهذه الأسماء جعلت بالمد توكيدا للاسم، كما قالوا: حسنة وحسناء، وقصبة وقصباء، حيث ألزموا النعت إلزام الاسم، وكذلك الشجراء والطرفاء، والواحد من كل ذلك بوزن فعلة.  وثلث البسر تثليثا: أرطب ثلثه  وهو مثلث. قال ابن سيده: ثلث  الفرس: جاء بعد المصلى  ، ثم ربع، ثم خمس. وقال علي- رضي الله عنه-  سبق رسول الله- صلى الله عليه وسلم- وثنى أبو بكر، وثلث عمر، وخبطتنا فتنة، فما شاء الله  . قال أبو عبيد: ولم أسمع في سوابق الخيل- ممن يوثق بعلمه- اسما لشيء منها إلا الثاني، والعاشر، فإن الثاني اسمه المصلى، والعاشر السكيت، وما سوى ذينك إنما يقال: الثالث والرابع، وكذلك إلى التاسع. وقال ابن الأنباري: أسماء السبق من الخيل: المجلى، والمصلى، والمسلى، والتالي، والحظى، والمؤمل، والمرتاح، والعاطف، واللطيم، والسكيت. قال أبو منصور: ولم أحفظها عن ثقة، وقد ذكرها ابن الأنباري، ولم ينسبها إلى أحد، فلا أدري أحفظها لثقة أم لا. في حديث كعب أنه قال لعمر: أنبئني ما  المثلث  ? حين قال له:  شر الناس المثلث  .- أي كمحدث  ويخفف  قال شمر: هكذا رواه لنا البكراوي عن عوانة بالتخفيف وإعرابه بالتشديد مثلث من تثليث الشيء- فقال عمر: المثلث لا أبالك، هو  الساعي بأخيه عند  وفي نسخة إلى  السلطان، لأنه يهلك ثلاثة: نفسه وأخاه والسلطان  وفي نسخة: وإمامه، أي بالسعي فيه إليه. والرواية: هو الرجل يمحل بأخيه إلى إمامه، فيبدأ بنفسه فيعنتها، ثم بأخيه ثم بإمامه، فذلك المثلث، وهو شر الناس.
 ومما يستدرك عليه: الثلاثة من العدد: في عدد المذكر معروف، والمؤنث ثلاث. وعن ابن السكيت: يقال: هو ثالث ثلاثة، مضاف إلى العشرة، ولا ينون، فإن اختلفا: فإن شئت نونت، وإن شئت أضفت، قلت: هو رابع ثلاثة، ورابع ثلاثة، كما تقول: ضارب زيد، وضارب زيدا؛ لأن معناه الوقوع، أي كملهم بنفسه أربعة. وإذا اتفقا، فالإضافة لا غير، لأنه في مذهب الأسماء، لأنك لم ترد معنى الفعل، وإنما أردت هو أحد الثلاثة، وبعض الثلاثة، وهذا ما لا يكون إلا مضافا. وقد أطال الجوهري في الصحاح، وتبعه ابن منظور، وغيره، ولابن برى هنا في حواشيه كلام حسن. قال ابن سيده: وأما قول الشاعر:
  يفديك يا زرع أبي وخالي
  قد مر يومان وهذا الثالي
  وأنت بالهجران لا تبالـي

  فإنه أراد الثالث، فأبدل الياء من الثاء. وفي الحديث:  دية شبه العمد أثلاثا أي ثلاث وثلاثون حقة، وثلاث وثلاثون حقة، وثلاث وثلاثون جذعة، وأربع وثلاثون ثنية. والثلاثة بالضم: الثلاثة عن ابن الأعرابي. وأنشد:
  فما حلبت إلا الثلاثة والثنى                      ولا قيلت إلا قريبا مقالها هكذا أنشده بضم الثاء من الثلاثة. والثلاثون من العدد ليس على تضعيف الثلاثة، ولكن على تضعيف العشرة، قاله سيبويه. والتثليث: أن تسقي الزرع سقية أخرى بعد الثنيا. والثلاثي: منسوب إلى الثلاثة، على غير قياس. وفي التهذيب: الثلاثي: ينسب إلى ثلاثة أشياء، أو كان طوله ثلاثة أذرع: ثوب ثلاثي ورباعي، وكذلك الغلام، يقال: غلام خماسي ولا يقال: سداسي؛ لأنه إذا تمت له خمس صار رجلا. والحروف الثلاثية: التي اجتمع فيها ثلاثة أحرف. والمثلاث: من الثلث، كالمرباع من الربع. وأثلث الكرم: فضل ثلثه وأكل ثلثاه. وإناء ثلثان: بلغ الكيل ثلثه، وكذلك هو في الشراب وغيره. وعن الفراء: كساء مثلوث: منسوج من صوف ووبر وشعر، وأنشد:
  مدرعة كساؤها مثلوث وفي الأساس: أرض مثلوثة: كربت ثلاث مرات، ومثنية: كربت مرتين. و  قد  ثنيتها وثلثتها. وفلان يثنى ولا يثلث، أي يعد من الخلفاء اثنين، وهما الشيخان، ويبطل غيرهما. وفلان يثلث ولا يربع، أي يعد منهم ثلاثة، ويبطل الرابع. وشيخ لا يثنى ولا يثلث، أي لا يقدر في المرة الثانية ولا الثالثة أن ينهض. ومن المجاز: عليه ذو ثلاث، أي كساء عمل من صوف ثلاث من الغنم. وتثنية الثلاثاء ان، عن الفراء، ذهب إلى تذكير الاسم. وثليث- مصغرا مشددا- موضع على طريق طيىء إلى الشام.

##### Türkçe

**الثلث** , ötre ile sonra sükûn ile; ve iki ötre ile; ve denilir: bir ötre sonra bir fetha—emsalleri gibi—: bir lugat olarak yahut hafifletme olarak; ve o onların sözünde çoktur; her ne kadar musannif onu Cevherî’ye tâbi olarak ihmal etmişse de; Şeyhimiz böyle dedi: **سهم** yani üç paydan bir pay ve nasip; **كالثليث**; bu, bu kesirlerde ve onların cem‘inde, bazılarının yanında düzenli gider; ve onun cem‘i: **أثلاث**. Cevherî’nin nassı: “Şayet **الثاء**’yı fetha edersen bir **ياء** eklersin; böylece **ثليث** dersin; misal: **ثمين** ve **سبيع** ve **سديس** ve **خميس** ve **نصيف**; Ebû Zeyd bunlardan **خميسا** ve **ثليثا**’yı inkâr etti.” Dedim: ve Dımiyâtî Mu‘cem’inde nassını okudum: İbnü’l-Enbârî dedi: lugavîler dedi: rub‘da üç lugat vardır: denilir: **هو الربع** ve **الربع** ve **الربيع**; ve yine **العشر** ve **العشر** ve **العشير**; sayıların geri kalanında düzenli gider; **الثليث** işitilmemiştir; kim onunla konuşursa hata etmiştir; musannif çoğunluğun görüşü üzere yürüdü. Ve dediler: **نصيف** **النصف** manasındadır; lâkin **النصف**’ta meşhur olan kesirdir; diğer parçaların aksine; zira onlar dediğimiz üzeredir. Asma‘î’den: **الثليث**: **الثلث** manasındadır; Ebû Zeyd onu bilmedi; Şemmer inşâd etti:
  توفي **الثليث** إذا ما كان في رجب                      والحي في خاثر منهـا وإيقـاع

**الثلث** kesre ile, onların sözünden: **سقى نخله الثلث**—kesre ile— yani **الثنيا**’dan sonra. Ve **ثلث الناقة** da: onun üçüncü yavrusu; Sa‘leb bunu her dişinin yavrusunda düzenli kıldı; ve **قد أثلثت**; o hâlde o **مثلث**tir; ve “**ناقة ثلث**” denilmez. Cevherî’nin sözü hakkında: “**الثلث**—kesre ile— ancak birincide استعمال olunur”—yani onların sözünde: **هو يسقي نخله الثلث**— bir نظر vardır; sanki onun sözü, **ثلث الناقة: ولدها الثالث** diye naklettiği şeyle eksik kalmış gibidir; ve bu ona vârid değildir; çünkü Cevherî’nin muradı, **الثلث**’ün **الأظماء**’da vârid olmamasıdır; ve ibaresinin nassı: “**والثلث** kesre ile, onların sözünden: **هو يسقي نخله الثلث**; ve **الثلث** ancak bu mevzide استعمال olunur; ve **الورد**’da **ثلث** yoktur; çünkü **الورد**’ün en kısası **الرفه**’dir: o, develerin her gün içmesidir; sonra **الغب**: bir gün gelir, bir gün bırakır; **الغب**’dan yükselince **الظمء** rub‘dır; sonra hums; ve yine ‘uşra kadar; Asma‘î dedi.” Bitti. Bundan bilindi ki muradı: **الأظماء**’da **ثلث** yoktur; ve o sahih, üzerinde ittifak edilmiştir; ve **ثلث النخل**’ün yahut **ثلث الناقة**’nın—üçüncü yavrusu için— varlığı bunu ispat etmez ve onun etrafında dolaşmaz; zâhir olduğu üzere; onun “onda نظر vardır” sözü, onda نظر vardır. Şeyhimiz bunu tahkik ettiği gibi.

Geldiler: **ثلاث ثلاث** ve **مثلث مثلث**; yani üçer üçer. Zeccâc dedi—Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى وثلاث ورباع**— manası: ikişer ikişer ve üçer üçer; ancak iki yönden dolayı munsarif olmadı: iki illet birleşti: birincisi, **اثنين اثنين** ve **ثلاث ثلاث**’dan ma‘dûl olması; ikincisi, te’nîsten عدل etmesidir. **الصحاح**’ta: **ثلاث** ve **مثلث** munsarif değildir; **للعدل والصفة**. Musannif bir tek illete işaret etti; o da **العدل**dir; ve vasfiyyeyi ihmal etti; şöyle dedi: **معدول من ثلاثة ثلاثة إلى ثلاث ومثلث**; ve o bir sıfattır; çünkü sen dersin: **مررت بقوم مثنى وثلاث**; bu Sîbeveyh’in sözüdür. Başkası dedi: ancak onda **العدل**’in tekrarı sebebiyle munsarif olmadı: lafızda ve manada; çünkü **اثنين** lafzından **مثنى** ve **ثناء** lafzına عدل etti; ve **اثنين** manasından **اثنين اثنين** manasına عدl etti; sen dediğinde: **جاءت الخيل مثنى**; manası: ikişer ikişer; yani çift çift geldiler; ve yine bütün ma‘dûl sayı böyledir; onu küçültürsen sarf edersin; böylece dersin: **أحيد** ve **نثى** ve **ثليث** ve **ربيع**; çünkü o **حمير** gibidir; böylece munsarif olanın misaline çıktı; **أحمد** ve **أحسن** böyle değildir; çünkü tasğîr ile fiil vezninden çıkmaz; zira onlar—taaccübde— demişlerdir: **ما أميلح زيدا** ve **ما أحيسنه**. Hadiste: **لكن اشربوا مثنى وثلاث ورباع وسموا الله تعالى**; denilir: **فعلت الشيء مثنى وثلاث ورباع**; munsarif olmayanlar; onu ikişer ikişer, üçer üçer, dörder dörder yaptığında.

Ve **ثلثت القوم أثلثهم ثلثا**; **كنصر**: mallarının üçte birini aldım; ve yine ‘uşra kadar bütün kesirler böyledir. **ثلثت**—**كضرب**— **أثلث ثلثا**: onların üçüncüsü oldum; yahut onları kendimle üçe, yahut otuza tamamladım. Şeyhimiz dedi: buradaki **أو** “**الواو**” manasındadır; yahut tafsîl ve tahyîr içindir; ihtilâfı çeşitlendirmek için olması sahih değildir. Bitti. İbn Manzûr dedi: ve yine ona kadar ondur; ancak sen fetha edersin: **أربعهم** ve **أسبعهم** ve **أتسعهم**; hepsinde; **العين**’in yeri sebebiyle. Ve dersin: onlar yirmi dokuz idiler, ben onları **ثلثتهم**; yani onlarla otuzun tamamı oldum; ve onlar otuz dokuz idiler, ben onları **ربعتهم**; üç ve dört lafzı gibi; yine yüze kadar. İbnü’l-A‘râbî, onların üçüncüsü olduğunda **ثلثهم** hakkında şairin sözünü inşâd etti. İbn Berrî dedi: o, Abdullah b. Zübeyr el-Esedî’nindir; Tayy’ı hicveder:

  فإن تثلثوا نربع وإن يك خامس                      يكن سادس حتى يبيركم القتل
Sözüyle murad etti: **تثلثوا**; yani üçüncüyü öldürülmüş olun. Ondan sonra:
  وإن تسبعوا نثمن وإن يك تاسـع                      يكن عاشر حتى يكون لنا الفضل
Der ki: siz üç olursanız biz dört oluruz; siz dört olursanız biz beş oluruz; böylece size karşı asla artmayı bırakmayız.

Denilir: **رماه الله بثالثة الأثافي**; ve o büyük musibet, ve büyük iştir. Aslı: adam tenceresi için iki **أثفية** bulduğunda, üçüncüyü bulamazsa dağın köşesini iki **أثفية**’nin üçüncüsü yapardı. Ve **ثالثة الأثافي**: dağdan nadir bir çıkıntıdır; ona iki kaya toplanır; böylece tencere onun üzerine dikilir. Ve **أثلثوا**: üç oldular; Sa‘leb’den; ve onlar üç idiler, **فأربعوا**; yine ona kadar ondur. **اللسان**’da: ve **أثلثوا**: otuz oldular; bütün bunlar üç lafzı üzeredir; ve yine yüze kadar bütün onluklar böyledir; fiilinin tasrîfi, birlerin tasrîfi gibidir.

Ve **الثلوث** develerden: üç kap dolduran bir deve; **اللسان**’da: sağılırsa üç kadeh; ve bundan fazla olmaz; İbnü’l-A‘râbî’den; yani dolum üçten fazla olmaz. O ayrıca: üç memesini kurutan bir devedir; bu, ateşle dağlanmasıdır; ta ki kesilsin; ve ona bir nişan olur; bu da İbnü’l-A‘râbî’dendir. O, memelerinden bir memesi kesilmiş olandır; yahut **أو** “**الواو**” manasındadır; ihtilâfı çeşitlendirmek için değildir; çünkü o, ondan öncekiyle birlikte tek bir ibaredir: üç memeden sağılır. **اللسان**’ın ibaresi: ve denilir—memelerinden bir memesi kesilmiş ve üç memeden sağılır deveye: **تلوث** da. Ebû’l-Müsellem el-Hüzelî dedi:
  ألا قولا لعبد الجهل إن ال                      صحيحة لا تحالبها الثلوث
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصحيحة**: dört memesi olan; ve **التلوث**: üç memesi olan. İbnü’s-Sikkît dedi: bir memesine bir şey isabet edip kuruduğunda **ناقة ثلوث**; ve Hüzelî’nin sözünü de inşâd etti. Yine: devesiyle **ثلث** etti; üç memesi sağılmışsa; iki memesi sağılmışsa: onunla **شطر** etti denilir; bir memesi sağılmışsa: onunla **خلف** etti denilir; memeleri toptan sağılmışsa: devesiyle **أجمع** etti ve **أكمش**. **التهذيب**’te: deve, memelerinden üçü kuruduğunda, o **ثلوث**tur. Ve **ناقة مثلثة**: üç memesi vardır. Şair dedi:
  فتقنع بالقليل تراه غنمـا                      ويكفيك المثلثة الرغوث

Ve **المثلوثة**: üç deriden bir su tulumu; **الصحاح**’ta: **من ثلاثة جلود**. Ve **المثلوث**: üçte biri alınmış olan; ve her **مثلوث** **منهوك**tur. Ve denildi: **المثلوث**: üçte biri alınmış olan; ve **المنهوك**: üçte ikisi alınmış olan; bu, arûzcuların **الرجز** ve **المنسرح** hakkındaki görüşüdür. Şiirden **المثلوث**: altı parçasından iki parçası gitmiş olandır. **المثلوث**: üç bükümlü bir ip; ve yine üç ile on arasındaki her şeyde böyledir; sekiz ve on hariç. Leys’ten: iplerden **المثلوث**: üç büküm üzerine bükülmüş olandır; ve yine dokunan yahut örülen her şey böyledir.

Ve **المثلث**; **كمعظم**: pişirilip üçte ikisi gitmiş içki; ve onun zikri hadiste gelmiştir. **أرض مثلثة**: üç ucu olan; ondan sivri üçgen vardır, ve ondan dik üçgen vardır. Ve **شيء مثلث**: üç köşeli; Cevherî dedi. Başkası dedi: **شيء مثلث**: üç kat üzerine konulmuş; ve yine üç ile on arasındaki bütün sayıda böyledir. Leys dedi: **المثلث**: şeylerden üç kıvrım üzere olan.

Ve **يثلث**—**كيضرب** yahut **يمنع**— ve **تثليث**; ve **ثلاث**—**كسحاب**— ve **ثلاثان**—ötre ile—: yerlerdir; sonuncusu, Benî Esed’in bir suyu denilmiştir. İmru’ul-Kays dedi:
  قعدت له وصحبتي بين ضارج                      وبين تلاع يثلث فالـعـريض
A‘şâ dedi:
  كخذول ترعى النواصف من تث                      ليث قفرا خلا لهـا الأسـلاق
Şeyhimizin şerhinde, A‘şâ dedi:
  وجاشت النفس لما جاء جمعهم                      وراكب جاء من تثليث معتمر
Bir başkası dedi:
  ألا حبذا وادي ثلاثان إننـي                      وجدت به طعم الحياة يطيب

Ve **الثلثان**—**كالظربان**—: Şeyhimiz, İbn Cinnî’den **المحتسب**’te nakletti: bu, **فعلان** üzere gelen lafızlardandır—fâ’nın fethası ve ‘aynın kesresi ile— ve onlar: **ثلثان** ve **بدلان** ve **شقران** ve **قطران**; beşincisi yoktur. **ويحرك**: bir ağaç; **عنب الثعلب**; Ebû Hanîfe dedi: bunu bana bazı bedevîler haber verdi; dedi: o, **الربرق** dadır; ve o **ثعالة**’dır. Ve onun sözü: **ويحرك**; doğrusu **ويفتح**tır; Sâğânî’nin ضبط ettiği gibi.

Mecazdan: **التقت عرى ذي ثلاثها**; **ذو ثلاث** ötre ile: o, devenin **وضين**’idir. Tırmâh dedi:
  وقد ضمرت حتى بدا ذو ثلاثهـا                      إلى أبهرى درماء شعب السناسن

Ve denilir: **ذو ثلاثها**: onun karnı, ve üstteki iki deri, ve yüzmeden sonra soyulan deri. Ve **الأساس**’ta: “Ve rivayet etti: ‘… ta ki **ذو ثلاثها** yükselinceye kadar’ ” yani onun yavrusu; ve **الثلاث**: **السابياء** ve **الرحم** ve **السلى**; yani sırta çıktı. Mecazdan da: **يوم الثلاثاء**; ve o, med iledir; ve damme ile de gelir. Hakkı onun **الثالث** olması idi; fakat bu bina ona için kalıba döküldü; onunla tekilleşsin diye; tıpkı bunu **الدبران** ile yaptığı gibi. Ve **ثعلب**’den hikâye edildi: “**مضت الثلاثاء بما فيها**; artık sen…”; ve **أبو الجراح** derdi ki: “**مضت الثلاثاء بما فيهن**”; onu sayı çıkarımı tarzında çıkarır. Cem‘i: **ثلاثاوات** ve **أثالث**. Sonuncusunu **المطرزي** **ثعلب**’den hikâye etti. Ve **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den hikâye etti: “**لا تكن ثلاثاويا**”; yani salıyı tek başına oruç tutanlardan olma. Ve **التهذيب**’de: **الثلاثاء** isim kılınınca, sayıda bulunan **الهاء** iki hâl arasını ayırmak için med yapıldı; **الأربعاء** da **الأربعة**’den böyledir. Şu isimler med ile yapıldı; ismi te’kîd için; nitekim dediler: **حسنة** ve **حسناء**; **قصبة** ve **قصباء**; sıfatı isme ilzâm ettikleri yerde; yine **الشجراء** ve **الطرفاء**; ve bunların her birinin teki **فعلة** veznindedir.

Ve **ثلث البسر تثليثا**: onun üçte birini rutubetlendirdi; o da **مثلث**tir. **ابن سيده** dedi: **ثلث الفرس**: **المصلى**’dan sonra geldi; sonra **ربع**; sonra **خمس**. Ve **علي** -radıyallahu anhu- dedi: “Resûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- geçti; **ثنى** Ebû Bekir; ve **ثلث** Ömer; ve bizi bir fitne çarptı; artık Allah ne dilerse.” **أبو عبيد** dedi: Atların önde gidenlerinde—ilmi güvenilir olandan—bunlardan hiçbirine isim işitmedim; ancak **الثاني** ve **العاشر**; çünkü **الثاني**’nin adı **المصلى**’dır; **العاشر** ise **السكيت**; o ikisinin dışındakine ancak “**الثالث** ve **الرابع**” denir; dokuzuncuya kadar da böyledir. **ابن الأنباري** dedi: Atların yarış isimleri: **المجلى** ve **المصلى** ve **المسلى** ve **التالي** ve **الحظى** ve **المؤمل** ve **المرتاح** ve **العاطف** ve **اللطيم** ve **السكيت**. **أبو منصور** dedi: Onları güvenilir birinden ezberlemedim; **ابن الأنباري** onları zikretti; fakat onları birine nisbet etmedi; bu sebeple bilmiyorum, onları güvenilirden mi ezberledi yoksa hayır mı.

**كعب** hadîsinde: Ömer’e dedi ki: “Bana haber ver: **المثلث** nedir?”; ona dediği vakit: “İnsanların şerlisi **المثلث**tir.” —yani **كمحدث**; ve hafifletilir. **شمر** dedi: Bize **البكراوي** **عوانة**’den hafifletme ile böyle rivayet etti; ve onun i‘râbı teşdîd ile: “**مثلث**” (bir şeyi üçleme olan **تثليث**’ten). Bunun üzerine Ömer dedi: “**المثلث**—babanı kaybedesice—odur ki: **الساعي بأخيه عند** …” ve bir nüshada: “**إلى السلطان**”; çünkü üç kişiyi helâk eder: kendisini, kardeşini ve sultanı; ve bir nüshada: “ve imamını”; yani onun hakkında ona koşuşturmakla. Rivayet: O, kardeşiyle imamına karşı **يمحل** eden adamdır; önce kendisiyle başlar da onu sıkıntıya sokar; sonra kardeşiyle; sonra imamıyla; işte o **المثلث**tir; ve o insanların şerlisidir.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: sayıdan **الثلاثة**: müzekker sayıda mâlûmdur; müennes ise **ثلاث**. **ابن السكيت**’ten: denilir: “O, **ثالث ثلاثة**’dir”; ona onluğa izâfe edilir; ve tenvinlenmez. Eğer ikisi ihtilâf ederse: istersen tenvinlersin, istersen izâfe edersin; dersin: “O, **رابع ثلاثة**” ve “**رابع ثلاثة**”; nitekim dersin: “**ضارب زيد**” ve “**ضارب زيدا**”; çünkü onun mânası vuku‘dur; yani kendisiyle onları dörde tamamladı. Eğer ikisi ittifak ederse, izâfeden başkası yoktur; çünkü isimler mezhebindedir; zira fiil mânasını murad etmedin; ancak “o, üçten biridir” ve “üçün bir kısmıdır” murad ettin; bu ise ancak muzâf olur. **الجوهري** **الصحاح**’ta uzattı; **ابن منظور** ve başkaları ona tâbi oldu; ve **ابن برى**’nin burada hâşiyelerinde güzel bir sözü vardır. **ابن سيده** dedi: Şairin sözüne gelince:

  “Seni fidye ederim, ey babamın ve dayımın ekini,
  İki gün geçti ve bu **الثالي**,
  Sen ise hicrân ile aldırmazsın”

  o, **الثالث**’ü murad etti; sonra **الياء**’yı **الثاء**’dan bedel kıldı. Ve hadîste: “Şibh-i amd diyeti **أثلاثا**”; yani otuz üç **حقة**, ve otuz üç **حقة**, ve otuz üç **جذعة**, ve otuz dört **ثنية**. Ve damme ile **الثلاثة**: **ابن الأعرابي**’den “**الثلاثة**”. Ve inşâd etti:

  “Üç ve iki dışında sağmadı,
  Ve sözü ancak söylenişi yakın olarak söylendi”

  onu **الثلاثة**’nin **ثاء**’sını damme ile inşâd etti. Ve sayıdan **الثلاثون**, **الثلاثة**’nin tezdîfi üzere değildir; fakat **العشرة**’nin tezdîfi üzeredir; bunu **سيبويه** söyledi. Ve **التثليث**: **الثنيا**’dan sonra ekini bir başka sulama ile sulamandır. Ve **الثلاثي**: **الثلاثة**’ye nisbetlidir; القياس dışı olarak. Ve **التهذيب**’de: **الثلاثي**: üç şeye nisbet edilen; yahut boyu üç arşın olan: **ثوب ثلاثي ورباعي**; oğlan da böyledir; denilir: **غلام خماسي**; ve **سداسي** denilmez; çünkü ona beş tamam olunca erkek olur. Ve **الحروف الثلاثية**: içinde üç harfin toplandığı şeylerdir. Ve **المثلاث**: **الثلث**’tendir; **المرباع**’ın **الربع**’ten olduğu gibi. Ve **أثلث الكرم**: onun üçte biri arttı; ve üçte ikisi yenildi. Ve **إناء ثلثان**: ölçek onun üçte birine ulaştı; içkide ve başkasında da böyledir. Ve **الفراء**’dan: **كساء مثلوث**: yün, kıl ve saçtan dokunmuş; ve inşâd etti:

  “Bir **مدرعة**; onun örtüsü **مثلوث**tur”

Ve **الأساس**’ta: **أرض مثلوثة**: üç kere sürüldü; ve **مثنية**: iki kere sürüldü. Ve “Onu **ثنيتها** ve **ثلثتها**.” Ve falan **يثنى ولا يثلث**; yani halifelerden ikisini sayar—ve onlar iki şeyhtir—ve başkasını iptal eder. Ve falan **يثلث ولا يربع**; yani onlardan üçünü sayar ve dördüncüyü iptal eder. Ve bir şeyh: **لا يثنى ولا يثلث**; yani ikinci ve üçüncü seferde kalkmaya güç yetiremez. Mecazdan: onun üzerinde **ذو ثلاث** vardır; yani üç koyunun yününden yapılmış bir örtü. Ve **تثنية الثلاثاء**: **ان**; **الفراء**’dan; ismi müzekker kılmaya gitti. Ve **ثليث**—küçültme, teşdîdli—**طيىء** yolunda Şam’a doğru bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَلَثَ القَوْمَ
1 ثَلَثَ القَوْمَ ثلث القوم , aor. ثَلُثَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. ثَلْثٌ, (TA,) He took the third of the goods, or property, of the people, or company of men. (S, M, Msb, K.) And ثُلِثَتِ التَّرِكَةُ The property left at death had a third of it taken. (A.) And ثَلَثَ, aor. ثَلِثَ , [but in this case it seems that it should be ثَلُثَ , as above,] is also said to signify He slew a third. (L.) ― -b2- ثَلَثَ القَوْمَ, (T, S, K,) or الاِثْنَيْنِ, (Fr, T, M,) or الرَّجُلَيْنِ, (Msb,) aor. ثَلِثَ , (S, M, Msb, K,) [thus distinguished from the verb in the first sense explained above,] inf. n. ثَلْثٌ, (TA,) signifies He was, or became, the third of the people, (T, S, K,) or a third to the two, (Fr, T, M,) or to the two men: (Msb:) or he made them, with himself, three: (T, S, K:) and similar to this are the other verbs of number, to ten [inclusive], except that you say, أَرْبَعُهُمْ and أَسْبَعُهُمْ and أَتْسَعُهُمْ, with fet-h, because of the ع. (S.) A poet says, (IAar, S,) namely, AbdAllah Ibn-Ez-Zubeyr El-Asadee, satirizing the tribe of Teiyi, (IB, TA,)
فَاـِنْ تَثْلِثُوا نَرْبَعْ وَاـِنْ يَكُ خَامِسٌ
يَكُنْ سَادِسٌ حَتَّى يُبِيرَكُمُ القَتْلُ
[And if ye make up the number of three, we will make up the number of four; and if there be a fifth of you, there shall be a sixth of us; so that slaughter shall destroy you]: (IAar, S, IB:) he means, if ye become three, we will become four: or if ye slay three. (IB, TA.) ― -b3- Also; (S, M, TA;) in the K, “ or, ” but this is wrong; (MF, TA;) ثَلَثَ القَوْمَ signifies He made the people, with himself, thirty; (A 'Obeyd, S, M, K;) they being twenty-nine: and in like manner one uses the other verbs of number, to a hundred [exclusive]. (A 'Obeyd, S.) And ثَلَثَ also signifies He made twelve to be thirteen. (T.) ― -b4- ثَلَثَ الأَرْضَ He turned over the ground three times for sowing, or cultivating. (A, TA.) ― -b5- See also 2. ― -b6- ثَلَثَ, (T, M, L, TA,) [as though intrans., an objective complement being app. understood,] or ↓ ثلّث, (K, [but the former is app. the right reading, unless both be correct,]) said of a horse, He came [third in the race; i. e., next] after that which is called المُصَلِّى: (T, M, L, K: [in the CK, الذى, after الفَرَسُ, should be omitted:]) then you say رَبَعَ: then, خَمَسَ. (T, M, L.) And in like manner it is said of a man [as meaning He came third]. (T.) ― -b7- لَا يَثْنِى وَلَا يَثْلِثُ, (so in a copy of the M in art. ثنى, but in the present art. in the same copy written لا يثنِى ولا يثْلِثُ,) or ↓ لَا يُثَنِّى وَلَا يُثَلِّثُ, (so in a copy of the A, [in the CK in art. ثنى, and in Freytag's Arab. Prov. ii. 545, لَا يُثَنَّى وَلَا يُثَلَّثُ,]) or ↓ لَا يُثْنِى وَلَا يُثْلِثُ, (so in a copy of the K in art. ثنى, [in the TA, in the present art. and in art. ثنى, without any syll. signs,]) said of an old man, meaning He cannot rise, (M, A, TA,) when he desires to do so, a first time, nor can he (M, TA) the second time, nor the third. (M, A, TA.)

ثلّثهُ
2 ثلّثهُ ثلث ثلثه ثلثة He made it three; or called it three: (Esh-Sheybلnee, and K in art. وحد:) تَثْلِيثٌ signifies the making [a thing] three [by addition or multiplication or division]; as also ↓ ثَلْثٌ [inf. n. of ثَلَثَ]: and the calling [it] three. (KL.) ― -b2- [Hence, ثلّث, inf. n. تَثْلِيثٌ, He asserted the doctrine of the Trinity.] ― -b3- [Hence also,] فُلَانٌ يُثَنِّى وَلَا يُثَلِّثُ Such a one counts two Khaleefehs, namely, the two Sheykhs [Aboo-Bekr and 'Omar], and [does not count three, i. e.,] rejects the other [that succeeded them]: and فُلَانٌ يُثَلِّثُ وَلَا يُرَبِّعُ Such a one counts three Khaleefehs, [namely, those mentioned above and 'Othmلn,] and [does not count a fourth, i. e.,] rejects ['Alee,] the fourth. (A, TA.) ― -b4- لَا يُثَنِّى وَلَا يُثَلِّثُ: see 1. ― -b5- ثلّث لِامْرَأَتِهِ, or عِنْدَهَا, He remained three nights with his wife: and in like manner the verb is used in relation to any saying or action. (TA voce سَبَّعَ.) ― -b6- ثلّث بِنَاقَتِهِ He tied, or bound, three of the teats of his she-camel with the صِرَار. (S.) ― -b7- ثَلَّثَتْ said of a she-camel, and of any female: see 4. ― -b8- ثلّث said of a horse in a race: see 1. ― -b9- ثلّث البُسْرُ, (M, K,) inf. n. as above, (K,) The full-grown unripe dates became, to the extent of a third part of them, ripe, or in the state in which they are termed رُطَب. (M, K.) ― -b10- تَثْلِيثٌ also signifies The watering seed-produce [on the third day, i. e.,] another time بَعْدَ الثُّنْيَا [which app. means after excepting, or omitting, one day]. (M.) ― -b11- And The making [a thing] triangular [or trilateral]. (KL.) ― -b12- [The making a letter three-pointed; making it to have three dots.] ― -b13- The making [a thing] to be a third part. (KL.) ― -b14- The making the electuary, or confection, of aromatics, or perfumes, that is called مُثَلَّث. (KL.)

اثلث القَوْمُ
4 اثلث القَوْمُ اثلث القوم The party of men became three: (Th, S, M, L, K:) and similar to this are the other verbs of number, to ten [inclusive]: (S:) also The party of men became thirty: and so in the cases of other numbers, to a hundred [exclusive]. (M, L.) ― -b2- اثلثت She (a camel, and any female,) brought forth her third young one, or offspring; (Th, M;) and so ↓ ثلّثت, or ↓ اثتلثت. (TA in art. بكر.) ― -b3- لَا يُثْنِى وَلَا يُثْلِثُ: see 1. ― -b4- اثلث said of a grape-vine, It had one third of its fruit remaining, two thirds thereof having been eaten. (M.)

8 اـِثْتَلَثَ see 4.

ثُلْثٌ
ثُلْثٌ ثلث : see ثُلُثٌ.

ثِلْثٌ
ثِلْثٌ ثلث The third young one or offspring, (M, A, K,) of a she-camel, (M, K,) and, accord, to Th, of any female: (M:) and in like manner others are termed, to ten [inclusive]. (A.) But one should not say نَاقَةٌ ثِلْثٌ [after the manner of ثِنْىٌ, q. v.]. (M.) ― -b2- سَقَى نَخْلَهُ الثِّلْثَ He watered his palm-trees once in three days: (A:) or he watered them بَعْدَ الثُّنْيَا [which app. means after excepting, or omitting, one day]. (K.) ثِلْثٌ is not used [thus] except in this case: there is no ثِلْث in the watering of camels; for the shortest period of watering is the رِفْه when the camels drink every day; then is the غِبّ, which is when they come to the water one day and not the next day; and next after this is the رِبْع; then, the خِمْس; and so on to the عِشْر: so says As: (S, TA:) and this is correct, though J's assertion that ثِلْث is not used except in this case is said by F to require consideration. (TA.) ― -b3- حُمَّى الثِّلْثِ i. q. حُمَّى الغِبِّ, [The tertian fever;] the fever that attacks one day and intermits one day and attacks again on the third day; called by the vulgar ↓ المُثَلِّثَةُ. (Msb.)

ثُلَثٌ
ثُلَثٌ ثلث : see what next follows.

ثُلُثٌ
ثُلُثٌ ثلث (T, S, M, A, Msb, K) and ↓ ثُلْثٌ (Msb, K) and ↓ ثُلَثٌ, which last is either a dial. var. or is so pronounced to make the utterance more easy, (MF,) A third; a third part or portion; (S, A, Msb, K;) as also ↓ ثَلِيتٌ, (As, T, S, M, Msb, K,) like ثَمِينٌ and سَبِيعٌ and سَدِيسٌ and خَمِيسٌ and نَصِيفٌ, (S,) though AZ ignored ثَلِيثٌ (T, S) and خَمِيسٌ: (S:) [and ↓ مِثْلَاثٌ, q. v., app, signifies the same:] the pl. of ثلث, (M, Msb,) and of ثليث also, (M,) is أَثْلَاثٌ. (M, Msb.) It is said in a trad., دِيَةُ شِبْهِ العَمْدِ أَثْلَاثًا [The expiatory mulct for that homicide which resembles what is intentional shall be thirds]; i. e., thirty-three she-camels each such as is termed حِقَّة, and thirtythree of which each is such as is termed جَذَعَة, and thirty-four of which each is what is termed ثَنِيَّة. (TA.)

اـِنَآءٌ ثَلْثَانُ
اـِنَآءٌ ثَلْثَانُ انآء ثلثان A vessel in which the corn &c. that is measured therein reaches to one third of it: and in like manner one uses this expression in relation to beverage, or wine, &c. (M, L.)

ثِلْثَانٌ
ثِلْثَانٌ ثلث ثلثان , (so in a copy of the M,) or ثَلِثَانٌ, and ثَلَثَانٌ, (K,) I. q. عِنَبُ الثَّعْلَبِ; (K;) the tree thus called. (M, TA.)

ثَلَاثٌ
ثَلَاثٌ ثلاث , also written ثَلٰثٌ: see ثَلَاثَةٌ, in six places: and ثُلَاثُ, in two places.

ثُلَاثُ
ثُلَاثُ ثلاث and ↓ مَثْلَثُ (S, L, K) Three and three; three and three together; or three at a time and three at a time; (L;) imperfectly decl. [because] changed from the original form of ثَلَاثَةٌ ثَلَاثَةٌ; (K;) or because of their having the quality of epithets and deviating from the original form of ثَلَاثَةٌ: they are epithets; for you say, مَرَرْتُ بِقَوْمٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ [I passed by a party of men two and two, and three and three, together]: (Sb, S:) or they are imperfectly decl. because they deviate from their original as to the letter and the meaning; the original word being changed as above stated, and the meaning being changed to ثَلَاثَةٌ ثَلَاثَةٌ: but the dim. is ↓ ثُلَيِّثٌ, perfectly decl., like أُحَيِّدٌ &c., because it is like حُمَيِّرٌ [dim. of حِمَارٌ], assuming the form of that which is perfectly decl., though it is not so in the cases of أَحْسَنُ and the like, as these words, in assuming the dim. form, do not deviate from the measure of a verb, for مَا أُحَيْسِنَهُ [How goodly is he!] is sometimes said. (S.) It is said in the Kur [iv. 3], فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَآءِ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ, i. e. Then marry ye such as please you, of women, two [and] two, and three [and] three, and four [and] four: [meaning, two at a time, &c.:] here مثنى &c. are imperfectly decl. because deviating from the original form of اِثْنَيْنِ اِثْنَيْنِ, &c., and from the fem. form. (Zj, T, L.) And one says ↓ مَثْلَثَ مَثْلَثَ, like ثُلَاثَ ثُلَاثَ. (T.) You say also, فَعَلْتُ الشَّىْءَ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ, meaning I did the thing twice and twice, and thrice and thrice, and four times and four times. (L.) ― -b2- [ثُلَاثٌ is app. fem. of ثُلَاثَةٌ, a dial, var. of ثَلَاثَةٌ, of which the fem. is ثَلَاثٌ: and hence,] ذُو ثُلَاثٍ, with damm [to the initial ث], A camel's [girth of the kind called] وَضِين. (K.) You say, اِلْتَقَتْ عُرَا ذِى ثُلَاثِهَا (tropical:) [lit., The loops of her girth met together]; (A, TA; [but in a copy of the former, ↓ ذى ثَلَاثِهَا;]) meaning, she was, or became, lean, or lank in the belly. (A. [See a similar saying voce بِطَانٌ.]) And a poet says,
وَقَدْ ضَمَرَتْ حَتَّى بَدَا ذُو ثُلَاثِهَا
[And she had become lean, or lank in the belly, so that her girth appeared]: but some say that ذو ثلاثها [here] means her belly, and the two skins, [namely,] the upper, and that which is pared, or scraped off, after the flaying: (TA:) or, accord. to some, the phrase is حَتَّى ارْتَقَى ذو ثلاثها, meaning, so that her fœtus rose to her back; the ثلاث [here again in a copy of the A written with fet-h to the initial ث, and in like manner ثلاثها,] being the سَابِيَآء and the سَلَا and the womb. (A, TA.) You say also ↓ عَلَيْهِ ذُو ثَلَاثٍ, [so I find it written, but perhaps it should be ذو ثُلَاثٍ,] meaning, (tropical:) Upon him is a [garment of the kind called] كِسَآء made of the wool of three sheep. (A, TA. [In the latter without any syll. sign to show that ثلاث here differs from the form in the exs. cited before.])

ثِلَاث
ثِلَاث ثلاث : see ثَالِثٌ.

ثَلُوثٌ
ثَلُوثٌ ثلوث A she-camel that fills three vessels (S, M, A, L, K) such as are called أَقْدَاح, (M, L,) when she is milked, (S, K,) [i. e.,] at one milking. (A.) This is the utmost quantity that the camel yields at one milking. (IAar, M.) ― -b2- Also A she-camel three of whose teats dry up: (S, M, A, K: [accord. to the TA, it is said in the T that such is termed ↓ مَثْلُوثٌ; but I think that this is a mistranscription:]) or that has had one of her teats cut off (IAar, T, M, L, K) by cauterization, which becomes a mark to her, (IAar, M,) and [in some copies of the K “ or ”] is milked from three teats: (T, M, L, K:) or that has three teats; (IAar, TA;) [and] so ↓ مُثَلِّثَةٌ: (T, TA:) or a she-camel having one of her teats dried up in consequence of something that has happened to it. (ISk.)

ثَلِيثٌ
ثَلِيثٌ ثليث : see ثُلُثٌ.

ثَلَاثَةٌ
ثَلَاثَةٌ ثلاث ثلاثه ثلاثة , also written ثَلٰثَةٌ, a noun of number, [i. e. Three,] is masc., (S, M, Msb,) and is also written and pronounced ↓ ثُلَاثَةٌ, with damm: (IAar, M, TA:) the fem. is ↓ ثَلَاثٌ, also written ثَلٰثٌ; (S, M, Msb;) [and app. ثُلَاثٌ also, mentioned above, under the head of ثُلَاثُ, but only as occurring with ذُو prefixed to it.] You say ثُلَاثَةُ رِجَالٍ [Three men]: and نِسْوَةٍ ↓ ثَلَاثُ [three women]. (Msb.) In the saying of Mohammad, ↓ رُفِعَ القَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ [The pen of the recording angel is withheld from three persons] ثلاث is for ثَلَاثِ أَنْفُسٍ. (Msb. [See art. رفع.]) [In like manner, ↓ ثَلَاثٌ occurs in several trads. for ثَلَاثُ خِصَالٍ; as, for instance, in the saying,] ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ حَاسَبَهُ اللّٰهُ حِسَابًا يَسِيرًا [There are three qualities: in whomsoever they be, God will reckon with him with an easy reckoning]: these are, thy giving to him who denies thee, and forgiving him who wrongs thee, and being kind to him who cuts thee off from him. (El-Jلmi' es-Sagheer.) The people of El-Hijلz say, أَتَوْنِى ثَلَاثَتَهُمْ [The three of them came to me], and أَرْبَعَتَهُمْ, and so on to ten [inclusive], with nasb in every case; and in like manner in the fem., ↓ أَتَيْنَنِى ثَلَاثَهُنَّ, and أَرْبَعَهُنَّ: but others decline the word with the three vowels, making it like كُلُّهُمْ: after ten, however, only nasb is used; so that you say, أَتَوْنِى أَحَدَ عَشَرَهُمْ [and ثَلَاثَةَ عَشَرَهُمْ], and اـِحْدَى عَشْرَتَهُنَّ [and ثَلَاثَ عَشْرَتَهُنَّ]. (S.) The saying وَلَدُ الزِّنَا شَرٌ الثَّلَاثَةِ means [The offspring of adultery, or fornication, is the worst of the three] if he do the deeds of his parents. (Mgh.) [It is said that when ثلاثة means the things numbered, not the amount of the number, it is imperfectly decl., being regarded as a proper name; and so are other ns. of number. (See ثُمَانِيةٌ.) See also سِتَّةٌ.] ― -b2- ثَلَاثَةَ عَشَرَ [indecl. in every case, meaning Thirteen,] is pronounced by some of the Arabs ثَلَاثَةَ عْشَرَ: and [the fem.] عَشْرَةَ ↓ ثَلَاثَ, thus in the dial. of El- Hijلz [and of most of the Arabs], is pronounced ثَلَاثَ عَشِرَةَ in the dial. of Nejd. (S in art. عشر.)

ثُلَاثَةٌ
ثُلَاثَةٌ ثلاث ثلاثه ثلاثة : see ثَلَاثَةٌ.

الثَّلَاثَآءُ
الثَّلَاثَآءُ الثلاثآء , also written الثَّلٰثَآءُ, (Lth, T, S, M,) or يَوْمُ الثَّلَاثَآءِ or الثَّلٰثَآءِ, (A, Msb, K,) and ↓ الثُّلَاثَآء, with damm, (A, K,) [meaning The third day of the week, Tuesday,] has this form for the sake of distinction; for properly it should be الثَّالِثُ: (S, M:) or it has meddeh in the place of the ة in the noun of number [ثَلَاثَةٌ] to distinguish it from the latter: (Lth, T:) [it is without tenween in every case; when indeterminate as well as when determinate; being fem.:] the pl. is ثَلَاثَاوَاتٌ (S, M, Msb) and أَثَالِثُ. (Th, M.) It has no dim. (Sb, S in art. امس.) Lh relates that Aboo-Ziyلd used to say, مَضَى الثَّلَاثَآءُ بِمَا فِيهِ [Tuesday passed with what occurred in it]; making ثلاثاء sing. and masc.; [but this he did because he meant thereby يَوْمُ الثَّلَاثَآءِ; يوم being masc.:] Th is related to have said, بِمَا فِيهَا; making it fem.: and Abu-l-Jarrلh used to say, مَضَتِ الثَّلَاثَآءُ بِمَا فِيهِنَّ, treating the word as a numeral. (M.)

الثُّلَاثَآءُ
الثُّلَاثَآءُ الثلاثآء : see الثَّلَاثَآءُ.

ثُلَاثِىٌّ
ثُلَاثِىٌّ ثلاث ثلاثى ثلاثي a rel. n. from ثَلَاثَةٌ, anomalously formed, (M,) [or regularly formed from ثُلَاثَةٌ,] Of, or relating to, three things. (T, TA.) ― -b2- Three cubits in length, or height; applied in this sense to a garment, or piece of cloth; (T, A;) and to a boy. (T.) ― -b3- A word comprising, or composed of, three letters [radical only, or of three radical letters with one or more augmentative; i. e., of three radical letters with, or without, an augment]. (T, TA.)

ثَلَاثُونَ
ثَلَاثُونَ ثلاثون , [also written ثَلٰثُونَ,] the noun of number, [meaning Thirty, and also thirtieth,] is not considered as a multiple of ثَلَاثَةٌ, but as a multiple of عَشَرَةٌ; and therefore, if you name a man ثَلَاثُونَ, you do not make the dim. to be ثَلِيِّثُون, but [you assimilate the noun from which it is formed to a pl. with و and ن from عَشَرَةٌ, or to عِشْرُونَ, and say] ↓ ثُلَيْثُونَ. (Sb, M.)

ثُلَيْثُونَ
ثُلَيْثُونَ ثليثون : see what immediately precedes.

ثَلَاثَاوِىٌّ
ثَلَاثَاوِىٌّ ثلاثاوى ثلاثاوي : One who fasts alone on the third day of the week. (IAar, Th, M.)

ثُلَيِّثٌ
ثُلَيِّثٌ ثليث : see ثُلَاثُ.

ثَالِثٌ
ثَالِثٌ ثالث [Third]: fem. with ة. (T, &c.) The final ث in الثَّالِثُ is sometimes changed into ى. (M.) You say, هُوَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ [He, or it, is the third of three]: thus you say when the two [terms] agree, each with the other; but not ثَالِثٌ ثَلَاثَةً; ثالث being regarded in the former case as though it were a subst.; for you do not mean to convey by it a verbal signification, but only mean that he, or it, is one of the three, or a portion of the three: (Fr, ISk, T, S:) and in like manner you say, هِىَ ثَالِثَةُ ثَلَاثَ [She is the third of three]; but when there is among the females a male, you say, هِىَ ثَالِثَةُ ثَلَاثَةٍ, making the masc. to predominate over the fem. (T.) When the two [terms] are different, you may make the former to govern the gen. case or to govern as a verb; saying, هُوَ رَابِعُ ثَلَاثَةٍ or هُوَ رَابِعٌ ثَلَاثَةً, like as you say ضَارِبُ زَيْدٍ and ضَارِبٌ زَيْدًا; and thus you also say, هٰذَا ثَالِثُ اثْنَيْنِ and هٰذَا ثَالِثٌ اثْنَيْنِ, meaning This makes two to be three, with himself, or itself. (ISk, T, * S. [In most copies of the S, for ثَالِثٌ اثْنَيْنِ is put ثَالِثَ اثْنَيْنِ; and, in the explanation of this phrase, ثَلَّثَ اثْنَيْنِ for ثَلَثَ اثْنَيْنِ: IB has remarked that these are mistakes.]) ↓ ثِلَاث occurs in the sense of ثَالِث in a trad. cited voce ثَانٍ in art. ثنى. (Sh, T in art. ثنى.) ― -b2- ثَالِثَةُ الأَثَافِى means A projecting portion of a mountain, by which are placed two pieces of rock, upon all which is placed the cooking-pot. (S, K.) Hence the saying, رَمَاهُ اللّٰهُ بِثَالِثَةِ الأَثَافِى [explained in art. اثف]. (TA.) ― -b3- [ثَالِثَ عَشَرَ and ثَالِثَةَ عَشْرَةَ, the former masc. and the latter fem., meaning Thirteenth, are generally held to be indecl. in every case without the art.; but with the art., most say in the nom. الثَّالِثُ عَشَرَ, accus. الثَّالِثَ عَشَرَ, and gen. الثَّالِثِ عَشَرَ; and in like manner in the fem. Accord. to some,] you say, هُوَ ثَالِثُ عَشَرَ as well as هُوَ ثَالِثَ عَشَرَ [He, or it, is a thirteenth]: he who uses the former phrase says that he means هُوَ ثَالِثُ ثَلَاثَةَ عَشَرَ, (T, S,) i. e. He, or it, is one of thirteen, (T,) and that he suppresses ثلاثه, and leaves ثالث decl. as it was; and he who uses the latter phrase says that he likewise means this, but that, suppressing ثلاثة, he gives its final vowel to the word ثالث, (T, S,) to show that there is a suppression: (S:) but IB says that the former of these two phrases is wrong; that the Koofees allow it, but that the Basrees disallow it, and pronounce it a mistake. (L.) [And accord. to J, one says, هٰذَا الثَّالِثَ عَشَرَ and هٰذِهِ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ This is the thirteenth, or this thirteenth: for he adds,] and you say, هذَا الحَادِى عَشَرَ and الثَّانِىَ عَشَرَ and so on to twenty [exclusive]; all with fet-h; for the reason which we have mentioned: and in like manner in the fem., in which each of the two nouns is with ة. (S.) You say also, ثَالِثَ عَشَرَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ [The thirteenth of thirteen]; and so on to تَاسِعَ عَشَرَ تِسْعَةَ عَشَرَ: and in like manner in the fem. (I' AK p. 316.)

الثَّالُوثُ
[ الثَّالُوثُ الثالوث ثالوث The Trinity.]

مَثْلَثُ
مَثْلَثُ مثلث and مَثْلَثَ: see ثُلَاثُ. ― -b2- مثلث [i. e. مَتْلَثٌ] signifies A chord [of a lute] composed of three twists: that which is of two twists is called مثنى [i. e. مَثْنًى]: or, as some say, these two words signify [respectively] the third chord and the second: their pls. are مَثَالِثُ and مَثَانٍ. (Har p.244.)

مُثْلِثٌ
مُثْلِثٌ مثلث A she-camel, and any female, bringing forth her third young one, or offspring: one should not say نَاقَةٌ ثِلْثٌ. (M.) ― -b2- See also مُثَلِّثٌ.

مُثَلَّثٌ
مُثَلَّثٌ مثلث A thing having three angles or corners, triangular [or trilateral]; a triangle. (S, K.) You say مُثَلَّثٌ حَادٌّ [An acute-angled triangle]: and مُثَلَّثٌ قَائِمٌ [A right-angled triangle]. (TA.) And أَرْضٌ مُثَلَّثَةٌ A three-sided piece of land. (TA.) ― -b2- A thing composed of three layers or strata, or of three distinct fascicles or the like; (M, TA;) [see also مَثْلُوثٌ;] and in like manner what are composed of four, and more, to ten [inclusive], are called by similar epithets: (TA:) or a thing of three folds. (Lth, T.) ― -b3- [As a conventional term in lexicology, A word having a letter which has any of the three vowels: ex. gr., بَدْأَةٌ is مُثَلَّثَةُ البَآءِ; i. e., it is written بَدْأَةٌ and بُدْأَةٌ and بِدْأَةٌ. As such also, A verb having its عَيْن (or middle radical letter) movent by any of the three vowels: ex. gr., بَهَأَ بِهِ is مُثَلَّثٌ; i. e., it is written بَهَأَ and بَهُؤَ and بَهِئَ. And as such, مُثَلَّثَةٌ (not مُثْلَثَةٌ) signifies Three-pointed; having three diacritical points: it is an epithet added to ثَآء, to prevent its being mistaken for بَآء or تَآء or يَآء.] ― -b4- Wine (شَرَاب) cooked until the quantity of two thirds of it has gone; (S, K;) the expressed juice of grapes so cooked. (Mgh.) ― -b5- And A certain electuary, or confection, of aromatics, or perfumes. (KL.)

مُثَلِّثٌ
مُثَلِّثٌ مثلث A calumniator, or slanderer, of his brother [or fellow] to his prince; because he destroys three; namely, himself and his brother and his prince: (Sh, T, M, * K:) as also ↓ مُثْلِثٌ; (K;) or thus accord. to Aboo-'Owلneh. (Sh, T.) ― -b2- See also ثِلْثٌ, last sentence: ― -b3- and see ثَلُوثٌ.

مِثْلَاثٌ
مِثْلَاثٌ مثلاث from ثُلُثٌ is like مِرْبَاعٌ from رُبْعٌ. (M.) See ثُلُثٌ and مِرْبَاعٌ.

مَثْلُوثٌ
مَثْلُوثٌ مثلوث Property of which a third part has been taken. (A.) ― -b2- [Applied to a verse,] That of which a third has been taken away: (M, K:) whatever is مَثْلُوث is مَنْهُوك: (TA:) or the former word signifies as above, and the latter signifies that of which two thirds have been taken away: this is the opinion of the authors on versification with respect to the metres called رَجَز and مُنْسَرِح: (M, TA:) the مثلوث in poetry is that whereof two feet out of six have gone. (TA.) ― -b3- A rope composed of three strands (Lth, T, S, M, A, K) twisted together, (Lth, T, A,) and in like manner woven, or plaited: (Lth, T:) and ropes composed of four, five, six, seven, and nine, strands, but not of eight nor of ten, are similarly called. (M.) ― -b4- A garment of the kind called كِسَآء woven of wool and camels' hair (وَبَر) and goats' hair (شَعَر). (Fr, T.) ― -b5- مَزَادَةٌ مَثْلَوثَةٌ A مزادة [or leathern water-bag] made of three skins. (T. S, A, K.) ― -b6- أَرْضٌ مَثْلُوثَةٌ Land turned over three times for sowing or cultivating. (A.) ― -b7- See also ثَلُوثٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَلَثَ
ثَلَثَ I ,  U ( n. ac. ثَلْث 1 ),
a.  Took a third of.

b.  Was the third.

c.  Did three times, or the third time.

ثَلَّثَ
ثَلَّثَ II ,
a.  Made, or counted, or took three; tripled; trisected, made triangular, trilateral; made three-pointed; did one third of, did three times.

أَثْلَثَ
أَثْلَثَ IV ,
a.  Was, or became, three.

ثِلْث
ثِلْث 2 ,
a.  Third, the third; tertian ( fever ).

ثُلْث
ثُلْث 3 ,  ثُلُث 10 ,
a.  A third, third part.

ثُلُثِيّ
ثُلُثِيّ 10yi ,
a.  Large ornamental writing.

ثَاْلِث
ثَاْلِث 21 ,
a.  Third; the third.

ثَاْلِثَة
ثَاْلِثَة 21t , ( pl. ثَوَاْلِثُ 41 ),
a.  see 21 (a) .

b.  Sixteenth part of a second ( astronomical ).

ثَلَاْث
ثَلَاْث 22 [ fem. ],
a.  Three.

ثَلَاْثَة
ثَلَاْثَة 22t [ mas. ],
a.  Three.

ثُلَاْث
ثُلَاْث 24 ,
a.  By threes, three & three.

b.  Thrice, three times.

ثُلَاْثِيّ
ثُلَاْثِيّ 24yi ,
a.  Threefold.

b.  Triliteral ( verb ).

ثَلِيْث
ثَلِيْث 25 ,
a.  see 3 .

ثَاْلُوْث
ثَاْلُوْث 40
a.  [ art. ], The Trinity.

ثَالِثًا
ثَالِثًا
a.  Thirdly.

ثَلَاثُوْن
ثَلَاثُوْن
a.  Thirty.

ثَلَاثًَا
ثَلَاثًَا
a.  Thrice, three times.

ثَلَاث عَشَرِة
ثَلَاث عَشَرِة
a.  Thirteen [ mas. ].

ثَلَاثَة عَشَر
ثَلَاثَة عَشَر
a.  Thirteen [ fem. ].

مُثَلَّث
مُثَلَّث
a.  Triangular; triangle.

b.  Tripled.

c.  [ t ], Tertian ( fever ).

الثَُّلَاثَآء
الثَُّلَاثَآء
a.  Tuesday, the third day of the week.

تَثْلِيْثِيُّوْن
تَثْلِيْثِيُّوْن
a.  Trinitarians.

تَثْلِيْثِيَّة
تَثْلِيْثِيَّة
a.  Trinitarianism.

##### Türkçe

**ثَلَثَ**
**ثَلَثَ** I , U (n. ac. **ثَلْث** 1),
a. Üçte birini aldı.

b. Üçüncü oldu.

c. Üç kere yaptı; yahut üçüncü kere yaptı.

**ثَلَّثَ**
**ثَلَّثَ** II,
a. Üç yaptı; yahut saydı; yahut üç aldı; üçledi; üçe böldü; üçgen yaptı; üç kenarlı yaptı; üç uçlu yaptı; üçte birini yaptı; üç kere yaptı.

**أَثْلَثَ**
**أَثْلَثَ** IV,
a. Üç oldu; yahut üçe dönüştü.

**ثِلْث**
**ثِلْث** 2,
a. Üçüncü; üçüncü olan; tertiyan (humma).

**ثُلْث**
**ثُلْث** 3, **ثُلُث** 10,
a. Üçte bir; üçüncü kısım.

**ثُلُثِيّ**
**ثُلُثِيّ** 10yi,
a. Büyük süslü yazı.

**ثَاْلِث**
**ثَاْلِث** 21,
a. Üçüncü; üçüncü olan.

**ثَاْلِثَة**
**ثَاْلِثَة** 21t, (pl. **ثَوَاْلِثُ** 41),
a. 21 (a)’ya bak.

b. Bir saniyenin on altıda biri (astronomik).

**ثَلَاْث**
**ثَلَاْث** 22 [müennes],
a. Üç.

**ثَلَاْثَة**
**ثَلَاْثَة** 22t [müzekker],
a. Üç.

**ثُلَاْث**
**ثُلَاْث** 24,
a. Üçer üçer; üç ve üç.

b. Üç kere; üç defa.

**ثُلَاْثِيّ**
**ثُلَاْثِيّ** 24yi,
a. Üç katlı.

b. Üç harfli (fiil).

**ثَلِيْث**
**ثَلِيْث** 25,
a. 3’e bak.

**ثَاْلُوْث**
**ثَاْلُوْث** 40,
a. [art.], Teslis.

**ثَالِثًا**
**ثَالِثًا**
a. Üçüncü olarak.

**ثَلَاثُوْن**
**ثَلَاثُوْن**
a. Otuz.

**ثَلَاثًَا**
**ثَلَاثًَا**
a. Üç kere; üç defa.

**ثَلَاث عَشَرِة**
**ثَلَاث عَشَرِة**
a. On üç [müzekker].

**ثَلَاثَة عَشَر**
**ثَلَاثَة عَشَر**
a. On üç [müennes].

**مُثَلَّث**
**مُثَلَّث**
a. Üçgen; üçgen (şekil).

b. Üçlenmiş.

c. [t], Tertiyan (humma).

**الثَُّلَاثَآء**
**الثَُّلَاثَآء**
a. Salı; haftanın üçüncü günü.

**تَثْلِيْثِيُّوْن**
**تَثْلِيْثِيُّوْن**
a. Teslisçiler.

**تَثْلِيْثِيَّة**
**تَثْلِيْثِيَّة**
a. Teslisçilik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثلث
ثَلَثَ - يَثْلِثُ، ثَلاثَة - ثَلاثِيْن - ثَلاثُ مِائَة - ثَلاثَة آلاف - ثُلاث - ثالِث - ثالِثَة - ثُلُث -ثُلُثان
ثَلَثَ - يَثْلِثُ + كائن + كائنين: يصير ثالثهما
ثَلاث: العدد المعروف
ثَلاثَة: العدد المعروف
ثَلاثِيْن: العدد المعروف
ثَلاثُ مِائَة: العدد المعروف: تقرأ : ثَلاثْمِئَة
ثَلاثَة آلاف: العدد المعروف
ثُلاث: مجموعة من الأشياء مقدار أفرادها بالعدد ثلاثة: ثلاثة ثلاثة: كل ثلاثة مجموعة
ثَالِث: الذي يأتي ترتيبه الثالث من قائمة المعدودات
ثَالِثَة: التي يأتي ترتيبها الثالثة من قائمة المعدودات
ثُلُث: جزء واحد من ثلاثة أجزاء متساوية من الشيء
ثُلُثان: جزءان من ثلاثة أجزاء متساوية من الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أسماء الأعداد من واحد إلى عشرة والمائة والألف"، وهي:
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ)، ثَنَى - يَثْنى، ثَلَثَ - يَثْلِثُ، رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ)، خَمَسَ - يَخْمِسُ، سَدَسَ - يَسْدِسُ، سَبَعَ - يَسْبَعُ، ثَمَنَ - يَثمِنُ، تَسَعَ - يَتْسَعُ، عَشَرَ - يَعْشُرُ، مَأَى - يَمْأَى، أَلَفَ - يَأْلِفُ
ثلاثة
أيام	﴿قال رب اجعل لي آية قال آيتك ألا تكلم الناس ثلاثة أيام إلا رمزا واذكر ربك كثيرا وسبح بالعشي والإبكار (41)﴾ آل عمران ﴿قال رب اجعل لي آية قال آيتك ألا تكلم الناس ثلاث ليال سويا(10)﴾ مريم
 	﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة ﴿لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم ولكن يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان فكفارته إطعام عشرة مساكين من أوسط ما تطعمون أهليكم أو كسوتهم أو تحرير رقبةفمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام ذلك كفارة أيمانكم إذا حلفتم واحفظوا أيمانكم كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تشكرون(89)﴾ المائدة
 	﴿فعقروها فقال تمتعوا في داركم ثلاثة أيام ذلك وعد غير مكذوب(65)﴾ هود
قروء       أشهر	﴿والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء ولا يحل لهن أن يكتمن ما خلق الله في أرحامهن إن كن يؤمن بالله واليوم الآخر وبعولتهن أحق بردهن في ذلك إن أرادوا إصلاحا ولهن مثل الذي عليهن بالمعروف وللرجال عليهن درجة والله عزيز حكيم(228)﴾ البقرة ﴿واللائي يئسن من المحيض من نسائكم إن ارتبتم فعدتهن ثلاثة أشهر واللائي لم يحضن وأولات الأحمال أجلهن أن يضعن حملهن ومن يتق الله يجعل له من أمره يسرا (4)﴾ الطلاق
أفراد	﴿وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت وضاقت عليهم أنفسهم وظنوا أن لا ملجأ من الله إلا إليه ثم تاب عليهم ليتوبوا إن الله هو التواب الرحيم(118)﴾ التوبة
 	﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ الكهف ﴿ألم ترى أن الله يعلم ما في السماوات وما في الأرض ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم ولا خمسة إلا هو سادسهم ولا أدنى من ذلك ولا أكثر إلا هو معهم أين ما كانوا ثم ينبئهم بما عملوا يوم القيامة إن الله بكل شيء عليم(7)﴾ المجادلة
أزواج	﴿وكنتم أزواجا ثلاثة (7)﴾ الواقعة
ثلاثة آلهة	﴿لقد كفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة وما من إله إلا إله واحد وإن لم ينتهوا عما يقولون ليمسن الذين كفروا منهم عذاب أليم(73)﴾ المائدة ﴿ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(171)﴾ النساء
مرات - عورات	﴿ياأيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لكم ليس عليكم ولا عليهم جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم على بعض كذلك يبين الله لكم الآيات والله عليم حكيم(58)﴾ النور
ظلمات	﴿خلقكم من نفس واحدة ثم جعل منها زوجها وأنزل لكم من الأنعام ثمانية أزواج يخلقكم في بطون أمهاتكم خلقا من بعد خلق في ظلمات ثلاث ذلكم الله ربكم له الملك لا إله إلا هو فأنى تصرفون(6)﴾ الزمر
شعب	﴿انطلقوا إلى ظل ذي ثلاث شعب (30)﴾ المرسلات
ثلاثين
ليلة﴿وواعدنا موسى ثلاثين ليلة وأتممناها بعشر فتم ميقات ربه أربعين ليلة وقال موسى لأخيه هارون اخلفني في قومي وأصلح ولا تتبع سبيل المفسدين(142)﴾ الأعراف
شهراً	﴿ووصينا الإنسان بوالديه إحسانا حملته أمه كرها ووضعته كرها وحمله وفصاله ثلاثون شهرا حتى إذا بلغ أشده وبلغ أربعين سنة قال رب أوزعني أن أشكر نعمتك التي أنعمت علي وعلى والدي وأن أعمل صالحا ترضاه وأصلح لي في ذريتي إني تبت إليك وإني من المسلمين(15)﴾ الأحقاف
ثلاث مائة
سنين﴿ولبثوا في كهفهم ثلاث مائة سنين وازدادوا تسعا(25)﴾ الكهف
ثلاثة آلاف
 ﴿إذ تقول للمؤمنين ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين (124)﴾ آل عمران
ثُلاث
 ﴿وإن خفتم ألا تقسطوا في اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى وثلاث ورباع فإن خفتم ألا تعدلوا فواحدة أو ما ملكت أيمانكم ذلك أدنى ألا تعولوا (3)﴾ النساء
 	﴿الحمد لله فاطر السماوات والأرض جاعل الملائكة رسلا أولي أجنحة مثنى وثلاث ورباع يزيد في الخلق ما يشاء إن الله على كل شيء قدير(1)﴾ فاطر
ثالث - ثالثة
 ﴿إذ أرسلنا إليهم اثنين فكذبوهما فعززنا بثالث فقالوا إنا إليكم مرسلون(14)﴾ يس ﴿ومناة الثالثة الأخرى(20)﴾ النجم
 	﴿لقد كفر الذين قالوا إن الله ثالث ثلاثة وما من إله إلا إله واحد وإن لم ينتهوا عما يقولون ليمسن الذين كفروا منهم عذاب أليم(73)﴾ المائدة ﴿ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(171)﴾ النساء
ثلث - ثلثا
 ﴿يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)﴾ النساء
 	﴿ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد فإن كان لهن ولد فلكم الربع مما تركن من بعد وصية يوصين بها أو دين ولهن الربع مما تركتم إن لم يكن لكم ولد فإن كان لكم ولد فلهن الثمن مما تركتم من بعد وصية توصون بها أو دين وإن كان رجل يورث كلالة أو امرأة وله أخ أو أخت فلكل واحد منهما السدس فإن كانوا أكثر من ذلك فهم شركاء في الثلث من بعد وصية يوصى بها أو دين غير مضار وصية من الله والله عليم حليم(12)﴾ النساء
 	﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء
 	﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله وآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(20 )﴾ المزمل
مختار الصحاح
● [ثلث] ث ل ث: يوم الثُّلاثَاءِ بالمد ويضم وجمعه ثَلاثَاوَاتٌ و الثَّلِيثُ الثُّلُثُ وأنكره أبو زيد و ثُلاثُ بالضم و مَثْلَثُ بوزن مذهب غير مصروفين للعدل والصفة و ثَلَثَ القوم من باب أخذ ثلث أموالهم و ثَلَثَهم من باب ضرب إذا كان ثالِثَهم أو كملهم ثلاثة بنفسه قلت في التهذيب وغيره وكملهم بغير ألف قال وكذلك إلى العشرة إلا أنك تفتح أربعهم وأسبعهم وأتسعهم في المعنيين جميعا لمكان العين و أَثْلَثَ القوم صاروا ثلاثة وأربعوا صاروا أربعة وهكذا إلى العشرة و المُثَّلَثُ من الشراب الذي طبخ حتى ذهب ثلثاه منه
الراغب
ثلث
- الثلاثة والثلاثون، والثلاث والثلثمائة، وثلاثة آلاف، والثلث والثلثان.
قال عز وجل: }فلأمه الثلث﴿[النساء/11]، أي: أحد أجزائه الثلاثة، والجمع أثلاث، قال تعالى:﴾ووعدانا موسى ثلاثين ليلة﴿[الأعراف/142]، وقال عز وجل:﴾ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم﴿[المجادلة/7]، وقال تعالى:﴾ثلاث عورات لكم﴿[النور/58]، أي: ثلاثة أوقات العورة، وقال عز وجل:﴾ولبثوا في كهفهم ثلثمائة سنين﴿[الكهف/25]، وقال تعالى:﴾بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين﴿[آل عمران/124]، وقال تعالى:﴾إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه﴿[المزمل/20]، وقال عز وجل:﴾مثنى وثلاث ورباع{ [فاطر/1]، أي: اثنين اثنين وثلاثة ثلاثة. وثلثت الشيء: جزأته أثلاثا، وثلثت القوم: أخذت ثلث أموالهم، وأثلثتهم: صرت ثالثهم أو ثلثهم، وأثلثت الدراهم فأثلثت هي (راجع ص 82 في الحاشية)، وأثلث القوم: صاروا ثلاثة وحبل مثلوث: مفتول على ثلاثة قوى، ورجل مثلوث: أخذ ثلث ماله، وثلث الفرس وربع جاء ثالثا ورابعا في السباق، ويقال: أثلاثة وثلاثون عندك أو ثلاث وثلاثون؟ كناية عن الرجال والنساء، وجاؤوا ثلاث ومثلث (قال ابن مالك في مثلثه:
معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب)، أي: ثلاثة ثلاثة، وناقة تلوث (قال ابن مالك في مثلثه:
معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب) :
تحلب من ثلاثة أخلاف، والثلاثاء والأربعاء من الأيام جعل الألف فيهما بدلا من الهاء، نحو: حسنة وحسناء، فخص اللفظ باليوم، وحكي: ثلثت الشيء تثليثا: جعلته على ثلاثة أجزاء، وثلث البسر: إذا بلغ الرطب ثلثيه، أو ثلث العنب: أدرك ثلثاه، وثوب ثلاثي: طوله ثلاثة أذرع.
ملخص اللسان
1.     ثَلَثَ الاثنينِ يَثْلِثُهما ثَلْثاً: صار لهما ثالثاً.
2.     الثَّلاثة: مِن العدد،
3.     كانوا تسعة وعشرين فثَلَثْتُهم أَي  صِرْتُ بهم تمامَ ثلاثين،
4.     وأَثْلَثَ القومُ: صاروا ثلاثة؛
5.     والثَّلاثاء: من الأَيام؛
6.     تَثْلِثُوا أَي تَقْتُلوا ثالثاً؛
7.     هو ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ؛ يعني هو أَحدهم،
8.     وأَرضٌ مُثَلَّثة: لها  ثلاثةُ أَطرافٍ؛
9.     وشيء  مُثَلَّثٌ: موضوع على ثلاثِ طاقاتٍ.
10.                        ومَثْلُوثٌ: مَفْتُولٌ على ثلاثِ  قُوًى؛
11.                        والمَثْلُوثُ من الحبال: ما فُتِلَ على ثلاثِ قُوًى،
12.                        وثَلَّثَ  الفرسُ: جاء بعد المُصَّلِّي،
13.                        والتَّثْلِيثُ: أَنْ تَسْقِيَ الزَّرْعَ سَقْيةً أُخْرى،
14.                        كان طُولُه ثلاثةَ أَذْرُع: ثوبٌ  ثُلاثيٌّ ورُباعِيٌّ،
15.                        والحروفُ الثُّلاثيَّة: التي  اجتمع فيها ثلاثة أَحرف.
16.                        وناقة ثَلُوثٌ: يَبِسَتْ ثلاثةٌ من أَخْلافها،
17.                        رماه اللهُ بثالِثةِ الأَثافي، وهي الداهيةُ العظيمة، والأَمْرُ  العظيم،
18.                        وثالثةُ  الأَثافي: الحَيْدُ النادِرُ من الجبل،
19.                        والثَّلُوثُ من النُّوق: التي تَمْلأُ ثلاثةَ أَقداح إِذا حُلِبَتْ،
20.                        والمُثَلَّثُ من الشراب: الذي طُبِخَ حتى ذهب ثُلُثاه؛
21.                        ثَلَّثَ بناقته إِذا صَرَّ منها ثلاثةَ أَخْلاف؛
22.                        ومَزادة مَثْلُوثة: من ثلاثة آدِمةٍ؛
23.                        فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النساء مَثْنى  وثُلاثَ ورُباعَ؛ معناه: اثنين اثنين، وثَلاثاً ثَلاثاً،
24.                        والمُثَلِّثُ: الساعي بأَخيه إِلى السلطان يُهْلِك ثلاثةً: نفسَه،  وأَخاه، وإِمامه بالسعي فيه إِليه.
25.                        وثِلْثُ الناقةِ: وَلدُها الثالثُ،
26.                        والثُّلُثُ والثَّلِيثُ من الأَجزاء: معروف،
27.                         الثُّلُثُ سهم من ثَلاثةٍ،
28.                        وثَلَثَهم يَثْلُثهم ثَلْثاً:  أَخَذَ ثُلُثَ أَموالِهم،
29.                        والمَثْلُوثُ من الشعر: الذي ذهب جُزْآنِ  من ستة أَجزائه.
30.                        وثَلَّثَ  البُسْرُ: أَرْطَبَ ثُلُثه.
31.                        وإِناءٌ ثَلْثانُ: بَلَغ الكيلُ ثُلُثَه،
32.                        والثَّلِثانُ: شجرة عِنبِ الثَّعْلب.
33.                        كِساءٌ مَثْلُوثُ مَنْسُوجٌ من صُوف وَوَبَرٍ وشَعَرٍ؛
34.                        ذو ثُلاثها: بَطْنُها والجِلدتانِ العُلْيا والجِلدة التي تُقْشَر  بعد السَّلْخ
35.                       تَثْلِيثُ وادٍ عظيمٌ مشهور؛
لسان العرب
● -   ثلث: الثَّلاثة: مِن العدد، في عدد المذكر، معروف، والمؤَنث ثلاث.  وثَلَثَ الاثنينِ يَثْلِثُهما ثَلْثاً: صار لهما ثالثاً. وفي التهذيب:  ثَلَثْتُ القومَ أَثْلِثُهم إِذا كنتَ ثالِثَهم. وكَمَّلْتَهم ثلاثةً  بنفسك، وكذلك إِلى العشرة، إِلاَّ أَنك تفتح أَرْبَعُهم وأَسْبَعُهم  وأَتْسَعُهم فيها جميعاً، لمكان العين، وتقول: كانوا تسعة وعشرين فثَلَثْتُهم أَي  صِرْتُ بهم تمامَ ثلاثين، وكانوا تسعة وثلاثين فربَعْتُهم، مثل لفظ  الثلاثة والأَربعة، كذلك إِلى المائة. وأَثْلَثَ القومُ: صاروا ثلاثة؛ وكانوا  ثلاثة فأَرْبَعُوا؛ كذلك إِلى العشرة. ابن السكيت: يقال هو ثالث ثلاثة،  مضاف إِلى العشرة، ولا ينوّن، فإِن اختلفا، فإِن شئت نوَّنت، وإِن شئت  أَضفت، قلت: هو رابعُ ثلاثةٍ، ورابعٌ ثلاثةً، كما تقول: ضاربُ زيدٍ، وضاربٌ  زيداً، لأَن معناه الوقوع أَي كَمَّلَهم بنفسه أَربعة؛ وإِذا اتفقا  فالإِضافة لا غير لأَنه في مذهب الأَسماء، لأَنك لم ترِد معنى الفعل، وإِنما  أَردت: هو أَحد الثلاثة وبعضُ الثلاثة، وهذا ما لا يكون إِلا مضافاً،  وتقول: هذا ثالثُ اثنين، وثالثٌ اثنين، بمعنى هذا ثَلَّثَ اثنين أَي  صَيَّرهما ثلاثة بنفسه؛ وكذلك هو ثالثُ عَشَر، وثالثَ عَشَرَ، بالرفع والنصب  إِلى تسعة عشر، فمن رفع، قال: أَردتُ ثالثٌ ثلاثة عَشر؛ فحذفتُ الثلاثة،  وتركتُ ثالثاً على إِعرابه؛ ومن نصب قال: أَردت ثالثٌ ثلاثةَ عَشَر، فلما  أَسقطتُ منها الثلاثة أَلزمت إِعرابها الأَوّل ليُعْلَم أَن ههنا شيئاً  محذوفاً. وتقول: هذا الحادي عَشَرَ، والثاني عَشَرَ، إِلى العشرين مفتوح  كله، لِما ذكرناه. وفي المؤَنث: هذه الحاديةَ عَشْرَة، وكذلك إِلى العشرين،  تدخل الهاء فيهما جميعاً، وأَهل الحجاز يقولون: أَتَوْني ثلاثَتَهم  وأَرْبَعَتَهم إِلى العشرة، فينصبون على كل حال، وكذلك المؤنث أَتَيْنَني  ثلاثَهنَّ وأَرْبَعَهنَّ؛ وغيرُهم يُعْربه بالحركات الثلاث، يجعله مثلَ  كُلّهم، فإِذا جاوزتَ العشرةَ لم يكن إِلا النصبَ، تقول: أَتوني أَحَدَ  عَشرَهُم، وتسعةَ عشرَهُم، وللنساء أَتَيْنَني إِحدى عَشْرَتَهنَّ، وثمانيَ  عَشْرَتَهنَّ. قال ابن بري، رحمه الله: قول الجوهري آنفاً: هذا ثالثُ  اثْنين، وثالثٌ اثنين، ويالمعنى هذا ثَلَّثَ اثنين أَي صَيَّرهما ثلاثةً بنفسه؛  وقوله أَيضاً: هذا ثالثُ عَشَر وثالثَ عَشَر، بضم الثاء وفتحها، إِلى  تسعة عشر وَهَمٌ، والصواب: ثالثُ اثنينِ، بالرفع، وكذلك قوله: ثَلَّثَ  اثْنين وَهَمٌ، وصوابه: ثَلَثَ، بتخفيف اللام، وكذلك قوله: هو ثالثُ عَشَر،  بضم الثاء، وَهَمٌ لا يُجيزه البصريون إِلاَّ بالفتح، لأَنه مركب؛ وأَهل  الكوفة يُجيزونه، وهو عند البصريين غلط، قال ابن سيده وأَما قول الشاعر:  يَفْديكِ يا زُرْعَ أَبي وخالي،  قد مَرَّ يومانِ، وهذا الثالي  وأَنتِ بالهِجْرانِ لا تُبالي  فإِنه أَراد الثالث، فأَبدل الياء من الثاء. وأَثْلَثَ القومُ: صاروا  ثلاثة، عن ثعلب. وفي الحديث: دِيةُ شِبْهِ العَمْد أَثلاثاً؛ أَي ثلاثٌ  وثلاثون حقةً، وثلاثٌ وثلاثون جذعةً، وأربعٌ وثلاثون ثَنِيَّةً.  وفي الحديث: قل هو ا لله أَحد، والذي نفسي بيده، إِنها لَتَعْدِلُ  ثُلُثَ القرآن؛ جعلها تَعْدِلُ ثُلُثَ القرآن، لأَن القرآن العزيز لا يَتَجاوز  ثلاثةَ أَقسام، وهي: الإِرْشاد إِلى معرفة ذات ا لله، عز وجل، وتقديسه  أَو معرفة صفاته وأَسمائه، أَو معرفة أَفعاله، وسُنَّته في عباده، ولما  اشتملت سورة الإِخلاص على أَحد هذه الأَقسام الثلاثة، وهو التقديس،  وازَنَها سيدُنا رسولُ ا لله، صلى ا لله عليه وسلم، بثُلُثِ القرآن، لأَن  مُنْتَهى التقديس أَن يكون واحداً في ثلاثة أُمور، لا يكون حاصلاً منه من هو من  نوعه وشِبْهه، ودَلَّ عليه قولُه: لم يلد؛ ولا يكون هو حاصلاً ممن هو  نظيره وشبهه، ودلَّ عليه قوله: ولم يولد؛ ولا يكون في درجته وإِن لم يكن  أَصلاً له ولا فرعاً مَن هو مثله، ودل عليه قوله: ولم يكن له كفواً أَحد.  ويجمع جميع ذلك قوله: قل هو ا لله أَحد؛ وجُمْلَتُه تفصيلُ قولك: لا إِله  إِلا الله؛ فهذه أَسرار القرآن، ولا تَتناهَى أَمثالُها فيه، فلا رَطْب  ولا يابس إِلا في كتاب مبين.  وقولهم: فلان لا يَثْني ولا يَثْلِثُ أَي هو رجل كبير، فإِذا أَراد  النُّهوضَ لم يقدر في مرَّة، ولا مرتين، ولا في ثلاث.  والثلاثون من العدد: ليس على تضعيف الثلاثة، ولكن على تضعيف العشرة،  ولذلك إِذا سميت رجلاً ثلاثين، لم تقل ثُلَيِّثُون، ثُلَيْثُونَ؛ عَلَّل ذلك  سيبويه. وقالوا: كانوا تسعة وعشرين فثَلَثْتُهم أَثْلِثُهم أَي صِرْتُ  لهم مَقام الثلاثين. وأَثْلَثوا: صاروا ثلاثين، كل ذلك على لفظ الثلاثة،  وكذلك جميعُ العُقود إِلى المائة، تصريفُ فعلها كتصريف الآحاد.  والثَّلاثاء: من الأَيام؛ كان حَقُّه الثالث، ولكنَّه صيغ له هذا البناء  ليَتَفَرَّد به، كما فُعِلَ ذلك بالدَّبَرانِ. وحكي عن ثعلب: مَضَت الثَّلاثاءُ بما  فيها فأَنَّث. وكان أَبو الجرّاح يقول: مَضَت الثلاثاءُ بما فيهن،  يُخْرِجُها مُخْرَج العدد، والجمع ثَلاثاواتُ وأَثالِثُ؛ حكى الأَخيرَة  المُطَرِّزِيُّ، عن ثعلب. وحكى ثعلب عن ابن الأَعرابي: لا تكن ثَلاثاوِيّاً أَي  ممن يصوم الثَّلاثاءَ وحده. التهذيب: والثَّلاثاء لمَّا جُعِلَ اسماً،  جُعلت الهاء التي كانت في العدد مَدَّة فرقاً بين الحالين، وكذلك  الأَرْبِعاء من الأَرْبعة؛ فهذه الأَسماء جُعلت بالمدّ توكيداً للاسم، كما قالوا:  حَسَنةٌ وحَسْناء، وقَصَبة وقَصْباء، حيث أَلْزَمُوا النعتَ إِلزام  الاسم، وكذلك الشَّجْراء والطَّرْفاء، والواحدُ من كل ذلك بوزن فعلة.  وقول الشاعر، أَنشده ابن الأَعرابي؛ قال ابن بري: وهو لعبد ا لله بن  الزبير يهجو طَيِّئاً:  فإِنْ تَثْلِثُوا نَرْبَعْ، وإِن يَكُ خامِسٌ،  يكنْ سادِسٌ، حتى يُبِيرَكم القَتْلُ  أَراد بقوله: تَثْلِثُوا أَي تَقْتُلوا ثالثاً؛ وبعده:  وإِن تَسْبَعُوا نَثْمِنْ، وإِن يَكُ تاسِعٌ،  يكنْ عاشرٌ، حتى يكونَ لنا الفَضْلُ  يقول: إِن صرْتم ثلاثة صِرْنا أَربعة، وإِن صِرْتم أَربعةً صِرْنا خمسة،  فلا نَبْرَحُ نَزيد عليكم أَبداً. ويقال: فلانٌ ثالثُ ثلاثةٍ، مضاف.  وفي التنزيل العزيز: لقد كفر الذين قالوا إِن ا لله ثالثُ ثلاثةٍ. قال  الفراء: لا يكون إِلا مضافاً، ولا يجوز ثلاثةٍ. قال الفراء: لا يكون إِلا  مضافاً، ولا يجوز التنوين في ثالث، فتنصب الثلاثةَ؛ وكذلك قوله: ثانيَ  اثْنَين، لا يكون إِلا مضافاً، لأَنه في مذهب الاسم، كأَنك قلت واحد من  اثنين، وواحد من ثلاثة، أَلا ترى أَنه لا يكون ثانياً لنفسه، ولا ثالثاً  لنفسه؟ ولو قلت: أَنت ثالثُ اثنين، جاز أَن يقال ثالثٌ اثنين، بالإِضافة  والتنوين ونَصْب الاثنين؛ وكذلك لو قلت: أَنت رابعُ ثلاثةٍ، ورابعٌ ثلاثةً،  جاز ذلك لأَنه فِعْلٌ واقع. وقال الفراء. كانوا اثنين فثَلَثْتُهما، قال:  وهذا مما كان النحويون يَخْتارونه. وكانوا أَحد عشر فثَنَيْتُهم، ومعي  عشرةٌ فأَحِّدْهُنَّ لِيَهْ، واثْنِيهِنَّ، واثْلِِثْهُنَّ؛ هذا فيما بين  اثني عشر إِلى العشرين. ابن السكيت: تقول هو ثالثُ ثلاثةٍ، وهي ثالثةُ  ثلاثٍ، فإِذا كان فيه مذكر، قلت: هي ثالثُ ثلاثةٍ، فيَغْلِبُ المذكرُ  المؤَنثَ. وتقول: هو ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ؛ يعني هو أَحدهم، وقي المؤَنث: هو  ثالثُ ثلاثَ عَشْرَة لا غير، الرفع في الأَوّل. وأَرضٌ مُثَلَّثة: لها  ثلاثةُ أَطرافٍ؛ فمنها المُثَلَّثُ الحادُّ، ومنها المُثَلَّثُ القائم. وشيء  مُثَلَّثٌ: موضوع على ثلاثِ طاقاتٍ. ومَثْلُوثٌ: مَفْتُولٌ على ثلاثِ  قُوًى؛ وكذلك في جميع ما بين الثلاثة إِلى العشرة، إِلا الثمانية والعشرة.  الجوهري: شيء مُثَلَّث أَي ذو أَركان ثلاثة. الليث: المُثَلَّثُ ما كان من  الأَشياء على ثلاثةِ أَثْناءِ.  والمَثْلُوثُ من الحبال: ما فُتِلَ على ثلاثِ قُوًى، وكذلك ما يُنْسَجُ  أَو يُضْفَر.  وإِذا أَرْسَلْتَ الخيلَ في الرِّهان، فالأَوّل: السابقُ، والثاني:  المُصَلِّي، ثم بعد ذلك: ثِلْثٌ، ورِبْعٌ، وخِمْسٌ. ابن سيده: وثَلَّثَ  الفرسُ: جاء بعد المُصَّلِّي، ثم رَبَّعَ، ثم خَمَّسَ. وقال علي بن أَبي طالب،  عليه السلام: سَبَقَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، وثَنَّى أَبو بكر،  وثَلَّثَ عمرُ، وخَبَطَتْنا فتنةٌ مما شاء الله. قال أَبو عبيد: ولم  أَسمع في سوابق الخيل ممن يُوثَقُ بعلمه اسماً لشيء منها، إِلاَّ الثانيَ  والعاشِرَ، فإِن الثانيَ اسمه المُصَلِّي، والعاشرَ السُّكَيْتُ، وما سوى  ذَيْنِكَ إِنما يقال: الثالثُ والرابعُ وكذلك إِلى التاسع. وقال ابن  الأَنباري: أَسماءُ السُّبَّقِ من الخيل: المُجَلِّي، والمُصَلِّي،  والمُسَلِّي، والتالي، والحَظِيُّ، والمُؤمِّلُ، والمُرْتاحُ، والعاطِفُ،  واللَّطِيمُ، والسُّكَيْتُ؛ قال أَبو منصور: ولم أَحفظها عن ثقة، وقد ذكرها ابن  الأَنباري، ولم ينسبها إِلى أَحد؛ قال: فلا أَدري أَحَفِظَها لِثِقةٍ أَم  لا؟  والتَّثْلِيثُ: أَنْ تَسْقِيَ الزَّرْعَ سَقْيةً أُخْرى، بعد الثُّنْيا.  والثِّلاثيُّ: منسوب إِلى الثَّلاثة على غير قياس. التهذيب: الثُّلاثيُّ  يُنْسَبُ إِلى ثلاثة أَشياء، أَو كان طُولُه ثلاثةَ أَذْرُع: ثوبٌ  ثُلاثيٌّ ورُباعِيٌّ، وكذلك الغلام، يقال: غلام خُماسِيٌّ، ولا يقال  سُداسِيٌّ، لأَنه إِذا تَمَّتْ له خَمْسٌ، صار رجلاً. والحروفُ الثُّلاثيَّة: التي  اجتمع فيها ثلاثة أَحرف.  وناقة ثَلُوثٌ: يَبِسَتْ ثلاثةٌ من أَخْلافها، وذلك أَن تُكْوَى بنار  حتى ينقطع خِلْفُها ويكون وَسْماً لها، هذه عن ابن الأَعرابي.  ويقال: رماه اللهُ بثالِثةِ الأَثافي، وهي الداهيةُ العظيمة، والأَمْرُ  العظيم، وأَصلُها أَن الرجل إِذا وَجَدَ أُثْفِيَّتَيْن لقِدْرهِ، ولم  يجد الثالثةَ، جعل رُكْنَ الجبل ثالثةَ الأُثْفِيَّتَيْن. وثالثةُ  الأَثافي: الحَيْدُ النادِرُ من الجبل، يُجْمَعُ إِليه صَخْرتان، ثم يُنْصَبُ  عليها القِدْرُ.  والثَّلُوثُ من النُّوق: التي تَمْلأُ ثلاثةَ أَقداح إِذا حُلِبَتْ، ولا  يكون أَكثر من ذلك، عن ابن الأَعرابي؛ يعني لا يكون المَلْءُ أَكثَر من  ثلاثة.ويقال للناقة التي صُرِمَ خِلْفٌ من أَخْلافها، وتَحْلُب من ثلاثة  أَخْلافٍ: ثَلُوثٌ أَيضاً؛ وأَنشد الهُذَلي:  أَلا قُولا لعَبدِ الجَهْل: إِنَّ الـ  ـصَّحِيحةَ لا تُحالِبها الثَّلُوثُ  وقال ابن الأَعرابي: الصحيحة التي لها أَربعة أَخْلاف؛ والثَّلُوث: التي  لها ثَلاثةُ أَخْلاف. وقال ابن السكيت: ناقة ثَلُوثُ إِذا أَصاب أَحد  أَخْلافها شيءٌ فيَبِسَ، وأَنشد بيت الهذلي أَيضاً.  والمُثَلَّثُ من الشراب: الذي طُبِخَ حتى ذهب ثُلُثاه؛ وكذلك أَيضاً  ثَلَّثَ بناقته إِذا صَرَّ منها ثلاثةَ أَخْلاف؛ فإِن صَرَّ خِلْفين، قيل:  شَطَّرَ بها؛ فإِن صَرَّ خِلْفاً واحداً، قيل: خَلَّفَ بها؛ فإِن صَرَّ  أَخلافَها جَمَعَ، قيل: أَجْمَعَ بناقته وأَكْمَش. التهذيب: الناقة إِذا  يَبِسَ ثلاثةُ أَخلافٍ منها، فهي ثَلُوثٌ. وناقةٌ مُثَلَّثَة: لها ثلاثة  أَخْلافٍ؛ قال الشاعر:  فتَقْنَعُ بالقليل، تَراه غُنْماً،  وتَكْفيكَ المُثَلَّثَةُ الرَّغُوثُ  ومَزادة مَثْلُوثة: من ثلاثة آدِمةٍ؛ الجوهري: المَثْلُوثة مَزادة تكون  من ثلاثة جلود. ابن الأَعرابي: إِذا مَلأَتِ الناقةُ ثلاثةً آنيةٍ، فهي  ثَلُوثٌ.  وجاؤُوا ثُلاثَ ثُلاثَ، ومَثْلَثَ مَثْلَثَ أَي ثَلاثةً ثلاثةً.  والثُّلاثةُ، بالضم: الثَّلاثة؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  فما حَلَبَتْ إِلاّ الثُّلاثةَ والثُّنَى،  ولا قُيِّلَتْ إِلاَّ قَريباً مَقالُها  هكذا أَنشده بضم الثاء: الثُّلاثة، وفسره بأَنه ثَلاثةُ آنيةٍ، وكذلك  رواه قُيِّلَتْ، بضم القاف، ولم يفسره؛ وقال ثعلب: إِنما هو قَيَّلَتْ،  بفتحها، وفسره بأَنها التي تُقَيِّلُ الناسَ أَي تَسْقيهم لبنَ القَيل، وهو  شُرْبُ النهار فالمفعول، على هذا محذوف.  وقال الزجاج في قوله تعالى: فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النساء مَثْنى  وثُلاثَ ورُباعَ؛ معناه: اثنين اثنين، وثَلاثاً ثَلاثاً، إِلا أَنه لم  ينصرف لجهتين، وذلك أَنه اجتمع علتان: إِحداهما أَنه معدول عن اثنين اثنين،  وثَلاثٍ ثَلاثٍ، والثانية أَنه عُدِلَ عن تأْنيثٍ.  الجوهري: وثُلاثُ ومَثْلَثُ غير مصروف للعدل والصفة، لأَنه عُدِلَ من  ثلاثةٍ إِلى ثُلاثَ ومَثْلَث، وهو صفة، لأَنك تقول: مررت بقوم مَثْنَى  وثُلاثَ. قال تعالى: أُولي أَجْنِحةٍ مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ؛ فوُصِفَ به؛  وهذا قول سيبويه. وقال غيره: إِنما لم يَنْصرِفْ لتَكَرُّر العَدْل فيه في  اللفظ والمعنى، لأَنه عُدِلَ عن لفظ اثنين إِلى لفظ مَثْنى وثُناء، عن  معنى اثنين إِلى معنى اثنين اثنين، إِذا قلت جاءت الخيلُ مَثْنَى؛  فالمعنى اثنين اثنين أَي جاؤُوا مُزدَوجِين؛ وكذلك جميعُ معدولِ العددِ، فإِن  صَغَّرته صَرَفْته فقلت: أَحَيِّدٌ وثُنَيٌّ وثُلَيِّثٌ ورُبَيِّعٌ، لأَنه  مثلُ حَمَيِّرٍ، فخرج إِلى مثال ما ينصرف، وليس كذلك أَحمد وأَحْسَن،  لأَنه لا يخرج بالتصغير عن وزن الفعل، لأَنهم قد قالوا في التعجب: ما  أُمَيْلِحَ زيداً وما أُحَيْسِنَهُ وفي الحديث: لكن اشْرَبُوا مَثْنَى  وثُلاثَ، وسَمُّوا الله تعالى. يقال: فَعَلْتُ الشيء مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ،  غير مصروفات، إِذا فعلته مرتين مرتين، وثلاثاً ثلاثاً، وأَربعاً  أَربعاً.والمُثَلِّثُ: الساعي بأَخيه. وفي حديث كعب أَنه قال لعمر: أَنْبِئْني  ما المُثَلِّثُ؟ فقال: وما المُثَلِّثُ؟ لا أَبا لكَ فقال: شَرُّ الناسِ  المُثَلِّثُ؛ يعني الساعي بأَخيه إِلى السلطان يُهْلِك ثلاثةً: نفسَه،  وأَخاه، وإِمامه بالسعي فيه إِليه. وفي حديث أَبي هريرة؛ دعاه عمرُ إِلى  العمل بعد أَن كان عَزَلَه، فقال: إِني أَخاف ثلاثاً واثنتين. قال: أَفلا  تقول خمساً؟ قال: أَخاف أَن أَقولَ بغير حُكم، وأَقْضِيَ بغير عِلْم،  وأَخافُ أَن يُضْربَ ظَهْري، وأَن يُشْتَمِ عِرْضي، وأَن يُؤْخَذَ مالي،  الثَّلاثُ والاثنتان؛ هذه الخلال التي ذكرها، إِنما لم يقل خمساً، لأَن  الخَلَّتين الأَوَّلَتَين من الحقِّ عليه، فخاف أَن يُضِيعَه، والخِلالُ  الثلاثُ من الحَقِّ له، فَخاف أَن يُظْلَم، فلذلك فَرَّقَها.  وثِلْثُ الناقةِ: وَلدُها الثالثُ، وأَطْرَده ثعلب في وَلَد كل أُنثى.  وقد أَثْلَثَتْ، فهي مُثْلِثٌ، ولا يقال: ناقةٌ ثِلْث.  والثُّلُثُ والثَّلِيثُ من الأَجزاء: معروف، يَطَّرِدُ ذلك، عند بعضهم،  في هذه الكسور، وجمعُهما أَثلاثٌ. الأَصمعي: الثَّلِيثُ بمعنى الثُّلُثِ،  ولم يَعْرِفْه أَبو زيد؛ وأَنشد شمر:  تُوفي الثَّلِيثَ، إِذا ماكانَ في رَجَبٍ،  والحَيُّ في خائِرٍ منها، وإِيقَاعِ  قال: ومَثْلَثَ مَثْلَثَ، ومَوْحَدَ مَوْحَدَ، ومَثْنَى مَثْنى، مِثْلُ  ثُلاثَ ثُلاثَ. الجوهري: الثُّلُثُ سهم من ثَلاثةٍ، فإِذا فتحت الثاء  زادت ياء، فقلت: ثَلِيث مثلُ ثَمِين وسَبيع وسَدِيسٍ وخَمِيسٍ ونَصِيفٍ؛  وأَنكر أَبو زيد منها خَمِيساً وثَلِيثاً. وثَلَثَهم يَثْلُثهم ثَلْثاً:  أَخَذَ ثُلُثَ أَموالِهم، وكذلك جميعٌ الكسور إِلى العَشْرِ.  والمَثْلُوثُ: ما أُخِذَ ثُلُثه؛ وكلُّ مَثْلُوثٍ مَنْهُوك؛ وقيل:  المَثْلُوثُ ما أُخِذَ ثُلُثه، والمَنْهوكُ ما أُخِذَ ثُلُثاه، وهو رَأْيُ  العَروضِيِّين في الرجز والمنسرح. والمَثْلُوثُ من الشعر: الذي ذهب جُزْآنِ  من ستة أَجزائه.  والمِثْلاثُ من الثُّلُثِ: كالمِرْباع من الرُّبُع.  وأَثْلَثَ الكَرْمُ: فَضَلَ ثُلُثُه، وأُكِلَ ثُلُثاه. وثَلَّثَ  البُسْرُ: أَرْطَبَ ثُلُثه. وإِناءٌ ثَلْثانُ: بَلَغ الكيلُ ثُلُثَه، وكذلك هو  في الشراب وغيره. والثَّلِثانُ: شجرة عِنبِ الثَّعْلب.  الفراء: كِساءٌ مَثْلُوثُ مَنْسُوجٌ من صُوف وَوَبَرٍ وشَعَرٍ؛ وأَنشد:  مَدْرَعَةٌ كِساؤُها مَثْلُوثُ  ويقال لوَضِين البَعير: ذو ثُلاثٍ؛ قال:  وقد ضُمِّرَتْ، حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها،  إِلى أَبْهَرَيْ دَرْماءِ شَعْبِ السَّناسِنِ  ويقال ذو ثُلاثها: بَطْنُها والجِلدتانِ العُلْيا والجِلدة التي تُقْشَر  بعد السَّلْخ.  الجوهري: والثِّلْثُ، بالكسر، من قولهم: هو يَسْقِي نَخْله الثِّلْثَ؛  ولا يُستعمل الثِّلْثُ إِلاَّ في هذا الموضع؛ وليس في الوِرْدِ ثِلْثٌ  لأَن أَقصَرَ الوِرْدِ الرِّفْهُ، وهو أَن تَشْربَ الإِبلُ كلَّ يوم؛ ثم  الغِبُّ، وهو أَن تَرِدَ يوماً وتَدعَ يوماً؛ فإِذا ارْتَفَعَ من الغِبّ  فالظِّمْءُ الرِّبْعُ ثم الخِمْسُ، وكذلك إِلى العِشْر؛ قاله الأَصمعي.  وتَثْلِيثُ: اسم موضع؛ وقيل: تَثْلِيثُ وادٍ عظيمٌ مشهور؛ قال الأَعشى:  كخَذُولٍ تَرْعَى التَّواصِفَ، مِن تَثْـ  لِيثَ، قَفْراً خَلا لَها الأَسْلاقُ
مقاييس اللغة:
(ثلث) الثاء واللام والثاء كلمةٌ واحدة، وهي في العدد، يقال اثنانِ وثلاثة. والثَُّلاثاءُ من الأيام. قال:
[قالوا] ثَُلاثاؤهُ مالٌ وَمَأدُبَةٌ *** وكلُّ أيّامِه يومُ الثُّلاثاءِ([6])
وثالثة الأثافي: الحَيْدُ النّادِر من الجبل، يجمع إليه صخرتانِ ثم تُنْصَبُ عليها القِدْر. وهو الذي أراده الشماخُ:
أقامتْ على رَبْعَيهما جارتَا صَفاً  *** كُمَيْتا الأعالي جَوْنَتَا مُصْطَلاهما([7])
والثَّلُوث من الإبل: التي تملأ ثلاثةَ آنِية إذا حُلِبت. والمثلوثة: المزادة تكون من ثلاثة جُلودٍ. وحَبْلٌ مَثْلوثٌ، إذا كان على ثلاثِ قُوىً.
القاموس المحيط:
الثُّلْثُ، وبضَمَّتَيْنِ سَهْمٌ من ثَلاثةٍ، كالثَّليث وسَقَى نَخْلَهُ الثِّلْثَ، بالكسر، أي بعدَ الثُّنْيا.
وثِلْثُ الناقَةِ أيضاً: ولَدها الثالِثُ. وفي قولِ الجَوْهَرِيِّ: ولا تُسْتَعْمَلُ بالكسر إلاَّ في الْأَوَّلِ، نَظرٌ. وثُلاثُ ومَثْلَثث، غيرَ مَصْروف: مَعْدولٌ من ثَلاثةٍ ثَلاثةٍ. وثَلَثْتُ القَوْمَ، كَنَصَرَ: أخَذْتُ ثُلُثَ أموالِهِمْ. وكضَرَبَ: كُنْتُ ثالِثَهُم، أوكَمَّلْتُهُم ثَلاثةً، أو ثَلاثين بِنَفْسي. وثالثةُ الْأَثافي: الحَيْدُ النادِرُ من الجَبَلِ، يُجْمَعُ إليه صَخْرَتان، فَيُنْصَبُ عليها القِدْرُ. وأثْلَثوا: صارُوا ثَلاثةً. والثَّلوثُ: ناقةٌ تَمْلأَ ثَلاَثَةَ أوانٍ إذا حُلِبَتْ، وناقةٌ تَيْبَسُ ثَلاثةٌ من أخْلافِها، أو صُرِمَ خِلْفٌ من أخْلافِها، أو تُحْلَبُ من ثَلاثةِ أخْلافٍ. والمَثْلوثةُ: مزَادَةٌ من ثَلاثةِ جُلودٍ. والمَثْلوثُ: ما أُخِذَ ثُلثُهُ، وحَبْلٌ ذو ثَلاثِ قُوَى. والمُثَلَّثُ: شَرابٌ طُبخَ حتى ذَهَبَ ثُلُثاه، وشيءٌ ذُو ثَلاَثَةِ أركانٍ. ويَثْلِثُ، كيَضْرِبُ أو يَمْنَعُ، وتَثْليثُ، وثَلاث، كسَحَابٍ، وثُلاثانُ، بالضم: مَواضِعُ. والثَّلِثانُ، كالظَّربانِ، ويُحَرَّكُ: عِنَبُ الثَّعْلَبِ. وذو ثُلاثٍ، بالضم: وضينُ البَعِير. ويومُ الثَّلاثاءِ، بالمَدِّ، ويُضَمُّ. وثَلَّثَ البُسْرُ تَثْليثاً: أرْطَبَ ثُلُثُه، والفَرَسُ: جاءَ بعدَ المُصَلِّي. والمُثَلِّثُ، ويُخَفَّفُ: السَّاعِي بأَخيهِ عندَ السُّلطانِ، لأِنَّهُ يُهْلِكُ ثَلاثَةً: نَفْسه، وأخاه، والسُّلطانَ.
تاج العروس:
ث - ل - ث
" الثُّلثُ " بضمّ فسكون " وبِضَمَّتَيْنِ " ويُقَال : بضَمَّة ففَتْحَة - كأَمثاله - : لُغَةً أَو تَخْفِيفاً وهو كَثِير في كلامهم وإِنْ أَغْفَلَه المُصنِّفُ تَبَعاً للجوهريّ كذا قاله شيْخُنَا " : سَهْمٌ " أَي حَظٌ ونَصِيبٌ " من ثَلاثَةِ " أَنْصِباءَ " كالثَّلِيثِ " يَطَّرِدُ ذلك عِنْد بعضِهم في هذِه الكُسُورِ وجَمْعُهَا أَثْلاَثٌ . ونَصُّ الجوهَرِيّ : فإِذا فتَحْتَ الثَّاءَ زِدْت ياءً فقلت : ثَلِيثٌ مثل : ثَمِينٍ وسَبِيعٍ وسَدِيسٍ وخَمِيسٍ ونَصِيفٍ وأَنْكَرَ أَبو زَيْدٍ منها خَمِيساً وثَلِيثاً . قلت : وقَرَأْتُ في مُعْجَمِ الدِّمْياطِيِّ ما نَصُّه : قال ابنُ الأَنْبَارِيّ : قال اللُّغَوِيُّون : في الرُّبعِ ثلاثُ لُغاتٍ : يقال : هو الرُّبْعُ والرُّبُعُ والرَّبِيعُ وكذلك العُشْرُ والعُشُرُ والعَشِيرُ يَطَّرِدُ في سائِرِ العَدَدِ ولم يُسْمَع الثَّلِيثُ فمن تَكَلَّمَ به أَخْطَأَ فالمصنّف جَرَى على رَأْىِ الأَكْثَرِ وقالوا : نَصِيفٌ بمعنى النِّصْف لكِن المعروف في النِّصْفِ الكَسْرُ بخلافِ غيرِه من الأَجزاءِ فَإِنّهَا على ما قُلْنَا . وعن الأَصمعيّ : الثَّلِيثُ : بمعنى الثُّلُثِ ولم يَعْرِفْه أَبو زيد وأَنشدَ شَمِرٌ :
تُوفِي الثَّلِيثَ إِذا ما كانَ في رَجَبٍ ... والحَيُّ في خَاثِرٍ منها وإِيقاعِ
الثِّلْثُ بالكَسْرِ من قَوْلِهِم : " سَقَى نَخْلَهُ الثِّلْثَ - بالكسر - أَي بَعْدَ الثُّنْيَا " . " وثِلْثُ النّاقَةِ أَيضاً : وَلَدُهَا الثَّالِثُ " وطَرَدَه ثعلب في وَلَدِ كلِّ أُنْثَى وقد أَثْلَثَت فهي مُثْلِثٌ ولا يُقَال : نَاقَةٌ ثِلْثٌ . " وفي قولِ الجَوْهَرِيّ : ولا تُسْتَعْمَلُ " أَي الثِّلْث " بالكَسْرِ إِلاّ في الأَوَّلِ " - يعني في قولهم : هو يَسْقِي نَخْلَه الثِّلْثَ - " نَظَرٌ " كأَنَّه نَقَصَ كلامَه بِمَا حَكَاه من ثِلْثِ النَّاقَةِ : وَلدِها الثالث وهذا غَيْرُ وارِد عَلَيْه ؛ لأَنَّ مُرادَ الجَوْهَرِيّ أَنّ الثِّلْثَ في الأَظْماءِ غيرُ وارِدٍ ونَصُّ عبارَتِه : والثِّلْثُ بالكَسْرِ من قَوْلِهِمْ : هو يَسْقِي نَخْلَه الثِّلْثَ ولا يُسْتَعْمَلُ الثِّلْثُ إِلا في هذا المَوْضِع وليس في الوِرْدِ ثِلْثٌ ؛ لأَنَّ أَقْصَرَ الوِرْدِ الرِّفْهُ : وهو أَنْ تَشْرَبَ الإِبِلُ كلَّ يومٍ ثم الغِبُّ : وهو أَنْ تَرِدَ يوماً وتَدَعَ يوماً فإِذا ارتَفَعَ من الغِبِّ فالظِّمْءُ الرِّبْعُ ثُمّ الخِمْسُ وكذلك إلى العِشْرِ قاله الأَصْمَعِيّ . انتهى . فعُرِف من هَذَا أَنَّ مُرَادَه أَنّ الأَظْماءَ ليسَ فِيهَا ثِلْثٌ وهو صحيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْه ووجودُ ثِلْثٌ النَّخْلِ أَو ثِلْثِ النَّاقَةِ - لِوَلدِهَا الثَّالِث - لا يُثْبِتُ هَذا ولا يَحُومُ حَوْلَهُ كما هُو ظاهِرٌ فقوله : فيه نَظرٌ فيه نَظَرٌ . كما حَقَّقه شيخُنا . جَاءُوا " ثُلاثَ " ثُلاثَ " ومَثْلَثَ " مَثْلَثَ أَي ثَلاَثَةً ثَلاثَةً . وقال الزَّجّاج : - في قولهِ تَعالى : " فانْكِحُوا ما طَاب لَكُمْ مِن النِّسَاءِ مَثْنَى وثُلاَثَ ورُبَاعَ " معناه : اثْنَتَيْنِ اثْنَتَيْنِ وَثَلاثَاً ثَلاثاً إِلاّ أَنَّهُ لمْ يَنْصَرِفْ ؛ لِجِهَتَيْنِ : وذلك أَنَّهُ اجتمَعَ عِلَّتانِ : إِحداهما أَنه مَعْدُولٌ عن اثْنَيْن اثْنَيْن وثَلاثٍ ثَلاثٍ والثانية أَنّه عُدِلَ عن تَأْنِيثٍ . وفي الصّحاح : ثُلاثُ ومَثْلَثُ " غيرُ مَصْرُوفٍ " للعَدْلِ والصِّفَة والمُصَنِّف أَشار إِلى عِلَّة واحدةٍ وهي العَدْل وأَغْفَلَ عن الوَصْفِيّة فقال : " مَعْدُولٌ من ثَلاثَةٍ ثلاثَةٍ " إِلى ثُلاثَ وَمَثْلَثَ وهو صِفَةٌ ؛ لأَنَّك تقُول : مَرَرْتُ بقومٍ مَثْنَى وثُلاَثَ وهذا قولُ سيبويه . وقال غيرُه : إِنّمَا لَمْ يُصْرَفْ لِتَكَرُّرِ العَدْلِ فيه : في اللَّفْظِ والمعنَى لأَنَّهُ عُدِلَ عن لفظِ اثْنَينِ إِلى لفظِ مَثْنَى وثُنَاءَ وعن معنى اثْنَيْنِ إِلى معنَى اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ إِذَا قُلْتَ : جاءَتِ الخيلُ مَثْنَى فالمَعْنَى : اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ أَي جَاءُوا مُزْدَوِجِين وكذلك جميعُ معدول العَدَد فإِنْ صَغَّرْتَه صَرَفْتَه فقلتَ : أُحَيِّدٌ ونُثَىٌّ وثُلَيِّثٌ ورُبَيِّعٌ ؛ لأَنَّه مثل حُمَيِّر فخرج إِلى مِثَالِ ما يَنْصَرِف وليس كذلك أَحْمَدُ وأَحْسَنُ ؛ لأَنَّه لا يَخْرُجُ بالتَّصْغِير عن وزْنِ الفِعْل ؛ لأَنَّهم قد قالوا - في التَّعَجّب - : ما أُمَيْلِحَ زَيْداً وما أُحَيْسِنَهُ . وفي الحديث : " لكن اشْرَبُوا مَثْنَى وثُلاثَ ورُباعَ وسَمُّوا اللهَ تَعالَى " يقال : فعلت الشيءَ مَثْنَى وثُلاثَ ورُبَاعَ غيرَ مصروفاتٍ إِذا فَعْلَتَه مرَّتَيْنِ مرَّتَيْنِ وثَلاثاً ثَلاثاً وأَربَعاً أَرْبَعاً . " وثَلَثْتُ القَوْمَ " أَثْلُثُهُم ثَلْثاً " كنَصَرَ : أَخَذْتُ ثُلُثَ أَمْوَالِهِم " وكذلك جميع الكُسور إِلى العُشْر . ثَلَثْتُ " كَضَرَبَ " أَثْلِثُ ثَلْثاً " : كُنْتُ ثَالِثَهُم أَو كَمَّلْتُهم ثَلاثَةً أَو ثَلاثِينَ بِنَفْسِي " . قال شيخُنا : " أَو " هُنَا بمعنى الواو أَو للتَّفْصِيل والتّخْيِير ولا يَصحّ كونُهَا لتَنْويعِ الخِلاف . انتهى . قال ابن منظور : وكذلك إِلى العَشَرَة إِلاّ أَنّك تَفْتَح : أَرْبَعُهُم وأَسْبَعُهُم وأَتْسَعُهُم فيها جميعاً ؛ لِمَكَانِ العَيْن . وتقولُ : كانوا تِسْعَةً وعِشرِينَ فَثَلَثْتُهم أَي صِرْتُ بهم تَمَامَ ثَلاَثِين وكانوا تِسعَةً وثَلاثِين فَرَبَعْتُهم مثل لفظ الثّلاثةِ والأَرْبَعَة كذلك إلى المائةِ وأَنشدَ ابنُ الأَعْرَابِيّ قولَ الشاعر في ثَلَثَهُم إِذا صارَ ثالِثَهُم قال ابنُ بَرِّىّ : هو لعَبْدِ الله بنِ الزَّبِيرِ الأّسَدِيّ يهجو طَيّئاً :
فإِنْ تَثْلِثُوا نَرْبَعْ وإِنْ يَكُ خَامِسٌ ... يَكنْ سَادِسٌ حتّى يُبِيرَكُمُ القَتْلُ أَرادَ بقَوْله : تَثْلِثُوا أَي تَقْتُلوا ثالِثاً . وبعدَه :
وإِنْ تَسْبَعُوا نَثْمِن وإِن يَكُ تَاسِعٌ ... يَكُنْ عاشِرٌ حتّى يَكُونَ لنا الفَضْلُ يقول : إِن صِرْتُم ثَلاثَةً صِرْنا أَرْبَعَةً وإِن صِرْتُم أَربعةً صِرْنا خمسةً فلا نَبْرَحُ نَزيدُ عليكم أَبداً . يقالُ : " رَماهُ اللهُ بثَالِثَةِ الأَثَافِي " وهي الدّاهِيَةُ العَظِيمَةُ والأَمْرُ العَظِيم وأَصلُهَا أَنّ الرّجُلّ إِذَا وَجَدَ أُثْفِيَّتَيْنِ لِقِدْرِهِ ولم يَجدِ الثَّالِثَةَ جَعلَ رُكْنَ الجَبَل ثَالِثَةَ الأُثْفِيَّتَيْنِ . و " ثالِثَةُ الأَثافِي : الحَيْدُ النَّادِرُ من الجَبَل يُجْمَعُ إِليهِ صَخْرَتَانِ فَيُنْصَبُ عَلَيْها القِدْرُ " . " وأَثْلَثُوا : صارُوا ثَلاثَةً " عن ثعلب وكانُوا ثَلاثَةً فأَرْبَعُوا كذلك إِلى العَشَرة . وفي اللسان : وأَثْلَثُوا : صارُوا ثَلاثِين كلُّ ذلك عن لفظِ الثَّلاثة وكذلك جميعُ العُقُودِ إِلى المِائَة تصريفُ فِعْلِهَا كتَصْرِيفِ الآحادِ . " والثَّلُوثُ " من النُّوق " : ناقَةٌ تَمْلأُ ثَلاثَةَ أَوَان " وفي اللسان : ثَلاثةَ أَقْدَاحٍ " إِذا حُلِبَتْ " ولا يَكُون أَكْثَرَ من ذلك عن ابنِ الأَعْرَابِيّ ؛ يَعْنِي لا يكونُ المَلءُ أَكثَرَ من ثَلاثَةٍ . هي أَيضاً : " ناقَةٌ تَيْبَسُ ثَلاثَةٌ من أَخْلافِها " وذلك أَن تُكْوَى بِنارٍ حتّى يَنْقَطِعِ ويكُونَ وَسْماً لها هذه عن ابن الأَعْرَابِيّ . هي التي " صُرِمَ خِلْفٌ من أَخْلافها أَو " بمعنى الواو وليست لتَنْوِيع الخِلاف فإِنّها مع ما قبلها عبارةٌ واحدةٌ " تُحْلَبُ من ثلاثَةِ أَخْلافٍ " وعبارة اللسان : ويقال - للنّاقَةِ التي صُرِمَ خِلْفٌ من أَخْلافِها وتُحْلَبُ من ثَلاثَةِ أَخْلافٍ : تَلُوثٌ أَيضاً وقال أَبُو المُثَلَّمِ الهُذَلِيّ :
أَلاَ قَولاَ لِعَبْدِ الجَهْل إِنّ ال ... صَّحِيحَةَ لا تُحَالِبُها الثَّلُوثُ وقال ابن الأَعْرابِيّ : الصَّحِيحَةُ : التي لها أَرْبَعَةُ أَخْلافٍ والتَّلُوثُ : التي لها ثلاثَةُ أَخْلافٍ . وقالَ ابنُ السِّكِّيت : نَاقَةٌ ثَلُوثٌ إِذا أَصابَ أَحَدَ أَخْلافِها شيءٌ فَيَبِسَ وأَنشدَ قولَ الهُذَلّي أَيضاً . وكذلك أَيضاً ثَلَّثَ بِنَاقَتِه إِذا صَرَّ منها ثَلاثَةَ أَخْلاف فإِن صَرَّ خِلْفَيْنِ قيل : شَطَّرَ بِها فإِن صَرَّ خِلْفاً واحِداً قيل : خَلَّفَ بها فإِن صَرَّ أَخْلافَهَا جُمَعَ قيل : أَجْمَعَ بِنَاقَتِه وأَكْمَشَ . وفي التهذيب : النَّاقَةُ إِذَا يَبِسَ ثَلاَثَةُ أَخْلافٍ منْهَا فهي ثَلُوثٌ . ونَاقَةٌ مُثَلَّثَةٌ : لها ثلاثَةُ أَخْلافٍ قال الشاعر :
فتَقْنَعُ بالقَلِيلِ تَرَاهُ غُنْماً ... ويَكْفِيك المُثَلَّثَةُ الرَّغُوثُ
" والمَثْلُوثَةُ : مَزَادَةٌ " من ثَلاثَةِ آدِمَةٍ وفي الصّحاح : " من ثَلاَثَةِ جُلُودٍ " . " والمَثْلُوثُ : ما أُخِذَ ثُلُثُه " وكلُّ مَثْلُوثٍ مَنْهُوكٌ . وقِيل : المَثْلُوثُ : ما أُخِذَ ثُلُثُة والمَنْهُوكُ : ما أُخِذَ ثُلُثاهُ وهو رَأْىُ العَرُوضِيِّينَ في الرَّجَزِ والمُنْسَرِح . والمَثْلُوثُ من الشِّعْرِ : الذي ذَهَبَ جُزآنِ من سِتَّةِ أَجزائِه . المَثْلُوثُ " : حَبْلٌ ذُو ثَلاثِ قُوىً " وكذلك في جميع ما بَيْنَ الثّلاثَةِ إِلى العَشَرَة إِلاّ الثَّمَانِيةَ والعشرةَ . وعن الليث : المَثْلُوثُ من الحبال : ما فُتِلَ على ثَلاثِ قُوىً وكذلك ما يُنْسَج أَو يُضْفَرُ . " والمُثَلَّثُ " ؛ كمُعَظَّمٍ " : شَرابٌ طُبِخَ حتّى ذَهَبَ ثُلُثاه " وقد جاءَ ذِكْرُه في الحديث . أَرْضٌ مُثَلَّثَةٌ : لها ثَلاثةُ أَطرافٍ فمِنْهَا المُثَلَّثُ الحَادُّ ومنها المُثَلَّثُ القائِم . و " شَيْءٌ " مُثَلَّثٌ : " ذو ثَلاَثَةِ أَرْكَان " قاله الجَوْهَرِيّ . وقال غيرُه : شَيْءٌ مُثَلَّثٌ : مَوْضُوعٌ على ثَلاثِ طاقاتٍ وكذلك في جميع العَدَدِ ما بين الثّلاثَةِ إِلى العَشَرة . وقالَ اللَّيْثُ : المُثَلَّثُ : ما كان من الأَشْيَاءِ على ثَلاثَةِ أَثْنَاءٍ . " وَيثْلَثُ كيَضْرِبُ أَو يَمْنَع وتَثْلِيثُ وثَلاثٌ كسَحَاب وثُلاَثَانُ - بالضَّمّ - : مواضعُ " الأَخيرُ قيلَ : ماءٌ لبَنِى أَسَدٍ . قال امرُؤُ القَيْس :
قَعَدْتُ له وصُحَْبِتي بَيْنَ ضَارِجٍ ... وبينَ تِلاعِ يَثْلَثَ فالعَرِيضِ وقال الأعشى :
كَخَذُولٍ تَرْعَى النَّواصِفَ من تَثْ ... لِيثَ قَفْراً خَلاَ لَهَا الأَسْلاقُ وفي شرحِ شيخِنَا قال الأَعْشَى :
وجَاشَتِ النَّفْسُ لمَّا جَاءَ جَمْعُهُمُ ... ورَاكِبٌ جَاءَ من تَثْلِيثَ مُعْتَمِرُ وقال آخر :
أَلاَ حَبَّذا وادِي ثُلاَثَانَ إِنَّنِي ... وَجَدْتُ به طَعْمَ الحَيَاةِ يَطِيبُ " والثَّلِثَانُ كالظَّرِبَانِ " نقل شيخنا عن ابن جِنِّي في المحتسب أَنَّ هذا من الأَلْفَاظِ التي جاءَت على فَعِلانَ - بفتح الفاءِ وكَسْرِ العَيْنِ - وهي : ثَلِثَانُ وبَدِلانُ وشَقِرَانُ وقَطِرَانُ لا خامِسَ لها " ويَحَرَّكُ " : شَجَرةُ " عِنَب الثَّعْلبِ " قال أَبو حنيفَةَ : أَخبرنِي بذلك بعضُ الأَعْرَاب قال : وهو الرَّبْرَقُ أَيضا وهو ثُعَالَةُ وقولُه : ويُحَرَّك الصَّواب ويُفْتَح كما ضَبَطَه الصّاغانيّ . من المجاز : الْتَقَتْ عُرَى ذي ثَلاثِها " ذُو ثُلاث . بالضَّمِّ " هو " وَضِينُ البَعِيرِ " . قال الطِّرِمّاح :
وقد ضُمِّرَتْ حَتَّى بَدا ذُو ثَلاثِها ... إِلى أَبْهَرَىْ دَرْمَاءَ شَعْبِ السَّنَاسِنِ
ويُقَال : ذو ثُلاثِها : بَطْنُها والجِلْدَتَانِ العُلْيَا والجِلْدَةُ التي تُقْشَر بَعْدَ السَّلْخِ . وفي الأَسَاس : وروى " حَتَّى ارْتَقَى ذُو ثَلاثِها " أَي وَلَدُها والثَّلاثُ : السَّابِياءُ والرَّحِم والسَّلَى أَي صَعِدَ إِلى الظَّهْرِ . من المجاز أَيضاً : " يَومُ الثَّلاثَاء " وهو " بالمَدِّ ويُضَمُّ " كان حَقُّه الثّالث ولكنه صِيغَ له هذا البِناءُ ؛ ليَتَفَرَّدَ به كما فُعِل ذلك بالدَّبَرَانِ وحُكِىَ عن ثعلب : مَضَت الثَّلاثَاءُ بما فيها فَأَنَّتَ وكان أَبُو الجَرَّاحِ يقول : مَضَت الثَّلاثَاءُ بما فِيهِنَّ يُخْرِجُهَا مُخْرَج العَدَدِ والجَمْع : ثَلاثَاوَاتٌ وأَثَالِثُ . حَكَى الأَخِيرَةَ المُطَرِّزِيُّ عن ثعلب . وحكى ثعلبٌ عن ابن الأَعرابيّ : لاَ تَكُنْ ثَلاَثَاوِيّاً أَي مِمّن يَصُوم الثَّلاثَاءَ وَحْدَه . وفي التَّهْذِيب : والثَّلاثَاءُ لمّا جُعِل اسْماً جُعِلَت الهَاءُ التي كانت في العَدد مَدّةً فَرْقاً بين الحَالَيْنِ وكذلك الأَرْبِعَاءُ من الأَرْبعَة فهذه الأَسمَاءُ جُعِلت بالمَدّ تَوْكِيداً لِلاسمِ كما قَالُوا : حَسَنَةٌ وحَسْنَاءُ وقَصَبَةٌ وقَصْبَاءُ حيثُ أَلْزَمُوا النَّعْتُ إِلزامَ الاسمِ وكذلك الشَّجْراءُ والطَّرْفَاءُ والواحِدُ من كلّ ذلك بوزْن فَعَلَة . " وَثَلَّثَ البُسْرُ تَثْلِيثاً : أَرْطَبَ ثُلُثُه " وهو مُثَلِّثُ . قال ابنُ سيدَه : ثَلَّثَ " الفَرَسُ : جاءَ بَعْدَ المُصَلِّى " ثُمَّ رَبَّع ثمّ خَمَّسَ . وقال عَلِيٌّ - رضي الله عنه - " سَبَقَ رسولُ الله - صلّى اللهُ عليه وسلم - وثَنَّى أَبُو بكرٍ وثَلَّثَ عُمَرُ وخَبَطَتْنَا فِتْنَةٌ فما شَاءَ الله " . قال أَبو عُبَيْد : ولم أَسمَعْ في سَوَابِقِ الخَيْلِ - مِمّن يُوثَق بِعِلمِه - اسْماً لشْيءٍ منها إِلاّ الثّانيَ والعَاشرَ فإِنّ الثَّانيَ اسمُه المُصَلِّى والعَاشرَ السُّكَيْتُ وما سِوَى ذَيْنِك إِنما يقال : الثّالِثُ والرَّابع وكذلك إِلى التّاسع . وقال ابنُ الأَنْبَارِيّ : أَسماءُ السُّبَّقِ من الخَيْلِ : المُجَلِّى والمُصَلِّى والمُسَلِّى والتَّالِي والحَظِىُّ والمُؤَمِّلُ والمُرْتَاحُ والعَاطِفُ واللَّطِيمُ والسُّكَيْتُ . قال أَبو مَنْصُور : ولم أَحْفَظْهَا عن ثِقَةٍ وقد ذكرها ابنُ الأَنْبَارِيّ ولم يَنْسُبْهَا إِلى أَحَدٍ فلا أَدْرِي أَحفِظَهَا لِثِقَةٍ أَمْ لا . في حَدِيثِ كَعْبٍ أَنه قالَ لعُمر : أَنْبِئني ما " المُثَلِّثُ " ؟ حين قال له : " شَرُّ النَّاسِ المُثَلِّثُ " . - أَي كمُحَدّثٍ " ويُخَفَّفُ " قال شَمرٌ : هكذا رواه لنا البَكْرَاوِيّ عن عَوَانَةَ بالتَّخْفِيفِ وإِعْرَابُه بالتَّشْديد مُثَلِّثٌ من تَثْلِيثِ الشَّيْء - فقال عُمر : المُثَلِّث لا أَبَالك هو " السَّاعِي بأَخيه عندَ " وفي نسخة إِلى " السُّلْطَان لأَنّه يُهْلِكُ ثلاثَةً : نَفْسَه وأَخاه والسُّلْطَانَ " وفي نُسخَةٍ : وإِمَامَهُ أَي بالسَّعْيِ فيه إِليه . والرّواية : هو الرَّجُلُ يَمْحَلُ بأَخِيه إلى إِمَامِه فيبْدَأُ بنَفْسه فيُعْنتُهَا ثمّ بأَخِيِه ثم بإِمامِه فذَلِك المُثَلِّثُ وهو شَرُّ النَّاسِ
ومما يستدرك عليه : الثَّلاثَةُ من العَدَدِ : في عَدَدِ المذَكَّرِ معروفٌ والمُؤَنَّثُ ثَلاثٌ . وعن ابن السِّكِّيت : يقال : هو ثَالِثُ ثَلاثَةٍ مضافٌ إِلى العَشَرَة ولا يُنَوَّن فإِن اخْتَلَفا : فإِن شِئتَ نَوَّنْتَ وإِن شِئتَ أَضَفْتَ قلت : هو رابِعُ ثَلاثَةٍ ورَابِعٌ ثَلاثَةً كما تقول : ضارِبُ زَيْدٍ وضَارِبٌ زَيْداً ؛ لأَن معناه الوُقُوع أَي كَمَّلَهُم بنَفْسِه أَرْبَعَةً . وإِذَا اتَّفقَا فالإِضافَةُ لا غَيْرُ لأَنه في مذهَبِ الأَسماءِ لأَنك لم تُرِدْ معنَى الفِعْلِ وإِنّمَا أَردْتَ هو أَحدُ الثَّلاثَةِ وبعضُ الثلاثَةُ وهذا ما لا يكونُ إِلا مُضَافاً . وقد أَطَالَ الجوهَريّ في الصّحاح وتَبِعَهُ ابنُ منظور وغيرُه ولابنِ بَرِّىّ هنا في حواشيه كلامٌ حَسَن . قال ابن سيده : وأَمّا قولُ الشّاعر :
" يَفْدِيك يا زُرْعَ أَبِي وخَالِي
" قَدْ مَرَّ يومَانِ وهذَا الثَّالِي
" وأَنتِ بالهِجْرَانِ لا تُبَالِي
فإِنّه أَرادَ الثَّالِثَ فأَبْدلَ الياءَ من الثَّاءِ . وفي الحديث : " دِيَةُ شِبْهِ العَمْدِ أَثْلاثاً أَي ثَلاثٌ وثَلاثُونَ حِقَّةً وثلاثٌ وثلاثُونَ حِقَّةَ وثلاثٌ وثلاثُونَ جَذَعَةً وأَربعٌ وثلاثُون ثَنِيَّةً . والثُّلاَثَةُ بالضَّمّ : الثَّلاثَةُ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . وأَنشد :
فمَا حَلَبَتْ إِلاَّ الثُّلاثَةَ والثُّنَى ... ولا قُيِّلَتْ إِلا قَرِيباً مَقَالُهَا هكذا أَنشدَه بضم الثّاءِ من الثَّلاثَة . والثَّلاثُون مِنَ العَدَدِ ليْسَ على تَضْعِيفِ الثَّلاثَةِ ولكن على تَضْعِيفِ العَشَرَة قالَهُ سيبويهِ . والتَّثْلِيثُ : أَنْ تَسْقِيَ الزَّرْعَ سَقْيَةً أُخْرَى بعد الثُّنْيَا . والثُّلاثِيّ : منسوبٌ إِلى الثَّلاثَة على غيرِ قياسٍ . وفي التَّهْذيب : الثُّلاثِيُّ : يُنْسَب إِلى ثَلاثَةِ أَشْيَاءَ أَو كانَ طُولُه ثلاَثَةَ أَذْرُعٍ : ثَوْبٌ ثُلاثِيّ ورُبَاعِيّ وكذلك الغلامُ يقال : غُلامٌ خُمَاسِيّ ولا يُقَال : سُدَاسِيّ ؛ لأَنَّه إِذا تَمَّت له خَمْسٌ صار رَجُلاً . والحُرُوف الثُّلاثِيَّة : التي اجْتَمَع فيها ثَلاَثَةُ أَحْرُفٍ . والمِثْلاثُ : من الثُّلُثِ كالمِرْباعِ من الرُّبُع . وأَثْلَثَ الكَرْمُ : فَضَلَ ثُلُثُه وأُكِلَ ثُلُثاه . وإِناءٌ ثَلْثَانُ : بَلَغَ الكَيْلُ ثُلُثَه وكذلك هو في الشَّرَابِ وغيرِه . وعن الفرَّاءِ : كِساءٌ مَثْلُوثٌ : مَنْسُوجٌ من صُوفٍ ووَبَرٍ وشَعَرٍ وأَنشد :
" مَدْرَعَةٌ كِسَاؤُهَا مَثْلُوثُ وفي الأَساس : أَرْضٌ مَثْلُوثَةٌ : كُرِبَتْ ثَلاَثَ مَرّاتٍ ومَثْنِيَّة : كُرِبَتْ مَرّتَيْنِ . و " قد " ثَنَيْتُهَا وثَلَثْتُها . وفُلان يَثْنِى ولا يَثْلِثُ أَي يَعُدّ من الخُلفاءِ اثْنَيْن وهما الشَّيْخَانِ ويُبْطِلُ غيرَهُما . وفلانٌ يَثْلِثُ ولا يَرْبَعُ أَي يَعُدُّ منهم ثَلاثَةً ويُبْطِلُ الرّابِعَ . وشَيْخٌ لا يَثْنِى ولا يَثْلِثُ أَي لا يَقْدِرُ في المَرّةِ الثّانِيَةِ ولا الثَّالِثَةِ أَنْ يَنْهَضَ . ومن المجاز : عليه ذُو ثَلاثٍ أَي كِسَاءٌ عُمِلَ من صُوفِ ثَلاثٍ من الغَنَمِ . وتَثْنِيَةُ الثَّلاثاءِ ان عن الفَرّاءِ ذهبَ إِلى تَذْكِير الاسم . وثُلَّيْث - مُصَغَّراً مُشَدَّداً - مَوضِعٌ على طريقِ طَيِّىء إِلى الشّامِ

##### Türkçe

ثلث
**ثَلَثَ - يَثْلِثُ**، **ثَلاثَة** - **ثَلاثِيْن** - **ثَلاثُ مِائَة** - **ثَلاثَة آلاف** - **ثُلاث** - **ثالِث** - **ثالِثَة** - **ثُلُث** -**ثُلُثان**

**ثَلَثَ - يَثْلِثُ** + bir varlık + iki varlık: onların üçüncüsü olur.

**ثَلاث**: bilinen sayı.

**ثَلاثَة**: bilinen sayı.

**ثَلاثِيْن**: bilinen sayı.

**ثَلاثُ مِائَة**: bilinen sayı: şöyle okunur: **ثَلاثْمِئَة**.

**ثَلاثَة آلاف**: bilinen sayı.

**ثُلاث**: şeylerden bir topluluk; fertlerinin miktarı sayı bakımından üçtür: üçer üçer: her üçü bir topluluktur.

**ثَالِث**: sayılanların listesinden sıralaması üçüncü gelen.

**ثَالِثَة**: sayılanların listesinden sıralaması üçüncü gelen (dişil).

**ثُلُث**: şeyin eşit üç parçasından bir parça.

**ثُلُثان**: şeyin eşit üç parçasından iki parça.

Ve lafız, “birden ona, yüz ve bin”e kadar sayı adları lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَحَدَ - يَحِدُ** (**وَحِدَ - يَوْحَدُ**)، **ثَنَى - يَثْنى**، **ثَلَثَ - يَثْلِثُ**، **رَبَعَ - يَرْبَعُ** (**رَبَعَ - يَرْبِعُ**)، **خَمَسَ - يَخْمِسُ**، **سَدَسَ - يَسْدِسُ**، **سَبَعَ - يَسْبَعُ**، **ثَمَنَ - يَثمِنُ**، **تَسَعَ - يَتْسَعُ**، **عَشَرَ - يَعْشُرُ**، **مَأَى - يَمْأَى**، **أَلَفَ - يَأْلِفُ**

ثلاثة
أيام	﴿“Rabbim! Bana bir âyet kıl” dedi; “Senin âyetin, insanlarla üç gün, ancak işaretle konuşmamandır; Rabbini çokça an ve akşamleyin ve sabahleyin tesbih et” (41)﴾ Âl-i İmrân ﴿“Rabbim! Bana bir âyet kıl” dedi; “Senin âyetin, insanlarla üç gece, düzgün olarak konuşmamandır” (10)﴾ Meryem
 	﴿“Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın; eğer alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza gelen (olsun); kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin; sizden kim hasta olur yahut başından bir eziyeti olursa, oruçtan yahut sadakadan yahut kurbandan fidye (gerekir); emniyete kavuştuğunuzda, kim umre ile hacca kadar faydalanırsa, kurbandan kolayına gelen (olsun); kim bulamazsa, hacda üç gün ve döndüğünüzde yedi gün oruç; bu, tam ondur; bu, ailesi Mescid-i Harâm’ın hazırları olmayan kimse içindir; Allah’tan sakının ve bilin ki Allah şiddetli azap sahibidir” (196)﴾ Bakara ﴿“Allah sizi yeminlerinizdeki lağv ile sorumlu tutmaz; fakat sizi yeminleri bağladığınız şeyle sorumlu tutar; onun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hâllisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek yahut bir boyun azat etmektir; kim bulamazsa, üç gün oruçtur; bu, yeminlerinizin kefaretidir, yemin ettiğinizde; yeminlerinizi koruyun; işte böyle Allah size âyetlerini açıklar, umulur ki şükredersiniz” (89)﴾ Mâide
 	﴿“Onu boğazladılar; dedi ki: ‘Yurdunuzda üç gün faydalanın; bu, yalanlanmayan bir vaaddir’ ” (65)﴾ Hûd

قروء       أشهر	﴿“Boşanmış kadınlar, kendileriyle üç kur’ beklerler; eğer Allah’a ve âhiret gününe iman ediyorlarsa, Allah’ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helâl olmaz; kocaları, eğer ıslah isterlerse, bu hususta onları geri çevirmeye daha hak sahibidir; onlar için, üzerlerindeki gibi, ma‘rûf ile (hak) vardır; erkekler için onların üzerinde bir derece vardır; Allah azîzdir, hakîmdir” (228)﴾ Bakara ﴿“Kadınlarınızdan hayızdan kesilenler, eğer şüphe ederseniz, onların iddeti üç aydır; hayız görmeyenler de (böyledir); hamilelerin eceli, yüklerini bırakmalarıdır; kim Allah’tan sakınırsa, ona işinden bir kolaylık kılar” (4)﴾ Talâk

أفراد	﴿“Geri bırakılan üç kişinin üzerine de; nihayet yeryüzü, genişliğine rağmen onlara dar geldi, nefisleri de onlara dar geldi ve Allah’tan başka sığınak olmadığını zannettiler; sonra onlara tevbe etti ki tevbe etsinler; şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul edendir, rahîmdir” (118)﴾ Tevbe
 	﴿“Diyecekler: ‘Üçtür, dördüncüleri köpekleridir’; ve diyecekler: ‘Beştir, altıncıları köpekleridir’; gaybı taşlayarak; ve diyecekler: ‘Yedidir, sekizincileri köpekleridir’; de ki: ‘Rabbim onların sayılarını daha iyi bilir; onları ancak az bir kimse bilir’; artık onlar hakkında ancak açık bir tartışma ile tartış ve onlardan hiç kimse hakkında fetva isteme” (22)﴾ Kehf ﴿“Görmedin mi ki Allah, göklerde olanı ve yerde olanı bilir; üç kişinin gizli konuşması olmaz ki O onların dördüncüsü olmasın; beş (kişinin) de olmaz ki O onların altıncısı olmasın; bundan daha azı da daha çoğu da olmaz ki O onlarla beraber olmasın, nerede olurlarsa olsunlar; sonra kıyamet günü onlara yaptıklarını haber verir; şüphesiz Allah her şeyi bilendir” (7)﴾ Mücâdele

أزواج	﴿“Ve siz üç sınıf (çiftler) oldunuz” (7)﴾ Vâkıa

ثلاثة آلهة	﴿“Şüphesiz kâfir oldu: ‘Allah üçün üçüncüsüdür’ diyenler; bir tek ilâhtan başka ilâh yoktur; eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara elbette elem verici bir azap dokunacaktır” (73)﴾ Mâide ﴿“Ey kitap ehli! Dininizde aşırı gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin; Mesih Îsâ b. Meryem ancak Allah’ın elçisi ve kelimesidir; onu Meryem’e ilka etti ve O’ndan bir ruhtur; öyleyse Allah’a ve elçilerine iman edin; ‘Üç’ demeyin; vazgeçin, sizin için hayırlıdır; Allah ancak bir tek ilâhtır; O, çocuk edinmekten münezzehtir; göklerde olan ve yerde olan O’nundur; vekil olarak Allah yeter” (171)﴾ Nisâ

مرات - عورات	﴿“Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ve sizden henüz bulûğa ermemiş olanlar, üç defa sizden izin istesin: sabah namazından önce, öğleyin elbiselerinizi çıkardığınız vakit ve yatsı namazından sonra; bunlar sizin için üç avret vaktidir; bunlardan sonra ne sizin üzerinize ne onların üzerine bir günah yoktur; birbirinizin etrafında dolaşırsınız; işte böyle Allah size âyetleri açıklar; Allah alîmdir, hakîmdir” (58)﴾ Nûr

ظلمات	﴿“Sizi bir tek nefisten yarattı; sonra ondan eşini kıldı; sizin için en‘âmdan sekiz çift indirdi; sizi annelerinizin karınlarında, bir yaratılıştan sonra bir yaratılış olarak, üç karanlıkta yaratır; işte bu Allah, Rabbinizdir; mülk O’nundur; O’ndan başka ilâh yoktur; nasıl çevriliyorsunuz?” (6)﴾ Zümer

شعب	﴿“Üç çatallı bir gölgenin gölgesine gidin” (30)﴾ Mürselât

ثلاثين
ليلة﴿“Mûsâ’ya otuz gece vaad ettik ve onu on ile tamamladık; böylece Rabbinin mîkâtı kırk gece tamam oldu; Mûsâ kardeşi Hârûn’a dedi ki: ‘Kavmimde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma’ ” (142)﴾ A‘râf
شهراً	﴿“İnsana anne-babasına ihsanı vasiyet ettik; annesi onu zorlukla taşıdı ve zorlukla doğurdu; onu taşıması ve sütten kesmesi otuz aydır; nihayet olgunluğuna eriştiğinde ve kırk yıla ulaştığında dedi ki: ‘Rabbim! Bana, bana ve anne-babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi ilham et; zürriyetimde benim için ıslah et; şüphesiz ben Sana tevbe ettim ve şüphesiz ben Müslümanlardanım’ ” (15)﴾ Ahkâf

ثلاث مائة
سنين﴿“Mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz artırdılar” (25)﴾ Kehf

ثلاثة آلاف
 ﴿“Hani müminlere diyordun: ‘Rabbinizin size indirilmiş üç bin melekle yardım etmesi size yetmez mi?’ ” (124)﴾ Âl-i İmrân

ثُلاث
 ﴿“Eğer yetimler hakkında adalet yapamamaktan korkarsanız, kadınlardan size hoş geleni nikâhlayın: ikişer, üçer, dörder; eğer adalet yapamamaktan korkarsanız, o hâlde bir (tane) yahut sağ ellerinizin malik olduğu; bu, haksızlık etmemenize daha yakındır” (3)﴾ Nisâ
 	﴿“Hamd, gökleri ve yeri yaratan, melekleri elçiler kılan, ikişer, üçer, dörder kanat sahipleri yapan Allah’adır; yaratmada dilediğini artırır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir” (1)﴾ Fâtır

ثالث - ثالثة
 ﴿“Onlara iki (elçi) gönderdik de ikisini yalanladılar; bunun üzerine üçüncü ile güçlendirdik; dediler ki: ‘Şüphesiz biz size gönderilmişleriz’ ” (14)﴾ Yâsîn ﴿“Ve üçüncü olan diğer Menât” (20)﴾ Necm
 	﴿“Şüphesiz kâfir oldu: ‘Allah üçün üçüncüsüdür’ diyenler...” (73)﴾ Mâide ﴿“Ey kitap ehli!... ‘Üç’ demeyin...” (171)﴾ Nisâ

ثلث - ثلثا
 ﴿“Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder: erkeğe, iki dişinin payı kadar; eğer (çocuklar) ikiden fazla kadınlar olursa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır; eğer bir (tane) olursa, onun için yarısı vardır; anne-babasından her birine, eğer onun çocuğu varsa, bıraktığından altıda bir; eğer onun çocuğu yoksa ve anne-babası ona mirasçı olursa, annesi için üçte bir; eğer onun kardeşleri varsa, annesi için altıda bir; vasiyet ettiği bir vasiyetten yahut borçtan sonra; babalarınız ve oğullarınız, hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilmezsiniz; Allah’tan bir farz olarak; şüphesiz Allah alîmdir, hakîmdir” (11)﴾ Nisâ
 	﴿“Eğer onların çocuğu yoksa, eşlerinizin bıraktığının yarısı sizindir; eğer onların çocuğu varsa, bıraktıklarından dörtte biri sizindir; vasiyet ettikleri bir vasiyetten yahut borçtan sonra; eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızdan dörtte biri onlarındır; eğer sizin çocuğunuz varsa, bıraktığınızdan sekizde biri onlarındır; vasiyet ettiğiniz bir vasiyetten yahut borçtan sonra; eğer miras bırakılan bir erkek yahut kadın kelâle ise ve onun bir erkek kardeşi yahut kız kardeşi varsa, her birine altıda bir; eğer bundan daha fazla iseler, üçte birde ortaktırlar; vasiyet edilen bir vasiyetten yahut borçtan sonra, zarar verici olmaksızın; Allah’tan bir vasiyet olarak; Allah alîmdir, halîmdir” (12)﴾ Nisâ
 	﴿“Senden fetva isterler; de ki: ‘Allah size kelâle hakkında fetva verir: eğer bir kişi helâk olur, onun çocuğu yoktur ve onun bir kız kardeşi vardırsa, bıraktığının yarısı onundur; o da, onun çocuğu yoksa, ona mirasçı olur; eğer iki (kız kardeş) olurlarsa, bıraktığından üçte ikisi onlarındır; eğer erkekler ve kadınlar olarak kardeşler olurlarsa, erkeğe iki dişinin payı kadar’; Allah size açıklar ki sapmayasınız; Allah her şeyi bilendir” (176)﴾ Nisâ
 	﴿“Şüphesiz Rabbin bilir ki sen, gecenin üçte ikisinden daha azını, yarısını ve üçte birini ve seninle beraber olanlardan bir topluluğu ayakta durursun; Allah geceyi ve gündüzü takdir eder; onu sayamayacağınızı bildi de size tevbe etti; artık Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun; sizden hastalar olacağını bildi, diğerleri Allah’ın fazlından aramak için yeryüzünde dolaşırlar, diğerleri Allah yolunda savaşırlar; artık ondan kolayınıza geleni okuyun; namazı ikame edin, zekâtı verin ve Allah’a güzel bir borç verin; kendiniz için hayırdan ne öne gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz; o daha hayırlı ve ecir bakımından daha büyüktür; Allah’tan mağfiret dileyin; şüphesiz Allah gafûrdur, rahîmdir” (20)﴾ Müzzemmil

مختار الصحاح
● [ثلث] ث ل ث: **يوم الثُّلاثَاءِ** med ile ve (ث)’yi zamme ile; çoğulu **ثَلاثَاوَاتٌ**. Ve **الثَّلِيثُ**: **الثُّلُثُ**; bunu Ebû Zeyd inkâr etti. Ve **ثُلاثُ** zamme ile; ve **مَثْلَثُ** “مذهب” vezninde; ikisi de, adl ve sıfat sebebiyle gayr-i munsariftir. Ve **ثَلَثَ القوم** “أخذ” bâbından: mallarının üçte birini aldı. Ve **ثَلَثَهم** “ضرب” bâbından: onların üçüncüsü olduğunda yahut onları kendi nefsiyle üçe tamamladığında. Dedim ki: **التهذيب** ve başkasında: ve onları elifsiz tamamladı; dedi ki: ve bu, ona kadar (yani) ona (kadar) on’a kadar böyledir; ancak “عين” sebebiyle, her iki manada da **أربعهم** ve **أسبعهم** ve **أتسعهم**’i fetha ile açarsın. Ve **أَثْلَثَ القوم**: üç oldular; ve **أربعوا**: dört oldular; işte böyle on’a kadar. Ve **المُثَّلَثُ** içkiden: pişirilip ondan üçte ikisi gidinceye kadar (olan).

الراغب
ثلث
- **الثلاثة** ve **الثلاثون** ve **الثلاث** ve **الثلثمائة** ve **ثلاثة آلاف** ve **الثلث** ve **الثلثان**.
Azîz ve celîl şöyle dedi: ﴿**فلأمه الثلث**﴾ [Nisâ/11], yani: onun üç parçasından biri; çoğulu **أثلاث**. Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿**ووعدانا موسى ثلاثين ليلة**﴾ [A‘râf/142]. Ve azîz ve celîl şöyle dedi: ﴿**ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم**﴾ [Mücâdele/7]. Ve şöyle dedi: ﴿**ثلاث عورات لكم**﴾ [Nûr/58], yani: avretin üç vakti. Ve azîz ve celîl şöyle dedi: ﴿**ولبثوا في كهفهم ثلثمائة سنين**﴾ [Kehf/25]. Ve şöyle dedi: ﴿**بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين**﴾ [Âl-i İmrân/124]. Ve şöyle dedi: ﴿**إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه**﴾ [Müzzemmil/20]. Ve azîz ve celîl şöyle dedi: ﴿**مثنى وثلاث ورباع**﴾ [Fâtır/1], yani: ikişer ikişer ve üçer üçer. Ve **ثلثت الشيء**: onu üçlere böldüm. Ve **ثلثت القوم**: mallarının üçte birini aldım. Ve **أثلثتهم**: onların üçüncüsü oldum yahut onları üçledim. Ve **أثلثت الدراهم فأثلثت هي** (dipnotta s. 82’ye bak). Ve **أثلث القوم**: üç oldular. Ve **حبل مثلوث**: üç kuvvet üzerine bükülmüş. Ve **رجل مثلوث**: malının üçte birini aldı. Ve **ثلث الفرس وربع**: yarışta üçüncü ve dördüncü geldi. Ve denir: “**أثلاثة وثلاثون** عندك أو **ثلاث وثلاثون**?” erkekler ve kadınlar için kinaye. Ve “**جاؤوا ثلاث ومثلث**” (İbn Mâlik, “مثلث”inde dedi ki:
“معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب”)
yani: üçer üçer. Ve **ناقة تلوث** (İbn Mâlik, “مثلث”inde dedi ki:
“معلوم الثلاث، والثلاث *** جمع تلوث النوق، والثلاث
يعني به الذكور والإناث *** وهو من المعدول في الحساب”):
üç meme başından sağılır. Ve **الثلاثاء** ve **الأربعاء** günlerdendir; ikisinde de elif, hâ’nın bedeli kılındı; “**حسنة**” ve “**حسناء**” gibi; böylece lafız gün ile tahsis edildi. Ve nakledildi: **ثلثت الشيء تثليثا**: onu üç parça üzerine kıldım. Ve **ثلث البسر**: rutubet (رطب) üçte ikisine ulaştığında. Yahut **ثلث العنب**: üçte ikisi olgunlaştı. Ve **ثوب ثلاثي**: uzunluğu üç arşın.

ملخص اللسان
1. **ثَلَثَ الاثنينِ يَثْلِثُهما ثَلْثاً**: onlara üçüncü oldu.
2. **الثَّلاثة**: sayıdandır.
3. Yirmi dokuz idiler; ben onları **ثَلَثْتُهم**; yani onlarla otuzun tamamı oldum.
4. Ve **أَثْلَثَ القومُ**: üç oldular.
5. Ve **الثَّلاثاء**: günlerdendir.
6. **تَثْلِثُوا**: yani üçüncüyü öldürün.
7. O, **ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ**’dır; yani o, onlardan biridir.
8. Ve **أَرضٌ مُثَلَّثة**: onun üç ucu vardır.
9. Ve **شيء مُثَلَّثٌ**: üç kat üzerine konulmuş.
10. Ve **مَثْلُوثٌ**: üç kuvvet üzerine bükülmüş.
11. Ve iplerden **المَثْلُوثُ**: üç kuvvet üzerine bükülen.
12. Ve **ثَلَّثَ الفرسُ**: **المُصَّلِّي**’den sonra geldi.
13. Ve **التَّثْلِيثُ**: ekini ikinci bir sulama ile sulamandır.
14. Uzunluğu üç arşın idi: **ثوبٌ ثُلاثيٌّ** ve **رُباعِيٌّ**.
15. **الحروفُ الثُّلاثيَّة**: içinde üç harfin toplandığı (kelimeler).
16. **ناقة ثَلُوثٌ**: meme başlarından üçü kurudu.
17. Allah onu **بثالِثةِ الأَثافي** ile attı; o, büyük musibet ve büyük iştir.
18. Ve **ثالثةُ الأَثافي**: dağın nadir çıkıntısıdır.
19. Ve develerden **الثَّلُوثُ**: sağıldığında üç kadehi dolduran.
20. Ve içkiden **المُثَلَّثُ**: pişirilip ondan üçte ikisi gidinceye kadar (olan).
21. Devesiyle **ثَلَّثَ**: ondan üç meme başını bağladı (sağmayı kesti).
22. **مَزادة مَثْلُوثة**: üç deridendir.
23. “Kadınlardan size hoş geleni nikâhlayın: **مَثْنى وثُلاثَ ورُباعَ**”; manası: ikişer ikişer ve üçer üçer.
24. **المُثَلِّثُ**: kardeşiyle sultana koşan; üç kişiyi helâk eder: kendisini, kardeşini ve onun hakkında ona koşmasıyla imamını.
25. **ثِلْثُ الناقةِ**: onun üçüncü yavrusudur.
26. Parçalardan **الثُّلُثُ** ve **الثَّلِيثُ**: bilinen (şey)dir.
27. **الثُّلُثُ**: üçten bir paydır.
28. **ثَلَثَهم يَثْلُثهم ثَلْثاً**: mallarının üçte birini aldı.
29. Şiirden **المَثْلُوثُ**: altı parçasından iki parçası giden.
30. **ثَلَّثَ البُسْرُ**: onun üçte biri rutubetlendi.
31. **إِناءٌ ثَلْثانُ**: ölçek onun üçte birine ulaştı.
32. **الثَّلِثانُ**: tilki üzümü (asma) ağacıdır.
33. **كِساءٌ مَثْلُوثُ**: yün, deve tüyü ve kıldan dokunmuş.
34. **ذو ثُلاثها**: karnı, iki üst deri ve yüzmeden sonra soyulan deri.
35. **تَثْلِيثُ**: meşhur büyük bir vadidir.
