# ثلل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%84%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ثلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ثلل

الثَّلَّة: جَماعة الغَنَم وأَصْوافُها. ابن سيده: الثَّلَّة جماعة الغنم، قليلةً كانت أَو كثيرة، وقيل: الثَّلَّة الكثير منها، وقيل: هي القَطِيع من الضَّأْن خاصة، وقيل: الثَّلَّة الضأْن الكثيرة، وقيل: الضأْن ما كانت؛ ولا يقال للمِعْزى الكثيرة ثَلَّة ولكن حَيْلة إِلاَّ أَن يخالطها الضأْن فتكثر فيقال لهما ثَلَّة، وإِذا اجتمعت الضأْن والمِعْزى فكَثُرَتا قيل لهما ثَلَّة، والجمع من ذلك كله ثِلَلٌ، نادر مثل بَدْرَة وبِدَر. وفي حديث معاوية: لم تكن أُمُّه بِراعِيَةِ ثَلَّة؛ الثَّلَّة، بالفتح: جماعة الغنم، والثَّلَّة: الصُّوف فقط؛ عن ابن دريد. يقال: كساء جَيِّد الثَّلَّة أَي الصوف. وحَبْلُ ثَلَّة أَي صُوف؛ قال الراجز: قد قَرَنوني بامْرِئٍ قِثْوَلِّ،
رَثٍّ كَحَبْل الثَّلَّة المُبْتَلِّ
وفي حديث الحسن: إِذا كانت لليتيم ماشية فللوصي أَن يصيب من ثَلَّتِها ورِسْلِها أَي من صُوفها ولَبنها؛ قال ابن الأَثير: سمي الصوف بالثَّلَّة مجازاً، وقيل: الثَّلَّة الصوف والشعر والوبر إِذا اجتمعت ولا يقال لواحد منها دون الآخر ثَلَّة. ورَجُل مُثِلٌّ: كثير الثَّلَّة، ولا يقال للشَّعر ثَلَّة ولا للوَبَر ثَلَّة، فإِذا اجتمع الصوف والشعر والوبر قيل: عند فلان ثَلَّة كثيرة.
والثُّلَّة، بالضم: الجماعة من الناس، وقد أَثَلَّ الرجل فهو مُثِلُّ إِذا كثرت عنده الثُّلَّة. وفي التنزيل العزيز: ثُلَّة من الأَولين وثُلَّة من الآخرين؛ وقال الفراء: نزل في أَول السورة ثُلَّة من الأَولين وقليل من الآخرين، فشَقَّ عليهم ذلك فأَنزل الله تعالى في أَصحاب اليمين أَنهم ثُلَّتان: ثُلَّة من هؤلاء، وثُلَّة من هؤلاء، والمعني هم فرقتان فرقة من هؤلاء وفرقة من هؤلاء. وقال الفراء: الثُّلَّة الفِئَة. وفي كتابه لأَهل نَجْران: إِن لهم ذِمَّة الله وذِمَّة رسوله على ديارهم وأَموالهم وثُلَّتِهم؛ الثُّلَّة: الجماعة من الناس، بالضم. والثُّلَّة: الكثير من الدراهم.
والثَّلَّة: شيء من طين يجعل في الفَلاة يُسْتَظَلُّ به. والثَّلَّة: التراب الذي يُخْرَج من البئر. والثَّلَّة: ما أَخرجت من أَسفل الرَّكِيَّة من الطين، وقد ثَلَّ البِئْرَ يثُلُّها ثَلاًّ. وثَلَّة البئر: ما أُخْرِج من ترابها. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: لا حِمىً إِلا في ثلاث: ثَلَّة البِئْر، وطِوَل الفَرَس، وحَلْقَة القوم؛ قال أَبو عبيد: أَراد بِثَلَّة البئر أَن يحتفر الرجل بئراً في موضع ليس بملك لأَحد، فيكون له من حَوالي البئر من الأَرض ما يكون مُلْقىً لثَلَّة البئر، وهو ما يخرج من ترابها ويكون كالحَريم لها، لا يدخل فيه أَحد عليه حريماً للبئر
(* قوله «حريماً للبئر» كذا في الأصل، وليست في عبارة ابن الأثير وهي كعبارة أبي عبيد) وتَثَلَّل الترابُ إِذا مارَ فَذَهب وجاء؛ قال أُمية:
له نَفَيانٌ يَحْفِشُ الأُكْمَ وَقْعَهُ،
تَرى التُّرْبَ منه مائراً يَتَثَلَّلُ
وثُلَّ إِذا هَلَكَ، وثُلَّ إِذا اسْتَغْنى. ابن سيده: الثَّلَل، بالتحريك، الهلاك. ثَلَلْت الرجل أَثُلُّه ثَلاًّ وثَلَلاً؛ عن الأَصمعي، وثَلَّهم يَثُلُّهم ثَلاًّ: أَهلكهم؛ قال لبيد:
فَصَلَقْنا في مُرادٍ صَلْقَةً،
وصُداءٍ أَلْحَقَتْهُم بالثَّلَل
أَي بالهلاك، ويروى بالثِّلَل، أَراد الثِّلال
(* قوله «أَراد الثلال
إلخ» عبارة القاموس وشرحه: والثلة، بالكسر، الهلكة جمع ثلل كعنب، قال لبيد، رضي الله عنه: فصلقنا البيت أَي بالهلكات) جمع ثَلَّة من الغنم فقصر أَي أَغنام يعني يَرْعَوْنها؛ قال ابن سيده: والصحيح الأَول؛ وقال الراجز: إِن يَثْقَفُوكم يُلْحِقُوكم بالثَّلَل
أَي بالهلاك. وثَلَّ البَيْتَ يَثُلُّه ثَلاًّ: هَدَمه، وهو أَن يُحْفَر أَصل الحائط ثم يُدْفَع فيَنْقاض، وهو أَهول الهَدْم. وتثَلَّل هو: تَهَدَّم وتساقط شيئاً بعد شيء؛ قال طُرَيْح:
فيُجْلبُ من جَيْشٍ شَآمٍ بِغارَةٍ،
كشُؤْبُوب عَرْضِ الأَبْرَدِ المُتَثَلِّل
وثُلَّ عَرْشُ فلان ثَلاًّ: هُدِم وزال أَمر قَوْمه. وفي التهذيب: وزال قِوام أَمره وأَثَلَّه الله. وقال ابن دريد: ثُلَّ عرشه ثَلاًّ تضعضعت حاله؛ قال زهير:
تَدارَكْتُما الأَحْلافَ قد ثُلَّ عَرْشُها،
وذُبْيانَ قد زَلَّتْ بأَقدامِها النَّعْل
كأَنه هُدِم وأُهْلك. ويقال للقوم إِذا ذهب عِزُّم: قد ثُلَّ عَرْشُهُم. الجوهري: يقال ثَلَّ اللهُ عَرْشَهم أَي هَدَم مُلْكَهم. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: رؤي في المنام وسئل عن حاله فقال: كاد يُثَلُّ عَرْشِي أَي يُكْسر ويُهْدَم، وهو مَثَل يضرب للرجل إِذا ذَلَّ وهَلِك، قال: وللعرش ههنا معنيان: أَحدهما السرير والأَسِرَّة للمُلوك فإِذا هُدِم عرشُ المَلِك فقد ذهب عِزُّه، والثاني البيت يُنْصَبُ بالعيدان ويُظَلَّل، فإِذا هُدِم فقد ذَلَّ صاحبُه. وثُلَّ عَرْشُه وعُرْشُه: قُتِل؛ وأَنشد: وعَبْدُ يَغُوثَ تَحْجِلُ الطَّيْرُ حَوْلَه،
وقد ثَلَّ عُرْشيه الحُسامُ المُذْكَّرُ
العُرْشان ههنا: مَغْرِزُ العُنقِ في الكاهل؛ وكل ما انهدم من نحو عَرْش الكَرْم والعَريش الذي يُتَّخذ شِبه الظُّلَّة، فقد ثُلَّ. وثَلَّ الشيء: هَدَمه وكَسَره. وأَثَلَّه: أَمر بإصلاحه، تقول منه: أَتْلَلْت الشيءَ أَي أَمرت بإِصلاح ما ثُلَّ منه. وقد أَثْلَلْته إِذا هَدَمْتَه وكسرتَه. وثَلَّ الدراهم يثُلُّها ثَلاًّ: صَبَّها.
وثَلِيلُ الماء: صَوْت انصبابه؛ عن كراع. وقال ابن دريد: الثَّلِيل صوت الماء، ولم يَخُصَّ صوت الانصباب.
وثَلَّت الدابة تَثُلُّ أَي راثت، وكذلك كل ذي حافر، ومُهْرٌ مِثَلُّ؛ قال يصف بِرْذَوْناً:
مِثَلٌّ على آرِيِّه الرَّوْثُ مُنْثَلُّ
ويروى على آرِيِّه الرَّوْثَ، بنصبه بِمِثَلٌّ؛ قال ابن سيده: وهذا لا يَقْوى لأَن ثَلَّ الذي في معنى راث لا يتعدّى. ابن سيده: ثلَّ الحافرُ راث، وثَلَّ الترابَ المجتمع حَرَّكه بيده أَو كَسَره من أَحد جوانبه. ويقال: ثَلَلت الترابَ في القبر والبئر أَثُلُّه ثَلاًّ إِذا أَعَدْتَه فيه بعدما تَحْفِره، وفي الصحاح: إِذا هِلْتَه. وثَلَّة مَثْلولة أَي تُرْبة مكبوسة بعد الحَفْر. والثُّلْثُل: الهَدْم، بضم الثاءين. والثُّلْثُل أَيضاً: مِكْيال صغير. والثِّلْثِلانُ: يَبيسُ الكَلإِ، والضَّمُّ لغة. ابن الأَعرابي: يقال للرجل: ثُلْ ثُلْ إِذا أَمرته أَن يَحْمُق ويَجْهَل.

### Türkçe

**الثَّلَّة**: koyun topluluğu ve yünleri. İbn Sîde: **الثَّلَّة** koyun topluluğudur; az da olsa çok da olsa; ve denildi ki: **الثَّلَّة** ondan (koyundan) çok olanıdır; ve denildi ki: o, özellikle **الضَّأْن**’dan sürüdür; ve denildi ki: **الثَّلَّة** çok **الضَّأْن**’dır; ve denildi ki: **الضَّأْن** her ne olursa olsun; ve çok olan keçilere **ثَلَّة** denilmez, fakat **حَيْلة** (denir); ancak ona **الضَّأْن** karışır da çoğalırsa ikisine **ثَلَّة** denir; ve **الضَّأْن** ile keçiler bir araya toplanır da ikisi çoğalırsa ikisine **ثَلَّة** denir; bunun hepsinin çoğulu **ثِلَلٌ**’dür; nadirdir, **بَدْرَة** ve **بِدَر** gibi. Muâviye hadîsinde: “Annesi **ثَلَّة** güden değildi”; **الثَّلَّة** fetha ile: koyun topluluğu; ve **الثَّلَّة**: yalnız yün; İbn Düreyd’den. Denir: “**الثَّلَّة**’si iyi bir örtü” yani yün. Ve “**ثَلَّة** ipi” yani yün; râciz dedi ki:
قد قَرَنوني بامْرِئٍ قِثْوَلِّ،
رَثٍّ كَحَبْل الثَّلَّة المُبْتَلِّ

Hasen hadîsinde: “Yetimin davarı olursa vasîye onun **ثَلَّتِها**’sından ve **رِسْلِها**’sından isabet etmesi (pay alması) vardır” yani yününden ve sütünden; İbnü’l-Esîr dedi ki: yüne mecazen **الثَّلَّة** adı verildi; ve denildi ki: **الثَّلَّة** yün, kıl ve tüy (deve tüyü) bir araya toplandığında (denir) ve bunlardan birine diğerinden ayrı olarak **ثَلَّة** denilmez. Ve **رَجُل مُثِلٌّ**: **الثَّلَّة**’si çok olan; ve kıla **ثَلَّة** denilmez, deve tüyüne de **ثَلَّة** denilmez; yün, kıl ve deve tüyü bir araya toplandığında: “Falanda çok **ثَلَّة** vardır” denir.

Ve **الثُّلَّة** damme ile: insanlardan topluluk; ve adam **أَثَلَّ** etti, o **مُثِلُّ** olur; yanında **الثُّلَّة** çoğaldığında. Aziz tenzilde: **ثُلَّة** ilkinlerden ve **ثُلَّة** sonrakilerden; ve Ferrâ dedi ki: sûrenin başında “**ثُلَّة** ilkinlerden ve sonrakilerden az” indi; bu onlara ağır geldi; bunun üzerine Allah Teâlâ sağ ehli hakkında onların iki **ثُلَّة** olduklarını indirdi: “**ثُلَّة** bunlardan ve **ثُلَّة** bunlardan”; mânâ: onlar iki fırkadır; bunlardan bir fırka ve bunlardan bir fırka. Ferrâ dedi ki: **الثُّلَّة** **الفِئَة**’dir. Necrân ehline yazdığı kitabında: “Onların diyarları, malları ve **ثُلَّتِهم** üzerine Allah’ın zimmeti ve Resûlünün zimmeti vardır”; **الثُّلَّة**: insanlardan topluluk, damme ile. Ve **الثُّلَّة**: dirhemlerin çokluğu.

Ve **الثَّلَّة**: kırda gölgelenilen, çamurdan yapılan bir şey. Ve **الثَّلَّة**: kuyudan çıkarılan toprak. Ve **الثَّلَّة**: **الرَّكِيَّة**’nin altından çamurdan çıkardığın şey; ve kuyuya **ثَلَّ** eder, onu **ثَلاًّ** ile **يثُلُّها**. Ve **ثَلَّة البئر**: toprağından çıkarılan şey. Hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Üç şeyde olan dışında himâ yoktur: **ثَلَّة البِئْر**’de, atın koşu mesafesinde, ve kavmin halkasında”; Ebû Ubeyd dedi ki: **ثَلَّة البئر** ile şunu kastetti: bir adam, kimsenin mülkü olmayan bir yerde bir kuyu kazar; o zaman kuyunun çevresinden, **ثَلَّة البئر**’in atıldığı yer olacak kadar toprak onun olur; o da toprağından çıkan şeydir ve onun için bir **حَريم** gibi olur; bir kimse onun içine, kuyu için bir **حَريم** olarak, onun aleyhine girmez
(* “**حريماً للبئر**” sözü asılda böyledir; İbnü’l-Esîr’in ibaresinde değildir; Ebû Ubeyd’in ibaresi gibidir) Ve toprak **تَثَلَّل** ettiğinde: dalgalandı da gidip geldi; Ümeyye dedi ki:
له نَفَيانٌ يَحْفِشُ الأُكْمَ وَقْعَهُ،
تَرى التُّرْبَ منه مائراً يَتَثَلَّلُ

Ve **ثُلَّ**: helâk olduğunda; ve **ثُلَّ**: zengin olduğunda. İbn Sîde: **الثَّلَل** (harekeli), helâktir. Asmaî’den: adamı **ثَلَلْت**; onu **ثَلاًّ** ve **ثَلَلاً** ile **أَثُلُّه**; ve onları **ثَلَّ** eder, onları **ثَلاًّ** ile **يَثُلُّهم**: onları helâk etti; Lebîd dedi ki:
فَصَلَقْنا في مُرادٍ صَلْقَةً،
وصُداءٍ أَلْحَقَتْهُم بالثَّلَل

yani helâkle; ve **بالثِّلَل** ile rivayet edilir; **الثِّلال**’ı kastetti
(* “**أَراد الثلال** …” sözü Kâmûs ve şerhinin ibaresidir: ve **الثلة** kesra ile, helâket; **ثلل**’ün çoğulu, **عنب** gibi; Lebîd, radıyallahu anh, dedi ki: “فصلقنا …” beyti; yani helâketlerle) koyundan **ثَلَّة**’nin çoğulu; kısalttı; yani koyunlar; yani onları otlatıyorlar; İbn Sîde dedi ki: doğru olan birincisidir; ve râciz dedi ki:
إِن يَثْقَفُوكم يُلْحِقُوكم بالثَّلَل

yani helâkle. Ve evi **ثَلَّ** eder, onu **ثَلاًّ** ile **يَثُلُّه**: onu yıktı; o da duvarın temelinin kazılması, sonra itilmesi ve yıkılıp dökülmesidir; o, yıkımın en dehşetlisidir. Ve o **تثَلَّل** etti: yıkıldı ve parça parça döküldü; Turayh dedi ki:
فيُجْلبُ من جَيْشٍ شَآمٍ بِغارَةٍ،
كشُؤْبُوب عَرْضِ الأَبْرَدِ المُتَثَلِّل

Ve falanın arşı **ثَلاًّ** ile **ثُلَّ**: yıkıldı ve kavminin işi ortadan kalktı. Tehzîb’de: işinin direği ortadan kalktı ve Allah onu **أَثَلَّه** etti. İbn Düreyd dedi ki: arşı **ثَلاًّ** ile **ثُلَّ**: hâli sarsıldı; Züheyr dedi ki:
تَدارَكْتُما الأَحْلافَ قد ثُلَّ عَرْشُها،
وذُبْيانَ قد زَلَّتْ بأَقدامِها النَّعْل

sanki yıkılmış ve helâk edilmiş gibi. Kavme, izzetleri gittiğinde: “Arşları **ثُلَّ** oldu” denir. Cevherî: “Allah onların arşını **ثَلَّ** etsin” denir; yani mülklerini yıktı. Ömer hadîsinde, radıyallahu anh: rüyada görüldü ve hâli soruldu; dedi ki: “Neredeyse arşım **يُثَلُّ** olacaktı” yani kırılacak ve yıkılacak; bu, zelil olup helâk olan adam için vurulan bir meseldir. Dedi ki: arşın burada iki mânâsı vardır: birincisi, krallar için sedir ve sedirlerdir; kralın arşı yıkıldığında izzeti gitmiştir; ikincisi, çubuklarla dikilen ve gölgelendirilen evdir; yıkıldığında sahibi zelil olmuştur. Ve onun arşı ve **عُرْشُه** **ثُلَّ**: öldürüldü; ve şu beyit okundu:
وعَبْدُ يَغُوثَ تَحْجِلُ الطَّيْرُ حَوْلَه،
وقد ثَلَّ عُرْشيه الحُسامُ المُذْكَّرُ

Burada iki **العُرْشان**: boynun omuz başına giriş yeridir; ve **عَرْش الكَرْم** ve gölgelik benzeri yapılan **العَريش** gibi arştan her ne yıkılırsa, **ثُلَّ** olmuştur. Ve **ثَلَّ** şeyi: onu yıktı ve kırdı. Ve onu **أَثَلَّه**: onu onarmayı emretti; bundan denirsin: “Şeyi **أَتْلَلْت**” yani ondan **ثُلَّ** olanın onarılmasını emrettim. Ve onu **أَثْلَلْته**: onu yıktığım ve kırdığım zaman. Ve dirhemleri **ثَلَّ** eder, onları **ثَلاًّ** ile **يثُلُّها**: onları döktü.

Ve **ثَلِيلُ الماء**: akışının sesi; Kurâ‘dan. İbn Düreyd dedi ki: **الثَّلِيل** suyun sesidir; akış sesini tahsis etmedi.

Ve binek hayvanı **ثَلَّت** eder, **تَثُلُّ**: yani pisledi; aynı şekilde her toynaklı. Ve **مُهْرٌ مِثَلُّ**; bir **بِرْذَوْن**u vasfederken dedi ki:
مِثَلٌّ على آرِيِّه الرَّوْثُ مُنْثَلُّ

Ve “**على آرِيِّه الرَّوْثَ**” diye rivayet edilir; **مِثَلٌّ** ile onu nasb ederek; İbn Sîde dedi ki: bu güçlü değildir; çünkü “pisledi” mânâsındaki **ثَلَّ** geçişli olmaz. İbn Sîde: toynaklı **ثلَّ** etti: pisledi; ve birikmiş toprağı **ثَلَّ** etti: eliyle oynattı yahut yanlarından birinden kırdı. Ve denir: kabirde ve kuyuda toprağı **ثَلَلت**; onu **ثَلاًّ** ile **أَثُلُّه**: onu kazdıktan sonra içine geri koyduğunda; Sıhâh’ta: onu döktüğünde. Ve **ثَلَّة مَثْلولة**: yani kazıdan sonra sıkıştırılmış toprak. Ve **الثُّلْثُل**: yıkım; iki **الثاء**’ın dammesiyle. Ve **الثُّلْثُل** ayrıca: küçük bir ölçek. Ve **الثِّلْثِلانُ**: otun kurusu; ve damme bir lehçedir. İbnü’l-A‘râbî: adama denir: “**ثُلْ ثُلْ**” onu ahmaklık etmeye ve cahillik etmeye emrettiğinde.
