# ثلم (ث-ل-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%84%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - ل - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء واللام والميم معهما
م ث ل، ث م ل، ل ث م، ث ل م مستعملات
مثل:
المَثَلُ: الشيءُ يُضرَبُ للشيء فيُجْعَل مِثْلَه.
والمَثَلُ: الحديث نفسُه.
وأكثرُ ما جاءَ في القرآن نحوُ قوله- جَلَّ وعزَّ-: "مثل الجنَّةِ التي وُعِدَ المُتَّقُونَ" فيها أنهار، فمَثَلُها هو الخَبَرُ عنها.
وكذلك قوله تعالى: "ضُرِبَ مَثَلٌ فاستمِعوا له"، ثمّ أخبَرَ: أَنَّ الذين تَدعونَ من دونِ اللهِ، فصارَ خَبَرُه عن ذلك مَثَلاً، ولم تكن هذه الكلماتُ ونحوُها مَثَلاً ضُرِبَ لشيءٍ آخر كقوله تعالى: "كَمثَلِ الحِمارِ يَحمِلُ"، و"كَمَثلَ الكلْبِ".
والمِثلُ: شِبْهُ الشيءِ في المِثال والقَدْر ونحوِه حتى في المعنى.
ويقال: ما لهذا مَثيلٌ.
والمِثالُ: ما جُعِلَ مقداراً لغيره، وجمعُه مُثُل، وثلاثة أمثلةٍ.
والمُثُول: الانتِصابُ قائماً، والفعل: مَثَلَ يَمْثُلُ، قال لبيد:
ثم أَصدَرُنا هُما فـي وارِدٍ		صادِرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
والتَّمثيل: تصويرُ الشيءِ كأنَّه تنظُر إليه.
والتِّمثال: اسْمٌ للشيءِ المُمَثَّل المُصَوَّر على خِلْقةِ غيره، كَسَرْتَ التاءَ حيث جَعَلت اسماً بمنزلةِ التِّجفافِ وشِبْهِهِ، ولو أرَدْتَ مصدراً لفَتَحتَ، وجاءتْ تِفعالٌ في حروف قليلةٍ نحو تِمراد وتِلقاء، وإنّما صارَ تِلقاءُ اسماً لأنّه صار في حال لدُن، وفي حال حِيال، وما كانَ مصدراً فالتّاء مفتوحةٌ يُجرَى مُجرَى المصدر في كلام العرب، لا يُجمَع ولا يُصَغَّرُ، وهذا أمثَلُ من ذلك، أي أفضَلُ.
ثمل:
الثَّميلةُ: الماءُ القليل الباقي في الحَوض والسِّقاء.
والثَّمَلةُ: خِرْقة الهِناء، وتكون ايضاً من الصوف ونحوِه.
والثَّمَل: الظِّلُّ.
والثَّمَل: السُّكْرُ.
والمُثَمَّلُ: السُّمُّ لأنه يُثَمِّلُ من يلجَأ إليه.
لثم:
اللَّثْمُ: وضعُكَ فاكَ على في آخَرَ، ومنه اللِّثامُ، أي شَدُّكَ الفَمَ بالمِقنَعةِ.
ثلم:
الثَّلمة معروفة، ثَلْمَةُ الحائط ونحوِه.
ملث:
مَلثُ الظلام ونحوِه أي اختِلاط السواد.

##### Türkçe

باب **الثاء** و**اللام** و**الميم** bunlarla birlikte
**م ث ل**، **ث م ل**، **ل ث م**، **ث ل م** kullanımdadırlar
misal:
**المَثَلُ**: bir şey için bir şeye vurulan (misal getirilen) şeydir; böylece onun benzeri kılınır.
Ve **المَثَلُ**: hadisin kendisidir.
Ve Kur’ân’da en çok gelen, onun sözüne benzer—yüce ve aziz oldu—: “**مثل الجنَّةِ التي وُعِدَ المُتَّقُونَ**” onda ırmaklar vardır; böylece onun **مَثَلُ**’i, onun hakkında haberdir.
Ve yine Yüce Allah’ın sözü: “**ضُرِبَ مَثَلٌ فاستمِعوا له**”, sonra haber verdi: Allah’tan başka çağırdıklarınızın; böylece onun bu husustaki haberi bir **مَثَلاً** oldu; ve bu kelimeler ve benzerleri, Yüce Allah’ın sözü gibi başka bir şey için vurulmuş bir **مَثَلاً** değildi: “**كَمثَلِ الحِمارِ يَحمِلُ**”, ve “**كَمَثلَ الكلْبِ**”.
Ve **المِثلُ**: misalde, miktarda ve benzerinde, hatta manada, şeyin benzeridir.
Ve denilir: bunun için bir **مَثيلٌ** yoktur.
Ve **المِثالُ**: başkası için ölçü kılınan şeydir; çoğulu **مُثُل**’dür; ve üç **أمثلةٍ**.
Ve **المُثُول**: ayakta dikilmedir; fiil: **مَثَلَ يَمْثُلُ**; Lebîd dedi:
ثم أَصدَرُنا هُما فـي وارِدٍ		صادِرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
Ve **التَّمثيل**: sanki ona bakıyormuşsun gibi şeyin tasvir edilmesidir.
Ve **التِّمثال**: başkasının yaratılışı üzere temsil edilmiş, tasvir edilmiş şey için bir isimdir; **التاء**’yı kesreledin; çünkü **التِّجفاف** ve benzeri menzilesinde bir isim kıldın; eğer bir mastar isteseydin açardın; ve **تِفعالٌ** az harflerde geldi; **تِمراد** ve **تِلقاء** gibi; ancak **تِلقاءُ** isim oldu; çünkü **لَدُن** hâlinde ve **حِيال** hâlinde bir hâl oldu; mastar olan ise **التّاء** fethalıdır; Arapların كلامında mastarın yürütüldüğü gibi yürütülür; cem‘ edilmez ve küçültülmez; ve bu, ondan daha **أمثَلُ**dür; yani daha faziletlidir.

**ثمل**:
**الثَّميلةُ**: havuzda ve kırbada kalan az su.
Ve **الثَّمَلةُ**: kına bezi; ve ayrıca yünden ve benzerinden olur.
Ve **الثَّمَل**: gölge.
Ve **الثَّمَل**: sarhoşluk.
Ve **المُثَمَّلُ**: zehirdir; çünkü ona sığınanı **يُثَمِّلُ**.

**لثم**:
**اللَّثْمُ**: ağzını bir başkasının ağzına koymandır; ondan **اللِّثامُ**; yani ağzı **بالمِقنَعةِ** ile bağlamandır.

**ثلم**:
**الثَّلمة** bilinir; duvarın ve benzerinin **ثَلْمَةُ**’si.

**ملث**:
**مَلثُ** karanlığın ve benzerinin; yani siyahlığın karışması.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثُلْمَةُ: الخلل في الحائط وغيره.وقد ثَلَمْتُهُ أَثْلِمُهُ بالكسر ثَلْماً. يقال: في السيف ثَلْمٌ، وفي الإناء ثَلْمٌ، إذا انكسر من شفَته شيء. وثَلَمُ الوادي بالتحريك، وهو أن يَنْثَلِمَ حرفه. وثَلَّمْتُ الشيء فانْثَلَمَ وتَثَلَّمَ. وثَلِمَ الشيءُ بالكسر يَثْلَمُ، فهو أَثْلَمُ بَيِّن الثَلَمِ. وثَلَّمْتُهُ أيضاً شُدِّد للكثرة.

##### Türkçe

**الثُلْمَةُ**: duvarda ve başkasında gedik/boşluk. Ve onu **ثَلَمْتُهُ**; **أَثْلِمُهُ** (kesre ile) **ثَلْماً** (olarak). Denir ki: kılıçta **ثَلْمٌ** vardır, kapta **ثَلْمٌ** vardır; dudağından bir şey kırıldığı zaman. Ve vadinin **ثَلَمُ**’u (hareke ile); o da, kenarının **يَنْثَلِمَ** olmasıdır. Ve şeyi **ثَلَّمْتُ**; böylece **انْثَلَمَ** ve **تَثَلَّمَ**. Ve şey **ثَلِمَ** (kesre ile) **يَثْلَمُ**; o hâlde o, **أَثْلَمُ**dur, **الثَلَمِ**i açıkça belli olandır. Ve onu ayrıca **ثَلَّمْتُهُ**; çokluk için şeddelendi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ل م
ثلم ، ثمل ، مثل ، ملث ، لثم .
ثلم : الحرّاني ، عن ابن السِّكِّيت : في الإناء ثَلْمٌ ، إذا انْكسر مِن شَفَته شَيءٌ .
وفي السَّيْف ثَلْمٌ .
قال : والثَّلَمُ : ثَلْم الوادِي ، وهو أن يَنْثَلم جُرْفُه .
قلتُ : ورأَيتُ بناحية الصّمَّان موضعاً يقال له : الثّلَم ؛ وأَنشدني أَعْرابيٌّ :
تَرَبَّعَتْ جوَّ خُوَيَ فالثَّلَم
والثَّلْمَةُ : الموضعُ الذي قد انْثَلَم ؛ وجَمْعها : ثُلَم . وقد انْثَلم الحائط ، وتَثَلَّم .
وقال عَنْترة :
بالحَزْن فالصَّمَّان فالمُتَثَلَّم
ويُقال : ثَلَمْتُ الحائط أَثْلِمه ثَلْماً ، فهو مَثْلُوم .
ثمل : أبو عُبيد ، عن أَصحابه : الثَّميلةُ : البَقِيَّة من الطَّعام أو الشَّراب تَبْقَى في البَطْن ؛ وقال ذو الرُّمَّة يَصِف عَيْراً وأُتُنَه :
وأَدْرَك المُتَبَقَّى من ثَمِيلته
ومن ثَمَائِلها واسْتُنْشِىءَ الغَرَبُ
يعني : ما بَقي في أَمْعَائها وأَعْضائها من الرُّطْب والعَلَف .
وكذلك يُقال لِبَقيَّة الماء في الغِدْران والحَفِير : ثَمِيلة ، وثَمِيل ؛ قال الأَعْشى :
بِعَيْرانةٍ كأَتَان الثَّمِيل
تُوافِي السُّرى بعد أَيْنٍ عَسِيرَا
تُوافي السُّرَى : أي تُوفِّيها .
أبو عُبيد : الثُّمْلَةُ : الحَبُّ والسَّوِيق والتَّمْر في الوعاء ، يكون نِصْفَه فما دُونَه .
قال : والثُّمْلَة : أيضاً : ما أَخْرجت مِن أسفَل الرّكِيّة من الطِّين .
قالهما أبو زَيد .
والمِيم في هذين الحَرْفَين ساكنة والثاء مَضْمومة .
وأما الثَّمَلَة ، بتحريك الميم ، فهي الصُّوفة التي يُهْنأ بها الجَرَب ؛ وأنشد :
مَمْفُوثَة أَعْراضُهم مُمَرْطَله
كما تُلاث بالهَناء الثّمَلَهْ
أبو عُبَيد : الثُّمالة : بقيَّة الماء وغَيْره .
وقال ابن الأَعرابي : تقول العَربُ في كلامها : قالت اليَنَمة : أنا اليَنَمة ، أَغْبُق الصَّبِيَّ قبل العَتَمة ، وأَكُبّ الثُّمالَ فوق الأكَمَة .
أراد بالثُّمَال : جمع الثُّمَالة ، وهي الرَّغوة . واليَنَمة : بَقْلَةٌ طَيِّبة .
وقال أبو عُبيد : الثَّمَالُ : السُّمّ المُنْقَع ، وهو المُثَمّل .
وقال ابن بُزُرْجَ : ثَمَلْت القَوْمَ ، وأنا أَثْمِلُهم ، وأَثْمُلهم .
قلت : مَعْناه أن يكون ثِمَالاً لهم ، أي غِيَاثاً يَفْزَعون إِليه .
ابن السِّكّيت ، عن يُونس ، يقال : ما ثَمَلْتُ شَرابي بشيءٍ من طَعام .
ومعناه : ما أَكَلْت قبل أنْ أَشْرَبَ طعاماً .
وذلك يُسَمَّى : الثَّمِيلة .
الأصْمعي : ثَمِل الرّجُلُ يَثْمَل ثَمَلاً ، إذا سَكِر . فهو : ثَمِلٌ .
ويُقال : سَقَاه المُثَمَّلَ ، أي سَقاه السُّمّ .
ونُرَى أنه الذي أُنْقِع فَبَقِي وثَبَتَ .
قال : والثّمَل : المُقَام والخَفْضُ .
يقال : ثَملَ فلانٌ فما يَبْرح .
واختار فلانٌ دارَ الثَّمَل ، أي دار الخَفْض والمُقَام .
ويقال : فلانٌ ثِمالٌ لبني فلانٍ ، إذا كان لهم غياثاً وقواماً يَقُوم بأمْرهم .
يقال : هو يَثْمِلُهم .
وقال أبو طالب يَمدح النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم )
ثِمَال اليتَامى عِصْمة للأرَامل
ويقال : أَثلَمت الماشية من الكلأ ما يَثْمل ما في أَجوافها من الماء ، أي يكون سواءً لما شَرِبَت من الماء .
ويقال : ما ثَمَلْت طَعامي بشيء من شراب ، أي ما شرِبت بعد الطعام شَراباً .
وقول ابن مُقْبِل :
لمن الدّيارُ عَرَفتُها بالسّاحِل
وكأنّها ألواحُ سَيْفٍ شامِلِ
قال الأصمعيّ : الثامل : القديم العَهد بالصِّقال ، كأنه بَقِي في أَيدي أصحابه زماناً ؛ من قولهم : ارْتحل بنو فلان .
وثَملَ فلانٌ في دارِهم ، أَي بقِي .
والثَّمْلُ : المُكْثُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : المُثمَّلُ : السُّمّ المُقَوَّى بالسَّلَع ، وهو شجرٌ مُرٌّ .
والمَثْمَلُ : أَفْضل العشيرة .
شَمِرٌ : المُثَمَّلُ من السُّمّ : المُثَمَّنُ المجموع ، وكل شيء جمعته ، فقد ثمَّلْته
وثمَّنْته . وثمَلْتُ الطعامَ : أَصْلَحْتُه . وثمَلْته : سَترتُه وغَيَّبْته .
وثُمالة : بَطن من الأزد ، وإليهم يُنسَب المبَرّد .
وفي حديث عبد الملك أَنه كتب إلى الحجاج : أمّا بعد : فقد وَلّيتُك العِراقَيْن صَدْمَةً فسِرْ إليها مُنطوي الثميلة خَفيف الخَصيلة .
الثميلة ، أصلُها : ما يَبقى من العَلف في بَطن الدابة . أراد : سِرْ إليها مُخِفّا . والخَصيلة : لَحمة الساق . أراد : سِرْ إليها نجيب السّاق .
مثل : قال اللَّيْثُ : المثَلُ : الشّيْءُ الذي يُضرب مَثلاً فيُجْعل مِثْلَه .
والمثَلُ : الحديثُ نَفْسُه .
وقال الله تعالى : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) .
قال : مَثَلُها ، هو الخبَرُ عنها .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : يقال : مَثَلٌ ومِثْل ، وشَبَه وشِبه ، بمعنًى واحد .
وأخبرني المُنذرِيّ عن ابن فَهم ، عن ابن سلام ، قال : أخبرني عُمر ابن أبي خليفة ، قال : سمعت مُقاتل صاحب التفسير يسأل أبا عمرو بن العَلاء عن قول الله تعالى : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 35 ) : ما مَثلها ؟ قال : فيها أنهارٌ من ماء غير آسِن . قال : ما مثَلها ؟ فسكَت أبو عمرو . قال : فسألت يونس عنها ، فقال : مَثَلُها صِفَتُها .
قال محمّد بن سلام : ومثل ذلك قولُه تعالى : ( السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِى ) ( الفتح : 29 ) أي صِفتهم .
قلت : ونَحو ذلك رُوي عن ابن عبّاس .
وأما جَواب أبي عمرٍ و لمُقاتل حين سأَله : ما مثلها ؟ فقال : ( فيها أنهار . ثم تَكريره السُّؤال : ما مَثَلُها ؟ وسُكوت أبي عمرو عنه . فإنّ أبا عمرو أجابه جواباً مُقْنِعاً ، ولما رأى نَبْوة فَهم مُقاتِل عما أجابه سَكت عنه ، لما وقف عليه من غِلَظ فَهْمه ، وذلك أنّ قول الله عزّ وجلّ : مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) تَفْسِير لقوله عزّ وجلّ : ( إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ ) ( الحج : 14 ) ففسّر جلّ وعزّ تلك الأنهار فقال : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ( مما قد عرفتموه في الدُّنيا مِن جَنّاتها وأَنهارها جَنَة فيها أنهار من ماءٍ غير آسن وأنهار من كذا .
ولما قال الله تعالى : ( إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ ) ( الحج : 14 ) وصَف تلك الجنات فقال : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ ) ( الرعد : 37 ) أي صفتَها .
وكذلك قوله تعالى : ( السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى
التوراة ) ( الفتح : 29 ) أي ذلك صِفة محمّد ( صلى الله عليه وسلم ) في التوراة . ثم أَعْلم أنّ صِفتهم في الإنجيل كزَرْع .
قلتُ وللنّحْوييّن في قوله تعالى : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) قولٌ آخر قاله محمّد بن يَزيد الثُّماليّ في كتاب ( المُقتضب ) ، قال : التقدير : فيما يُتْلى عليكم مَثَلُ الجَنة ، ثم فيها وفيها .
قال : ومن قال : إنّ مَعناه : صِفة الجَنّة . فقد أَخطأَ ، لأن ( مَثَل ) لا يُوضع في موضع صِفَة ، إنما يُقال : صِفة زَيد أنّه ظريف ، وأنه عاقل ، ويُقال : مَثَلُ فلانٍ : المثَلُ مأخوذ من : المثال والحذو ، والصفة تَحْلِيةٌ ونَعْتٌ .
وقال الله تعالى : ( ياأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ ) ( الحج : 73 ) وذلك أنهم عَبَدُوا مِن دُون الله ما لا يَسْمع ولا يُبْصر وما لم تَنْزل به حُجَّة ، فأَعلمهم الله الجوابَ مما جَعلوه لله مَثَلاً ونِدّاً ، فقال : ( إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن يَخْلُقُواْ ذُبَاباً ) ( الحج : 73 ) .
يقول : كيف تكون هذه الأصنام أَنْدَاداً وأمثالاً لله ، وهي لا تَخْلق أَضْعف شيء ممّا خلق الله . ولو اجْتمعوا كُلّهم له ، وإن يَسْلُبهم الذباب الضعيفُ شيئاً لم يُخلِّصوا المَسْلُوب منه .
ثم قال : ( ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ ) ( الحج : 73 ) .
وقد يكون ( المَثَل ) بمعنى : العِبْرة : ومنه قولُ الله تعالى : ( ( أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِّلاَخِرِينَ ) ( الزخرف : 56 ) فمعنى ( السلف ) أنّا جعلناهم مُتَقَدِّمين يَتَّعِظُ بهم الغابرُون . ومعنى قوله تعالى : ( سَلَفاً ( ، أي عِبْرة يَعْتبر بهم المُتأَخِّرون .
ويكون ( المثل ) بمعنى : الآية ، قال الله تعالى في صفة عِيسى : ( عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِّبَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( الزخرف : 59 ) أي آية تدلُّهم على نُبُوّته .
وأمّا قوله تعالى : ( ( لِّلاَخِرِينَ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ ) ( الزخرف : 57 ) جاء في التّفسير : أنّ كفَّار قريش خاصمت النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فلما قيل لهم : ( إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ ) ( الأنبياء : 98 ) قالوا : قد رَضِينا أن تكون آلهتنا بمنزلة عيسى ابنِ مريم والملائكة الذين عُبِدوا مِن دُون الله .
فهذا معنى ضَرب المَثل بعيسى .
ويُقال : تمثَّل فلان ، إذا ضَرَب مَثَلاً .
والمِثَالُ ما جعل مِثْلُه .
حَدّثنا عبدُ الرحمن بن علي ، قال : حدّثنا محمد بن حُميد ، قال : حدثنا جرير ، عن مُغيرة ، عن أُمّ مُوسى أُمّ ولد الحُسين بن علي ، قالت : زَوّح عليُّ بن أبي طالب
رَضي الله عنه شابّين وابني منهم ، فاشترى لكُلّ واحد منهما مِثَالَيْن .
قال جريرٌ : قلتُ للمُغيرة : ما مِثالان ؟ قال : نَمطَان .
والنمط : ما يُفترش مِن مَفارِش الصُّوف الملوَّنة .
وقال الإياديّ : سُئِل أبُو الهَيْثم عن مَلِك قال لِرَجُل : ائتِني بقومك ؛ فقال : إنَّ قومي مُثُلٌ .
قال أبو الهَيْثم : يُريد أنّهم ساداتٌ ليس فوقهم أَحَد .
والمِثال : الفِراش ، وجَمْعها : مُثُل ؛ ومنه قوله : وفي البَيت مِثَالٌ رَثٌّ ، أي فِرَاشٌ خَلَق ؛ وقال الأعْشى :
بكُلّ طُوَالِ السَّاعِدَيْنِ كأَنَّما
يَرى بسُرَى اللَّيْل المِثَالَ المُمَهّدَا
والتّمثال : اسم للشيء المَصْنوع مُشَبَّهاً بِخَلْقٍ مِن خَلْق الله ؛ وجمعه : التّماثِيل .
وأصله من : مَثَّلت الشيءَ بالشيء ، إذا قَدَّرْتَه على قَدْره .
ويكون تَمثيل الشيء بالشَّيء تَشْبِيهاً له .
واسم ذلك المُمثَّل : تِمْثَال .
وأمّا التَّمْثَال ، بفتح التاء : فهو مَصْدر : مَثَّلْت تَمْثِيلاً ، وَتَمْثَالاً .
ويُقال : فلان أمْثل من فلان ، أي أَفْضَل مِن فُلانٍ .
وقال الله تعالى حكايةً عن فِرْعون إنه قال : ( وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى ) ( طه : 63 ) .
قال الأخْفش : المُثْلَى ، تَأْنيث : الأمْثل .
وقال أبو إسحاق : معنى ( الأمثل ) : ذو الفَضل الذي يَسْتحق أن يُقال له ، هو أَمْثَلُ قومه .
وقال الفَرّاء : المُثْلى ، في هذه الآية ، بمنزلة : الأسماء الحُسْنى ، وهو نَعت للطَّريقة ، وهم الرّجال الأشراف : جُعلت ( المثلى ) مؤنثة لتأنيث ( الطريقة ) .
وقال ابن شُميل : قال الخَلِيل : يُقال : هذا عبد الله مِثْلك ، وهذا رَجُلٌ مِثْلك ؛ لأنّك تقول : أخوك الذي رأيته بالأمس ، ولا يكون ذلك في ( مَثَل ) .
ويُقال : امْتثلت مِثَال فلان ، أي احتذيت حَذْوَه وسَلَكْت طَرِيقته .
وقول الله تعالى : ( وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ ) ( الرعد : 6 ) يقول : يَسْتَعْجلونك بالعَذاب الذي لم أُعاجِلْهم به ، وقد عَلِموا ما نزَل من عقوبتنا بالأمم الخالية ، فلم يعتبروا بهم .
والعَرب تقول للعُقوبة : مَثُلة ، ومُثْلَة .
فمن قال : ( مَثُلة ) جمعَها على : مَثُلات ، ومن قال ( مُثْلَة ) جمعَها على : مُثُلات ، ومُثَلات : ومُثْلات ، بإِسكان الثاء .
يقول : يَسْتَعجلونك بالعَذاب ، أي يطلبون
العَذاب في قولهم : ( فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَآءِ ) ( الأنفال : 32 ) . وقد تقدّم مِن العذاب ما هو مُثْلة وما فيه نَكَال لهم ، لو اتَّعطوا .
ويقال : مَثَل به يَمْثُل مَثْلاً .
والمُثْلَة ، الاسْم .
وكأنّ ( المَثْلَ ) مأخوذ من ( المَثَل ) ، لأنه إذا شَنَّع في عُقوبته جعله مَثَلاً ، أي عَلَماً .
ويقال : امْتثل فلانٌ من قوم أماثِلَهم ، إذا اختار فاضِلَهم .
والواحد : أَمْثل .
يقال : هو أَمْثل القوم ، وهَؤلاء مُثل القوم . وأَماثلهم ، يكون جمع ( أمثال ) ، ويكون جمع ( الأمْثل ) .
وفي الحديث : نَهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن يُمثَّل بالدّوابّ وأن تُؤْكل المَمْثُول بها ، وهو أن تُنْصب فتُرْمَى .
ويُقال : امْتثلتُ مِن فلان امْتثالاً ، أي اقْتَصَصْت منه ، ومنه قولُ ذي الرُّمّة :
رَبَاعٍ لها مُذْ أَوْرَق العُودُ عنده
خُمَاشاتُ ذَحْلٍ ما يُراد امْتِثالُها
أي ما إن يُقْتصّ منها ، هي أذلّ من ذلك ، أو هِي أَعزّ عليه من ذلك .
ويقول الرّجُل للحاكم : أَمْثِلْني من فلانٍ ، أي أَقِصَّني منه .
وقد أَمْثله الحاكم منه .
قال أبو زَيد : والمِثَالُ : القِصَاص .
أبو عُبَيد ، عن أبي عَمرو : والماثِلُ : القائم . والماثل : اللاطىء بالأرْض .
قال : وسمعتُه يقول : كان فلانٌ عندنا ثم مَثَل ، أي ذَهَب .
وقال لَبِيد في ( الماثل ) بمعنى القائم المُنتصب :
ثم أَصْدَرْناهما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ صُوَاه كالمَثَلْ
أي انْتَصب .
والماثِل : الدّارِس . وقد مَثَل مُثُولاً .
وقيل : إن قولَهم : تماثَل المَريض ، من : المُثُول والانتصاب ، كأنه هَمّ بالنُّهوض والانتصاب .
ويقال : المريضُ اليومَ أَمْثَلُ ، أي أَحْسن مُثولاً وانتصاباً . ثم جُعل صفةً للإقْبال .
قلتُ : معنى قولهم : المريضُ اليوم أَمْثل : أي أَفْضل حالاً من حالةٍ كانت قَبلها ، وهو من قولهم : هو أَمْثل قَوْمه ، أي أَفْضَل قومه .
والأمْثال : أَرَضون ذاتُ جِبَال يُشْبه بعضُها بعضاً ، ولذلك سُمِّيت أمْثالاً ، وهي من البَصرة على لَيْلتين .
وقوله تعالى : ( ) الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ ) ( يس : 42 ) . قال قَتادة : السُّفن .
وقال الحَسن : هي الإبل ، فكأنّهم قالوا
للإِبل سُفُن البَرّ ، من ها هُنا .
وقوله تعالى : ( فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ ) ( الشورى : 11 ) أي ليس مِثْله شيء ، والكاف مؤكّدة .
ملث : ابن السكيت : المَلْثُ : أن يَعِد الرَّجُلُ الرَّجُلَ عِدَةً لا يُريد أن يَفِيَ بها .
وقد مَلَثه يَمْلُثه مَلْثاً ، ومَلَذَه يَمْلُذه مَلْذاً ، مثله ، إذا طَيَّبه بكَلاَمٍ لا وَفَاءَ له .
أبو عمرو : أتَيْتُه مَلَثَ الظَّلام ، ومَلَسَ الظلام ، وهو اخْتِلاَطُه .
وقال أبو عمرو الجَرْميّ ، عن أبي زَيد : مَلْث الظلام : اخْتِلاط الضَّوْء بالظُّلْمة ، وهو عند العِشاء ، وعند طلوع الفجر .
وقال ابن الأعرابيّ : المَلْثَة ، والمَلْث : أوّل سَواد اللَّيل .
والمَلْث : وقت العِشاء الآخرة .
قال : فقولهم : اخْتلط المَلس بالمَلث . فالمَلث : أوّل سَوادِ المَغرب . فإِذا اشتدّ حتى يأتي وقت العشاء الأخيرة فهو المَلَس فلا يُميّز هذا من هذا ، لأنه قد دَخل المَلث في المَلس .
ومثله : اخْتلط الزُّبَاد بالخائِر .
لثم : أبو عُبَيد ، عن أبي زَيْد ، قال : تَميم تَقُول : تَلَثَّمْتُ على الفَم ؛ وغيرهم يقول : تَلَفَّمْتُ .
وقال الفَرّاء : إذا كان على الفَم فهو اللِّثام ، وإذا كان على الأنف فهو اللِّفَام .
قال : ويُقال من اللِّثام : لَثَمْت أَلْثِمُ .
فإذا أردت التَّقْبِيل قلت : لَثِمْت أَلْثَمُ .
وأَنشد غيرُه :
فَلثِمْتُ فاهَا آخِذاً بقُرونِها
ولَثِمْتُ مِن شَفَتَيْه أَطْيَبَ مَلثَمِ

##### Türkçe

ث ل م
**ثلم** ، **ثمل** ، **مثل** ، **ملث** ، **لثم** .

**ثلم** : el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: Kapta **ثَلْمٌ** vardır; dudağından bir şey kırıldığı zaman.
Ve kılıçta da **ثَلْمٌ** vardır.
Dedi ki: ve **الثَّلَمُ**: vadinin **ثَلْم**’i; o da, yarınının (kenarının) yarılmasıdır.
Dedim: ve **الصّمَّان** tarafında **الثّلَم** denilen bir yer gördüm; ve bana bir bedevî inşâd etti:
تَرَبَّعَتْ جوَّ خُوَيَ فالثَّلَم
Ve **الثَّلْمَةُ**: yarılmış olan yer; onun çoğulu: **ثُلَم**. Ve duvar yarıldı, ve parçalandı.
Ve **عَنْترة** dedi:
بالحَزْن فالصَّمَّان فالمُتَثَلَّم
Ve denir: Duvarı **ثَلَمْتُ**; onu **أَثْلِمه** **ثَلْماً**; o da **مَثْلُوم**dur.

**ثمل** : Ebû Ubeyd, ashabından: **الثَّميلةُ**: karında kalan yiyecek veya içecek artığıdır; ve Zü’r-Rumme bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken dedi:
وأَدْرَك المُتَبَقَّى من ثَمِيلته
ومن ثَمَائِلها واسْتُنْشِىءَ الغَرَبُ
Yani: bağırsaklarında ve uzuvlarında yaş ot ve yemden kalan şey.
Aynı şekilde gölcüklerde ve çukurda kalan su artığına da **ثَمِيلة** ve **ثَمِيل** denir; el-A‘şâ dedi:
بِعَيْرانةٍ كأَتَان الثَّمِيل
تُوافِي السُّرى بعد أَيْنٍ عَسِيرَا
**تُوافي السُّرَى**: yani onu tamamlarsın.
Ebû Ubeyd: **الثُّمْلَةُ**: kapta tane, kavut ve hurmadır; yarısı yahut daha aşağısı olur.
Dedi ki: ve **الثُّمْلَة**: ayrıca, kuyunun dibinden çamurdan çıkardığın şeydir.
İkisini de Ebû Zeyd söyledi.
Ve bu iki lafızda **المِيم** sâkindir ve **الثاء** dammelidir.
Ama **الثَّمَلَة** ise, **المِيم**’i harekeli kılmakla, uyuzu katranlamakta kullanılan yün parçasıdır; ve inşâd etti:
مَمْفُوثَة أَعْراضُهم مُمَرْطَله
كما تُلاث بالهَناء الثّمَلَهْ
Ebû Ubeyd: **الثُّمالة**: suyun ve başkasının artığıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar sözlerinde derler: **اليَنَمة** dedi: ben **اليَنَمة**’yim; çocuğa **العَتَمة**’den önce akşam içkisini içiririm; ve **الثُّمالَ**’ı tepenin üstüne dökerim.
**الثُّمَال** ile muradı: **الثُّمَالة**’nin çoğuludur; o da köpüktür. Ve **اليَنَمة**: hoş bir ottur.
Ebû Ubeyd dedi: **الثَّمَالُ**: ıslatılmış zehirdir; o da **المُثَمّل**dir.
İbn Buzurc dedi: Kavmi **ثَمَلْتُ**; ben onları **أَثْمِلُهم** ve **أَثْمُلهم**.
Dedim: manası, onlara **ثِمَالاً** olmasıdır; yani kendisine sığındıkları bir imdat olmasıdır.
İbn es-Sikkît, Yûnus’tan: denir: İçeceğimi bir yiyecek ile **ثَمَلْتُ** değilim.
Manası: içmeden önce bir yiyecek yemedim.
Ve buna **الثَّمِيلة** denir.
el-Asma‘î: Adam **ثَمِل** olur, **يَثْمَل** **ثَمَلاً**; sarhoş olduğu zaman. O da **ثَمِلٌ**dür.
Ve denir: Ona **المُثَمَّلَ** içirdi; yani ona zehir içirdi.
Ve biz görürüz ki o, ıslatılmış olup da kalmış ve sabit olmuş olandır.
Dedi ki: ve **الثّمَل**: ikamet ve rahatlıktır.
Denir: Falan **ثَملَ**; artık ayrılmaz.
Ve falan **دارَ الثَّمَل**’i seçti; yani rahatlık ve ikamet yurdunu.
Ve denir: Falan, falanoğullarına **ثِمالٌ**dur; onlara imdat ve dayanak olduğu, işlerini yürüttüğü zaman.
Denir: o, onları **يَثْمِلُهم**.
Ve Ebû Tâlib Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) överken dedi:
ثِمَال اليتَامى عِصْمة للأرَامل
Ve denir: Davarlar ottan, karınlarındaki suyu **يَثْمل** edecek kadar **أَثلَمت**; yani içtikleri suya denk olur.
Ve denir: Yemeğimi bir içecekle **ثَمَلْت** değilim; yani yemekten sonra içecek içmedim.
Ve İbn Mukbil’in sözü:
لمن الدّيارُ عَرَفتُها بالسّاحِل
وكأنّها ألواحُ سَيْفٍ شامِلِ
el-Asma‘î dedi: **الثامل**: cilâ ile eski ahitli olandır; sanki sahiplerinin ellerinde bir zaman kalmıştır; onların “falanoğulları göçtü” sözünden.
Ve falan onların yurdunda **ثَملَ**; yani kaldı.
Ve **الثَّمْلُ**: kalıştır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **المُثمَّلُ**: **السَّلَع** ile kuvvetlendirilmiş zehirdir; o da acı bir ağaçtır.
Ve **المَثْمَلُ**: aşiretin en faziletlisidir.
Şemir: zehirden **المُثَمَّلُ**: toplanmış, bir araya getirilmiş olandır; her neyi topladıysan onu **ثمَّلْته** etmişsindir,
ve onu **ثمَّنْته** etmişsindir. Ve yemeği **ثَمَلْتُ**: onu düzelttim. Ve onu **ثمَلْته**: örttüm ve gizledim.
Ve **ثُمالة**: Ezd’den bir batındır; ve el-Müberred onlara nisbet edilir.
Ve Abdülmelik hadîsinde: Haccâc’a yazdı: Amma ba‘d: seni iki Irak’a bir darbe olarak tayin ettim; ona doğru, **الثميلة**’yi içine çekmiş, **الخَصيلة**’si hafif olarak yürü.
**الثميلة**’nin aslı: binek hayvanının karnında kalan yem artığıdır. Muradı: ona doğru hafif olarak yürü. Ve **الخَصيلة**: baldırın etidir. Muradı: ona doğru baldırı ince (çevik) bir binek üzerinde yürü.

**مثل** : el-Leys dedi: **المثَلُ**: kendisiyle misal vurulan, böylece onun benzeri kılınan şeydir.
Ve **المثَلُ**: hadisin kendisidir.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) .
Dedi ki: onun **مَثَلُ**’i, onun hakkındaki haberdir.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: denir: **مَثَلٌ** ve **مِثْل**; ve **شَبَه** ve **شِبه**; tek bir manada.
Ve bana el-Münzirî haber verdi; İbn Fehm’den, İbn Selâm’dan; dedi ki: bana Ömer b. Ebî Halîfe haber verdi; dedi ki: tefsir sahibi Mukâtil’i, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında Ebû Amr b. el-Alâ’ya sorarken işittim: ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 35 ) : onun **مَثَلُ**i nedir? dedi: onda, kokmayan sudan ırmaklar vardır. dedi: onun **مَثَلُ**i nedir? Ebû Amr sustu. dedi: bunun hakkında Yûnus’a sordum; dedi: onun **مَثَلُ**i, onun sıfatıdır.
Muhammed b. Selâm dedi: bunun benzeri, O’nun Teâlâ sözüdür: ( السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِى ) ( الفتح : 29 ) yani onların sıfatı.
Dedim: bunun benzeri İbn Abbâs’tan rivayet edildi.
Ama Ebû Amr’ın Mukâtil’e cevabı; ona “onun **مَثَلُ**i nedir?” diye sorduğunda “onda ırmaklar vardır” demesi; sonra soruyu tekrarlaması: “onun **مَثَلُ**i nedir?” ve Ebû Amr’ın ona susması: şüphesiz Ebû Amr onu ikna edici bir cevapla cevapladı; Mukâtil’in, kendisine cevap verilenden anlayışının uzaklığını görünce ona sustu; onun anlayışının kabalığından vakıf olduğu için. Bu, Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) Allah عزّ وجلّ’ün sözüne bir tefsirdir: ( إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ ) ( الحج : 14 ) ; böylece o ırmakları açıkladı, şöyle dedi: ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ( dünyada onun bahçelerinden ve ırmaklarından bildiğiniz şeylerden) bir cennet: onda kokmayan sudan ırmaklar ve şundan ırmaklar vardır.
Ve Allah Teâlâ dediğinde: ( إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ ) ( الحج : 14 ) o cennetleri vasfetti; şöyle dedi: ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ ) ( الرعد : 37 ) yani onun sıfatı.
Ve aynı şekilde O’nun Teâlâ sözü: ( السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى
التوراة ) ( الفتح : 29 ) yani bu, Tevrat’ta Muhammed’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatıdır. Sonra onların İncil’deki sıfatlarının ekin gibi olduğunu bildirdi.
Dedim: nahivcilerin, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) başka bir sözü daha vardır; bunu Muhammed b. Yezîd es-Sümâlî, ( المُقتضب ) kitabında söyledi; dedi: takdir: size okunan şey içinde cennetin **مَثَلُ**i; sonra onda onda.
Dedi: “manası cennetin sıfatıdır” diyen kimse hata etmiştir; çünkü (**مَثَل**) **صِفَة** yerinde konulmaz; ancak denir: Zeyd’in sıfatı şudur: zariftir ve akıllıdır; ve denir: falanın **مَثَلُ**i: **المثَل** **المثال** ve **الحذو**’dan alınmıştır; ve sıfat, süsleme ve nitelemedir.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( ياأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ ) ( الحج : 73 ) ; bu, onların Allah’tan başka işitmeyen ve görmeyen ve hakkında hüccet inmeyen şeylere ibadet etmeleridir; Allah onlara, Allah’a **مَثَلاً** ve denk kıldıkları şeyden cevabı bildirdi; şöyle dedi: ( إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن يَخْلُقُواْ ذُبَاباً ) ( الحج : 73 ) .
Diyor: bu putlar nasıl Allah’a denkler ve benzerler olur; hâlbuki Allah’ın yarattıklarından en zayıf şeyi bile yaratmazlar. Hepsi onun için toplansalar bile; ve zayıf sinek onlardan bir şey kapsa, kapsananı ondan kurtaramazlar.
Sonra dedi: ( ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ ) ( الحج : 73 ) .
Ve (**المَثَل**) bazen **العِبْرة** manasında olur; bunun örneği Allah’ın sözü: ( أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِّلاَخِرِينَ ) ( الزخرف : 56 ) ; **السلف**’in manası: onları, sonrakilerin ibret alacağı öncekiler kıldık. Ve O’nun Teâlâ sözü: ( سَلَفاً ) manası: sonrakilerin ibret alacağı bir ibret.
Ve (**المثل**) **الآية** manasında olur; Allah Teâlâ Îsâ’nın sıfatında dedi: ( عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِّبَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( الزخرف : 59 ) yani onların nübüvvetine delalet eden bir âyet.
Ama O’nun Teâlâ sözü: ( لِّلاَخِرِينَ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ ) ( الزخرف : 57 ) tefsirde geldi: Kureyş kâfirleri Peygamber’le ( صلى الله عليه وسلم ) tartıştı; onlara denildiğinde: ( إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ ) ( الأنبياء : 98 ) dediler: ilâhlarımızın, Meryem oğlu Îsâ ve Allah’tan başka ibadet edilen melekler menzilesinde olmasına razı olduk.
İşte bu, Îsâ ile **المَثل** vurmanın manasıdır.
Ve denir: falan **تمثَّل** etti; misal vurduğu zaman.
Ve **المِثَالُ**: benzeri kılınan şeydir.
Bize Abdurrahman b. Ali rivayet etti; dedi: bize Muhammed b. Humeyd rivayet etti; dedi: bize Cerîr rivayet etti; Muğîre’den; Ümm Mûsâ’dan, Hüseyin b. Ali’nin ümmü veledinden; dedi: Ali b. Ebî Tâlib, Allah ondan razı olsun, iki genci evlendirdi ve beni onlardan doğurdu; sonra ikisinin her biri için iki **مِثَال** satın aldı.
Cerîr dedi: Muğîre’ye dedim: iki **مِثال** nedir? dedi: iki **نَمط**.
Ve **النمط**: renkli yün döşeklerden serilen şeydir.
Ve el-İyâdî dedi: Ebû’l-Heysem’e, bir adam için bir melikin söylediği söz soruldu: “Bana kavmini getir”; o dedi: “Benim kavmim **مُثُلٌ**dür.”
Ebû’l-Heysem dedi: onların, üstlerinde kimse olmayan efendiler olduklarını kasteder.
Ve **المِثال**: döşektir; onun çoğulu: **مُثُل**; bunun örneği: “evde yıpranmış bir **مِثال** var” yani eski bir döşek; el-A‘şâ dedi:
بكُلّ طُوَالِ السَّاعِدَيْنِ كأَنَّما
يَرى بسُرَى اللَّيْل المِثَالَ المُمَهّدَا
Ve **التّمثال**: Allah’ın yaratıklarından bir yaratılışa benzetilerek yapılmış şeyin adıdır; onun çoğulu: **التّماثِيل**.
Aslı: bir şeyi bir şeyle **مَثَّلت**; onu ölçüsüne göre takdir ettiğin zaman.
Ve bir şeyi bir şeyle **تَمثيل** etmek, ona benzetme olur.
Ve o benzetilenin adı: **تِمْثَال**.
Ama **التَّمْثَال** ise, **التاء**’yı fetha ile: masdardır: **مَثَّلْت** **تَمْثِيلاً** ve **تَمْثَالاً**.
Ve denir: falan, falandan daha **أمْثل**dir; yani falandan daha faziletlidir.
Ve Allah Teâlâ Firavun’dan hikâye ederek dedi ki: ( وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى ) ( طه : 63 ) .
el-Ahfeş dedi: **المُثْلَى**: **الأمْثل**’in müennesi.
Ebû İshâk dedi: **الأمثل**’in manası: kendisine “kavminin en **أمْثل**’idir” denilmeyi hak eden fazilet sahibidir.
el-Ferrâ dedi: bu âyette **المُثْلى**, **الأسماء الحُسْنى** menzilesindedir; ve o, **الطَّريقة**’nın sıfatıdır; ve onlar şerefli adamlardır; (**المثلى**) **الطريقة**’nın müennesliği için müennes kılındı.
İbn Şümeyl dedi: el-Halîl dedi: denir: bu Abdullah senin **مِثْلك**’indir; ve bu adam senin **مِثْلك**’indir; çünkü sen dersin: dün gördüğün kardeşin; ve bu (**مَثَل**)de olmaz.
Ve denir: falanın **مِثَال**’ini **امْتثلت**; yani onun izini izledim ve yolunu tuttum.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ ) ( الرعد : 6 ) diyor: kendilerine acele etmediğim azabı senden acele istiyorlar; hâlbuki geçmiş ümmetlere azabımızdan inen şeyi bildiler de onlardan ibret almadılar.
Ve Araplar cezaya **مَثُلة** ve **مُثْلَة** der.
Kim **مَثُلة** derse onun çoğulunu **مَثُلات** yapar; kim **مُثْلَة** derse onun çoğulunu **مُثُلات** yapar; ve **مُثَلات** ve **مُثْلات**, **الثاء**’yı sâkin kılmakla.
Diyor: senden azabı acele istiyorlar; yani şu sözlerinde azabı talep ediyorlar: ( فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَآءِ ) ( الأنفال : 32 ) . Ve azaptan, eğer öğüt alsalardı, onlar için **مُثْلة** olan ve içinde ibret olan şey daha önce geçti.
Ve denir: onunla **مَثَل** etti; **يَمْثُل** **مَثْلاً**.
Ve **المُثْلَة**: isimdir.
Ve sanki (**المَثْلَ**) (**المَثَل**)den alınmıştır; çünkü cezasında çirkinleştirdiği zaman onu bir **مَثَلاً** kılar; yani bir alâmet.
Ve denir: falan, kavminden onların **أماثِل**’ini **امْتثل** etti; faziletlilerini seçtiği zaman.
Tekili: **أَمْثل**.
Denir: o, kavmin **أَمْثل**’idir; ve bunlar kavmin **مُثل**’üdür. Ve onların **أَماثل**’i, (**أمثال**)ın çoğulu olur; ve (**الأمْثل**)in çoğulu olur.
Ve hadiste: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) hayvanlara **يُمثَّل** edilmesini ve onunla **المَمْثُول** edileni yemeyi yasakladı; o da, dikilip hedef yapılması ve atılmasıdır.
Ve denir: falandan **امْتثلتُ** **امْتثالاً**; yani ondan kısas aldım; bunun örneği Zü’r-Rumme’nin sözü:
رَبَاعٍ لها مُذْ أَوْرَق العُودُ عنده
خُمَاشاتُ ذَحْلٍ ما يُراد امْتِثالُها
Yani ondan kısas alınmak istenmez; o bundan daha zelildir; yahut o, ona bundan daha azizdir.
Ve adam hâkime der: falandan beni **أَمْثِلْني**; yani ondan benim için kısas yap.
Ve hâkim onu ondan **أَمْثله** etti.
Ebû Zeyd dedi: ve **المِثَالُ**: kısastır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve **الماثِلُ**: ayakta duran. Ve **الماثل**: yere yapışan.
Dedi: onu derken işittim: falan bizdeydi sonra **مَثَل** etti; yani gitti.
Ve Lebîd, **الماثل**i ayakta dikilen manasında söyledi:
ثم أَصْدَرْناهما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ صُوَاه كالمَثَلْ
Yani dikildi.
Ve **الماثِل**: silinmiş olandır. Ve **مَثَل** etti, **مُثُولاً**.
Ve denildi: onların “hasta **تماثَل** etti” sözü, **المُثُول** ve dikilmedendir; sanki kalkmaya ve doğrulmaya niyet etti.
Ve denir: hasta bugün daha **أَمْثَلُ**; yani daha iyi doğrulma ve dikilme üzeredir. Sonra bu, iyileşmeye sıfat kılındı.
Dedim: onların “hasta bugün **أَمْثل**” sözünün manası: önceki bir hâlinden daha iyi hâldedir; ve bu, onların “o, kavminin **أَمْثل**’idir” sözündendir; yani kavminin en faziletlisidir.
Ve **الأمْثال**: birbirine benzeyen dağlı arazilerdir; bu yüzden **أمْثالاً** diye adlandırıldı; Basra’dan iki gecelik yerdedir.
Ve O’nun Teâlâ sözü: ( الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ ) ( يس : 42 ) . Katâde dedi: gemiler.
Hasan dedi: develerdir; sanki develere buradan “kara gemileri” dediler.
Ve O’nun Teâlâ sözü: ( فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ ) ( الشورى : 11 ) yani O’nun gibi hiçbir şey yoktur; ve **الكاف** pekiştiricidir.

**ملث** : İbn es-Sikkît: **المَلْثُ**: adamın adama, yerine getirmek istemediği bir vaadi vaat etmesidir.
Ve onu **مَلَثه**; **يَمْلُثه** **مَلْثاً**; ve onu **مَلَذَه**; **يَمْلُذه** **مَلْذاً**; onun gibidir; onu, vefası olmayan bir sözle hoş tutmasıdır.
Ebû Amr: ona **مَلَثَ الظَّلام**’da geldim; ve **مَلَسَ الظلام**’da; o da onun karışmasıdır.
Ebû Amr el-Cermî, Ebû Zeyd’den: **مَلْث الظلام**: ışığın karanlıkla karışmasıdır; o, yatsı vaktinde ve fecrin doğuşunda olur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَلْثَة** ve **المَلْث**: gecenin siyahlığının başlangıcıdır.
Ve **المَلْث**: yatsı vaktidir.
Dedi: onların “**المَلس** ile **المَلث** karıştı” sözleri: **المَلث** akşamın siyahlığının başlangıcıdır; yatsı vaktine gelinceye kadar şiddetlenirse o **المَلَس** olur; bu, şundan ayırt edilmez; çünkü **المَلث**, **المَلس**’in içine girmiştir.
Bunun benzeri: **الزُّبَاد** ile **الخائِر** karıştı.

**لثم** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Temîm “ağız üzerine **تَلَثَّمْتُ**” der; başkaları “**تَلَفَّمْتُ**” der.
el-Ferrâ dedi: ağız üzerinde olursa o **اللِّثام**’dır; burun üzerinde olursa o **اللِّفَام**’dır.
Dedi: ve **اللِّثام**’dan denir: **لَثَمْت** **أَلْثِمُ**.
Öpmeyi kastettiğinde ise dersin: **لَثِمْت** **أَلْثَمُ**.
Ve başkası inşâd etti:
فَلثِمْتُ فاهَا آخِذاً بقُرونِها
ولَثِمْتُ مِن شَفَتَيْه أَطْيَبَ مَلثَمِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء واللام وما يثلثهما)
(ثلم) الثاء واللام والميم أصلٌ واحد، وهو تَشَرُّم يقَع في طَرَف الشيء، كالثُّلْمة تكون في طَرَف الإناء. وقد يسمَّى الخَلَل أيضاً ثُلْمة وإن لم يكن في الطَّرَف. وإناءٌ مُنْثَلمٌ ومُتَثَلِّمٌ.
(ثلب) الثاء واللام والباء كلمةٌ صحيحة مُطَّردةُ القِياسِ في خَوَر الشّيء وتشعُّثِه. فالثَّلِبُ الرُّمْح الخوّار. قال الهذليّ([1]):
ومُطَّرِدٌ من الخَطِّ *** يِّ لا عارٍ ولا ثَلِبُ
والثِّلْب: الهِمُّ الكبير. وقد ثَلِبَ ثَلباً. ويقال ثَلبْتُه إذا عِبْتَهُ. وهو ذو ثلبةٍ([2]) أي عَيْب. والقياس ذاك، لأنه يصع منه ويشعِّثه([3]). وامرأةٌ ثالِبةُ الشَّوَى، أي منْشقّة
القدَمين([4]). قال:
لقد ولَدَتْ غَسَّانَ ثالبَةُ الشَّوَى	*** عَدُوس السُّرَى لا يعرف الكَرْمَ جِيدُها([5])والثَّلَب: الوَسَخ، يقال إنه لَثَلِبُ الجِلْد، وذاك هو القَشَف. والقياسُ واحد.
(ثلث) الثاء واللام والثاء كلمةٌ واحدة، وهي في العدد، يقال اثنانِ وثلاثة. والثَُّلاثاءُ من الأيام. قال:
[قالوا] ثَُلاثاؤهُ مالٌ وَمَأدُبَةٌ *** وكلُّ أيّامِه يومُ الثُّلاثاءِ([6])وثالثة الأثافي: الحَيْدُ النّادِر من الجبل، يجمع إليه صخرتانِ ثم تُنْصَبُ عليها القِدْر. وهو الذي أراده الشماخُ:
أقامتْ على رَبْعَيهما جارتَا صَفاً  *** كُمَيْتا الأعالي جَوْنَتَا مُصْطَلاهما([7])والثَّلُوث من الإبل: التي تملأ ثلاثةَ آنِية إذا حُلِبت. والمثلوثة: المزادة تكون من ثلاثة جُلودٍ. وحَبْلٌ مَثْلوثٌ، إذا كان على ثلاثِ قُوىً.
(ثلج) الثاء واللام والجيم أصلٌ واحد، وهو الثَّلْج المعروف. ومنه تتفرع الكلمات المذكورة في بابه. يقال أرضٌ مثلوجة إذا أصابَها الثّلْج. فإذا قالوا رجلٌ مثلوج الفؤاد فهو البليد العاجز. وهو من ذلك القياس، والمعنى أنّ فؤادَه كأنّه ضُرِب بثَلْجٍ فَبَرَدَتْ حرارتُه وتبلَّد. قال:
* تنَبَّهَ مَثْلُوجَ الفؤادِ مُوَرَّما([8]) *
وإذا قالوا ثَلِجَ بخبرٍ أتاه، إذا سُرَّ بهِ، فهو من الباب أيضاً؛ وذلك أنّ الكرب إذا جَثَمَ على القلْب كانت لـه لَوعةٌ وحَرارة، فإذا وَرَدَ ما يُضادُّه جاءَ بَرْدُ السُّرور. وهذا شائعٌ في كلامهم. ألا تراهم يقولون في الدعاء عليه: أسخَنَ اللهُ عينَه. فإذا دَعوْا له قالوا: أقرّ الله عينَه. ويحملون على هذا فيقولون: حفَر حتى أثْلَجَ، إذا بَلَغ الطِّين المجتمع مع نُدُوَّتِه بالثَّلج.
(ثلط) الثاء واللام والطاء كلمةٌ واحدة، وهو ثَلْطُ البعير والبقرة.
(ثلغ) الثاء واللام والغين كلمةٌ واحدة، وهو شَدْخُ الشيء. يقال ثَلَغْت رأسَه أي شدَخْته. ويقولون لما سقط من الرُّطَبِ فانشدخ مثَلَّغ.
--------------ـــ
([1]) هو أبو العيال الهذلي، كما في شرح السكري لأشعار الهذليين 141 ومخطوطة الشنقيطي 95 واللسان (ثلب). وقبل البيت:
وقد ظهر السوابغ فو *** قهم والبيض واليلب
([2]) ضبطت في المجمل بفتح الثاء وكسرها.
([3]) يقال: شعثت من فلان: إذا غضضت منه وتتقصته، من الشعث، وهو انتشار الأمر. وفي الأصل: "ويشعبه"، تحريف.
 ([4])وكذا في المجمل. وفي اللسان:"متشققة القدمين".
([5]) لجرير، يهجو غسان بن ذهيل السليطي. ديوانه 127 والمجمل، واللسان (ثلب، عدس، كرم). وقد روي في اللسان (عدس): "ثالثة الشوى" يعني أنها عرجاء فكأنها على ثلاث قوائم. ويروى أيضاً: "بالية الشوى".
([6]) الكلمة الأولى ساقطة من البيت، وإثباتها من الأزمنة والأمكنة للمرزوقي (1: 272). وروايته فيها: "خصب ومأدبة".
([7]) ديوان الشماخ 86 وسيبويه (1: 102).
([8]) لحاتم الطائي في ديوانه 109. وصدره: *ينام الضحى حتى إذا ليله استوى*

ـ

##### Türkçe

(ثاء, لام ve onlara üçüncü olanlar babı)

(ثلم) **الثاء** ve **اللام** ve **الميم** tek bir asıldır; o da bir şeyin ucunda vuku bulan bir parçalanmadır; kabın ucunda bulunan **الثُّلْمة** gibi. Ve **الخَلَل** de, uçta olmasa bile, **ثُلْمة** diye adlandırılabilir. Ve **مُنْثَلم** ve **مُتَثَلِّم** bir kap.

(ثلب) **الثاء** ve **اللام** ve **الباء** bir sahih kelimedir; bir şeyin gevşekliğinde ve dağınıklığında kıyasa uygun, düzenli (mutta­rid)dir. Şu hâlde **الثَّلِبُ**: gevşek mızraktır. Hüzeylî dedi([1]):
ومُطَّرِدٌ من الخَطِّ *** يِّ لا عارٍ ولا ثَلِبُ
Ve **الثِّلْب**: büyük kederdir. Ve **ثَلِبَ** bir **ثَلباً** ile (kederlendi). Ve “Onu ayıpladım” mânâsında **ثَلبْتُه** denir. Ve o, **ثلبةٍ**([2]) sahibidir; yani ayıp. Ve kıyas budur; çünkü onu zayıflatır ve onu dağıtır([3]). Ve **ثالِبةُ الشَّوَى** bir kadın: yani iki ayağı yarılmış([4]). Dedi:
لقد ولَدَتْ غَسَّانَ ثالبَةُ الشَّوَى	*** عَدُوس السُّرَى لا يعرف الكَرْمَ جِيدُها([5])Ve **الثَّلَب**: kirdir; “O, derisi kirli” mânâsında **لَثَلِبُ الجِلْد** denir; ve o, **القَشَف**tir. Ve kıyas birdir.

(ثلث) **الثاء** ve **اللام** ve **الثاء** tek bir kelimedir; ve o, sayıda(dır); “iki ve üç” mânâsında **اثنانِ** ve **ثلاثة** denir. Ve günlerden **الثَُّلاثاءُ**. Dedi:
[قالوا] ثَُلاثاؤهُ مالٌ وَمَأدُبَةٌ *** وكلُّ أيّامِه يومُ الثُّلاثاءِ([6])Ve **ثالثة الأثافي**: dağdan çıkıntı yapan kaya kütlesidir; ona iki kaya toplanır, sonra üzerine tencere dikilir. Ve Şemmâh’ın kastettiği odur:
أقامتْ على رَبْعَيهما جارتَا صَفاً  *** كُمَيْتا الأعالي جَوْنَتَا مُصْطَلاهما([7])Ve develerden **الثَّلُوث**: sağıldığında üç kabı dolduran(deve)dir. Ve **المثلوثة**: üç deriden olan kırbadır. Ve **حَبْلٌ مَثْلوثٌ**: üç kuvvet üzere olduğunda.

(ثلج) **الثاء** ve **اللام** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da bilinen **الثَّلْج**dir. Ve ondan, babında zikredilen kelimeler dallanır. “Kar isabet etti” mânâsında **أرضٌ مثلوجة** denir. “Kalbi karlı bir adam” mânâsında **رجلٌ مثلوج الفؤاد** dediklerinde ise o, ahmak, âcizdir. Ve o, o kıyastandır; mânâ şudur: sanki onun kalbi **ثَلْجٍ** ile vurulmuş da harareti soğumuş ve ahmaklaşmıştır. Dedi:
* تنَبَّهَ مَثْلُوجَ الفؤادِ مُوَرَّما([8]) *
Ve “Ona gelen bir haberle sevindi” mânâsında **ثَلِجَ بخبرٍ أتاه** dediklerinde, o da babdandır; çünkü keder kalbin üzerine çöktüğünde onun için bir yanma ve hararet vardır; ona zıt olan şey geldiğinde sevinç serinliği gelir. Ve bu, onların sözünde yaygındır. Görmez misin, ona beddua ederken “Allah gözünü ısıtsın” mânâsında **أسخَنَ اللهُ عينَه** derler. Ona dua ettiklerinde “Allah gözünü serin kılsın” mânâsında **أقرّ الله عينَه** derler. Ve bunu buna hamlederler de “kazdı, ta ki karlaştırdı” mânâsında **حفَر حتى أثْلَجَ** derler; (bu,) ıslaklığıyla birlikte toplanmış çamura, kar ile (karışmış olana) ulaştığında.

(ثلط) **الثاء** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o da devenin ve ineğin **ثَلْطُ**udur.

(ثلغ) **الثاء** ve **اللام** ve **الغين** tek bir kelimedir; o da bir şeyi ezip parçalamadır. “Başını ezip parçaladım” mânâsında **ثَلَغْت رأسَه** denir; yani onu ezip parçaladım. Ve “taze hurmadan düşüp ezilip parçalanan” şeye **مثَلَّغ** derler.

--------------ـــ
([1]) O, Ebû’l-İyâl el-Hüzeylî’dir; es-Sukkerî’nin Hüzeylîlerin şiirlerine şerhinde 141, Şınkîtî yazmasında 95 ve Lisân’da (**ثلب**) böyledir. Beyitten önce:
وقد ظهر السوابغ فو *** قهم والبيض واليلب
([2]) **المجمل**’de **الثاء**’ın fethası ve kesresiyle ضبط edilmiştir.
([3]) Denir ki: “Falandan **شعثت**”: ondan (payını) düşürdüğünde ve onu eksilttiğinde; **الشعث**tan, o da işin dağılmasıdır. Asılda: “**ويشعبه**”, tahriftir.
([4]) **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “iki ayağı çatlamış”.
([5]) Cerîr’indir; Gassân b. Zuheyl es-Suleytî’yi hicveder. Dîvânı 127 ve **المجمل** ve **اللسان** (**ثلب**، **عدس**، **كرم**). **اللسان**’da (**عدس**) şöyle rivayet edilmiştir: “**ثالثة الشوى**”; yani o topaldır; sanki üç ayak üzerindedir. Yine şöyle de rivayet edilir: “**بالية الشوى**”.
([6]) Beyitten ilk kelime düşmüştür; onun ispatı Merzûkî’nin **الأزمنة والأمكنة**’sindendir (1: 272). Oradaki rivayeti: “**خصب ومأدبة**”.
([7]) Şemmâh’ın Dîvânı 86 ve Sîbeveyh (1: 102).
([8]) Hâtim et-Tâî’nindir; Dîvânında 109. Ve صدرُه:
*ينام الضحى حتى إذا ليله استوى*

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث ل م
ثلمت الحائط ثلماً وثلمته وحائط مثلوم ومثلم وقد انثلم وتثلم وفيه ثلمة وثلم وحوض ونؤىً أثلم وقد ثلم ثلماً‏.‏
ويقال‏:‏ في السيف ثلم وفي الإناء ثلم‏.‏
قال النابغة‏:‏ رماد ككحل العين ما إن أبينه ونؤى كجذم الحوض أثلم خاشع ومـن المجـاز‏:‏ هـذا ممـا يكلـم الديـن ويثلـم اليقين‏.‏
وموت فلان ثلمة في الإسلام لا تسد‏.‏
وقد انثلموا عليه، وانثَلّ، وانْثالُوا، وانهدّوا، وانصَبّوا.

##### Türkçe

ث ل م
**ثلمت** duvarı **ثلماً** (bir gedik açmak suretiyle) ve onu **ثلّمته**; ve (bu) duvar **مثلوم** ve **مثلم**(dir). Ve (duvar) **انثلم** (gediklendi) ve **تثلم** (gediklendi). Ve onda **ثلمة** ve **ثلم** (bir gedik) vardır. Ve (yine) bir havuz ve **نؤىً** (havuzun çevresindeki set) **أثلم**(dir); ve (o) **ثلَم ثلماً** (bir gedik açtı).‏.‏
Ve denilir: Kılıçta **ثلم** (gedik) vardır ve kapta **ثلم** (gedik) vardır.‏.‏
Nâbiga dedi ki:
“Göz sürmesi gibi kül; onu asla seçemem;
ve havuz seti, havuzun kökü gibi, **أثلم** (gedik), boyun eğmiş.”
Ve mecazdan (olarak): Bu, dini yaralayan ve yakîni **يَثْلِم** (gedikleyen) şeylerdendir.‏.‏
Ve falanın ölümü, İslâm’da kapatılmayan bir **ثلمة**(dir).‏.‏
Ve onun üzerine **انثلموا** (gediklendiler/yarıldılar); ve **انثَلّ** (yarıldı); ve **انْثالُوا** (akın ettiler); ve **انهدّوا** (çöktüler); ve **انصَبّوا** (döküldüler).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ثَلَمَ الإِناءَ والسيفَ
ونحوَه يَثْلِمُهُ ثَلْماً وثلَّمه فانْثَلَم وتَثَلّم: كسر حَرْفَه. ابن السكيت: يقال في الإِناء ثَلْم إِذا انكسر من شَفَتِه شيء، وفي السيف ثَلْم. والثُّلْمة: الموضع الذي قد انْثَلم، وجمعها ثُلَم، وقد انْثَلَم الحائط وتَثَلَّم؛ وقال الشاعر:

##### Türkçe

**ثَلَمَ** kabı ve kılıcı
ve benzerini **يَثْلِمُهُ** **ثَلْماً** ve **ثلَّمه**; böylece **انْثَلَم** ve **تَثَلّم**: onun kenarını kırdı.

İbnü’s-Sikkît: Kap hakkında, dudağından bir şey kırıldığı zaman **ثَلْم** denir; kılıçta da **ثَلْم** (denir). **الثُّلْمة**: **انْثَلم** olmuş yer; onun çoğulu **ثُلَم**’dır. Duvar da **انْثَلَم** oldu ve **تَثَلَّم**; şair dedi ki:

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث ل م * * الثُلْمَةُ * الخلل في الحائط وغيره وقد * ثَلَمَهُ * من باب ضرب * فانْثَلَمَ * و * تَثَلَّم * و * ثَلَّمهُ * أيضا مشددا للكثرة وفي السيف * ثَلْمٌ * وفي الإناء ثلم إذا انكسر من شفه شيء و * ثَلِمَ * الشيء من باب طرب فهو * أثْلَمُ

##### Türkçe

* ث ل م * * **الثُلْمَةُ** * duvarda ve başkasında gedik/boşluk; ve onu **ثَلَمَهُ** (باب ضرب’dan) (yani) gedik açtı; böylece **فانْثَلَمَ** ve **تَثَلَّم**; ve ayrıca çokluk için şeddeli olarak **ثَلَّمهُ**. Kılıçta **ثَلْمٌ** vardır; kapta ise, dudağından bir şey kırıldığında **ثلم** (vardır). Ve şey **ثَلِمَ** (باب طرب’dan) (yani) gediklendi; o hâlde o **أثْلَمُ**dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( ثَلَمَ الإِناءَ والسَّيْفَ ونحوه كضَرَبَ | وفَرِحَ ) يَثْلِمُه ويَثْلَمُه ثَلْمّا ( وَثَلَّمَهُ ) | بالتَّشديد ( فانْثَلَم وتَثَلَّمَ ) : أي ( كَسَرَ | حَرْفَهُ فَانْكَسَر ) ، قال ابن السِّكِّيت : | في الإناءِ ثَلْمٌ : إذا انْكَسَرَ من شَفَتِه | شَيْءٌ . | | ( والثُّلْمَةُ ، بالضَّمِّ : فُرْجَةُ المَكْسُورِ | والمَهْدُومِ ) وهو الموضِعُ الذي قد | انْثَلَم ، والجمع ثُلَم . وفي الصحاح : | الثُّلْمَةُ : الخَلَلُ في الحائط وغَيْرِه ، | وفي الحديث :   نَهى أَنْ يُشْرَب من | ثُلْمَةِ القَدَح   أي : موضع الكَسْر ، | أي : أنه لا يَتَماسَكُ عليها فَمُ | الشارب ورُبَّما انصبَّ الماءُ على | ثَوْبِهِ وَبَدَنِهِ ، وقيل : لأنَّ موضِعَها لا | يَنالُه التَّنْظيف التامّ إذا غسل الإناء ، |

| وقد جاء في الحديث :   أَنَّه مقْعَدُ | الشَّيْطان   ، ولعلّه أراد عَدَمَ النَّظافَة . | | ( والثَّلَمُ ، مُحَرّكةً : أَنْ يَنْثَلِمَ | جُرْفُ الوادي ) أي : يَنْهار ، | وكذلك هو في النُّؤْيِ والحَوْض . | | ( و ) الثَّلَمُ : ( ع ) بناحِيَةِ الصَّمّان ، | قال الأزهريُّ : وقد رَأَيْتُه ، وَأَنْشَدَني | أعرابيّ : | % ( تَرَبَّعَتْ جَوَّ خُوَيٍّ فالثَّلَمْ % ) % | | قلتُ : ومنه قولُ زُهَيْر : | % ( هل رامَ أمْ لم يَرِمْ ذُو الجِزْع فالثَّلَمُ % | ذاكَ الَهَوى مِنْكَ لا دانٍ ولا أَمَمُ ) % | | ( ويُقالُ له : الثَّلْماءُ أيضاً ) ، وقِيل : | هو موضعٌ آخر . وقال نصر : | الثَّلْماءُ : ماءٌ لِرَبِيعَةَ بن قُرَيْطٍ بظَهْر | نَمَلَى . ( و ) المُثَلَّم ، ( كَمُعَظَّمٍ : | ع ، والمُتَثَلَّم ، بفَتْح اللاَّم ) : اسم | ( أَرْض ) ، هكذا رَواهُ أهلُ المدينة | في بيت زهير : | % ( بحَوْمانَةِ الدُّرّاج فالمُتَثَلَّمِ % ) % | | وروايةُ غيرِهم من أهلِ الحِجاز | بِكَسْرِ اللام ، وقال آخر : | % ( بالجرْفِ فالصَّمّانِ فالمُتَثَلَّم % ) % | | ( والأَثْلَمُ في العَرُوضِ ) مثل | ( الأَثْرَم ) وهو نوعٌ من الخَرْمِ يكون | في الطَّوِيل والمُتقارَب . | [ ] وَمِمّا يُسْتَدُرَكُ عَلَيْه : | | الأَثْلَم : التُّرابُ والحِجارَة ، | كالأَثْلَبِ ، عن الهَجَرِيِّ ، وأنْشَدَ : | % ( أَحْلِفُ لا أُعْطٍ ي الخَبِيثَ دِرْهَمَا % ) % |

| % ( ظُلْماً ولا أُعْطيهِ إلا الأَثْلَما ) % | | وَحَوْضٌ أَثْلَمُ : قد كُسِرَ جانِبُه . | | وَثُلِمَ في مالِه ، كَعُنِيَ : إذا ذَهَبَ منه | شيءٌ ، وهو مجاز . | | ويقال : هذا مِمَّا يَكْلِمُ الدّينَ ، ويَثْلِمُ | اليَقِينَ . | | وموتُ فُلانٍ ثَلْمَةٌ في الإسلام لا | تُسَدّ ، وهو مجاز . | وانْثَلَمُوا عليه : انْصَبَّوا وانْهالُوا | كانْثَلَّوا ، نقله الزمخشريّ . | | والمُثَلَّم ، كَمُعَظَّم : اسمُ رَجُلٍ . | | وأبو المُثَلَّمِ الهُذَليُّ : شاعِرٌ . |

##### Türkçe

( **ثَلَمَ الإِناءَ والسَّيْفَ ونحوه** ك**ضَرَبَ** و**فَرِحَ** ) onu **يَثْلِمُه** ve **يَثْلَمُه** diye; **ثَلْمّا** ( ve **ثَلَّمَهُ** ) şeddeli olarak; ( **فانْثَلَم** ve **تَثَلَّمَ** ): yani ( **كَسَرَ حَرْفَهُ فَانْكَسَر** ). İbnü’s-Sikkît dedi: Kapta **ثَلْمٌ** vardır: dudağından bir şey kırıldığı zaman.

( ve **الثُّلْمَةُ** , zamme ile: kırılmışın ve yıkılmışın yarığı ) o, **انْثَلَم** etmiş olan yerdir; çoğulu **ثُلَم**’dir. Ve Sıhâh’ta: **الثُّلْمَةُ**: duvarda ve başkasında gedik. Ve hadiste: “**نَهى أَنْ يُشْرَب من ثُلْمَةِ القَدَح**” yani: kırık yeri; yani: içenin ağzı onun üzerinde tutunmaz ve belki su elbisesinin ve bedeninin üzerine dökülür. Ve denildi: çünkü kabı yıkadığında onun yeri tam temizliğe erişmez.

Ve hadiste gelmiştir: “**أَنَّه مقْعَدُ الشَّيْطان**”; ve belki o, temizliğin olmamasını murat etti.

( ve **الثَّلَمُ** , harekeli olarak: vadinin yarınının **أَنْ يَنْثَلِمَ** olması ) yani: yıkılır; ve aynı şekilde o, **النُّؤْيِ** ve **الحَوْض**’da da böyledir.

( ve ) **الثَّلَمُ**: **( ع )** **الصَّمّان** tarafında; Ezherî dedi: onu görmüşümdür; ve bana bir bedevî inşad etti:
% ( تَرَبَّعَتْ جَوَّ خُوَيٍّ فالثَّلَمْ % ) %

Dedim: ve ondan Züheyr’in sözü:
% ( هل رامَ أمْ لم يَرِمْ ذُو الجِزْع فالثَّلَمُ % | ذاكَ الَهَوى مِنْكَ لا دانٍ ولا أَمَمُ ) %

( Ona: **الثَّلْماءُ** da denilir ), ve denildi: o başka bir yerdir. Nasr dedi: **الثَّلْماءُ**: **نَمَلَى** sırtında **رَبِيعَةَ بن قُرَيْطٍ**’a ait bir sudur. ( ve ) **المُثَلَّم** ( **كَمُعَظَّمٍ**: **ع** , ve **المُتَثَلَّم** , lâmın fethasıyla ): bir ( **أَرْض** ) adıdır; Medine ehli onu Züheyr’in beytinde böyle rivayet etti:
% ( بحَوْمانَةِ الدُّرّاج فالمُتَثَلَّمِ % ) %

Hicaz ehlinden başkalarının rivayeti lâmın kesrasi iledir. Ve bir başkası dedi:
% ( بالجرْفِ فالصَّمّانِ فالمُتَثَلَّم % ) %

( ve **الأَثْلَمُ في العَرُوضِ** ) **الأَثْرَم** gibidir; o, **الخَرْمِ**’den bir türdür; **الطَّوِيل** ve **المُتقارَب**’de olur.

[ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

**الأَثْلَم**: toprak ve taş; **الأَثْلَبِ** gibi; Hecerî’den. Ve inşad etti:
% ( أَحْلِفُ لا أُعْطٍ ي الخَبِيثَ دِرْهَمَا % ) %
% ( ظُلْماً ولا أُعْطيهِ إلا الأَثْلَما ) %

Ve **حَوْضٌ أَثْلَمُ**: yanı kırılmıştır.

Ve malında **ثُلِمَ** oldu, **كَعُنِيَ** gibi: ondan bir şey gittiği zaman; ve o mecazdır.

Ve denilir: bu, dini yaralayan şeylerdendir; ve yakîni **يَثْلِمُ**.

Ve falanın ölümü İslâm’da bir **ثَلْمَةٌ**’dir; kapatılmaz; ve o mecazdır.

Ve onun üzerine **انْثَلَمُوا**: döküldüler ve yığıldılar; **كانْثَلَّوا** gibi; Zemahşerî nakletti.

Ve **المُثَلَّم** , **كَمُعَظَّم**: bir adam adıdır.

Ve **أبو المُثَلَّمِ الهُذَليُّ**: bir şairdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَلَمَهُ
1 ثَلَمَهُ ثلم ثلمه ثلمة , aor. ثَلِمَ , (T, S, M, Msb, K,) inf. n. ثَلْمٌ, (S, M, Msb,) He broke its edge; (S, * M, Msb, K;) namely, that of a vessel, (M, Msb, K,) and of a sword, and the like; (M, K;) as also ثَلِمَهُ, aor. ثَلَمَ ; (K, TA; [but I suspect that this latter form of the verb has been taken from a copy of the S in which the intrans. verb ثَلِمَ has been erroneously made trans,;]) and ↓ ثلّمهُ; (M, K;) or this last signifies he did so much, or in many places: (S:) and the first signifies also he made a gap, or breach, in it; namely, a wall. (T, * S.) ― -b2- [Hence,] ثُلِمَ فِى مَالِهِ, (TA,) or ثُلِمَ فِى مَالِهِ ثَلْمَةً, (M,) (tropical:) He suffered the loss of somewhat of his property. (M, TA.) And هٰذَا مِمَّا يَكْلِمُ الدِّينَ وَيَثْلِمُ اليَقِينَ (assumed tropical:) [This of the things that wound religion and impair sure faith]. (TA.) -A2- ثَلِمَ, aor. ثَلَمَ , inf. n. ثَلَمٌ; (S;) and ↓ انثلم, and ↓ تثلّم; (S, M, Msb, K;) said of a thing, (S,) a vessel, (M, Msb, K,) a sword, and the like, (M, K,) It was, or became, broken in its edge: (S, * M, Msb, K:) [or ↓ the last, being quasi-pass. of 2, it was, or became, broken much, or in several places, in its edge:] and ↓ انثلم and ↓ تثلّم are said of a wall [as signifying it had a gap or breach, or gaps or breaches, made in it]. (T.) ثَلَمٌ, [the inf. n. of ثَلِمَ,] when relating to a valley, signifies The having its حَرْف, (T, M, K, and so in a copy of the S, [meaning brink, or edge,]) or its جُرُف, (so in other copies of the S, [meaning its abrupt, water-worn, bank,]) broken; (T, S, M, K, TA;) i. e., broken down: (TA:) and in like manner, in relation to a trench dug round a tent to prevent the rain-water from entering it, and in relation to a watering-trough, or tank. (M, TA.) [Golius and Freytag have explained it as signifying the part so broken; but I do not think that this can be meant by the explanation given above.]

2 ثَلَّمَ see 1.

5 تَثَلَّمَ see 1, in three places.

7 اـِنْثَلَمَ see 1, in two places. ― -b2- You say also, انثلموا عَلَيْهِ They poured forth, or down, upon him, or against him; as also انثلّوا. (Z, TA.)

ثَلْمٌ
ثَلْمٌ ثلم ثلمة A break of the edge in a vessel (ISk, T, S) and in a sword. (T, S.) [See also what next follows.]

ثُلْمَةٌ
ثُلْمَةٌ ثلم ثلمه ثلمة A gap, or breach, (S, M, Msb, K,) in a wall &c., (S, Msb,) or of a thing that is broken, and of a thing ruined, (K,) or of a broken edge: (M:) or a place that has been broken in an edge, or that has had a gap, or breach, made in it: (T, TA:) a broken place of a vessel: (TA:) pl. ثُلَمٌ. (T, Msb.) [See also ثَلْمٌ.] ― -b2- [Hence,] مَوْتُ فُلَانٍ ثُلْمَةٌ فِى الاـِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا تُسَدُّ (tropical:) [The death of such a one is an occasion of a gap in the body of the Muslims; a gap that will not be filled up]. (TA.) [See also its syn. خَلَّةٌ.]

أَثْلَمُ
أَثْلَمُ ذ A thing [such as a vessel and a sword and the like] broken in its edge: (S:) a wateringtrough, or tank, broken in its side. (TA.) -A2- أَثْلَمٌ Dust, or earth; 'and stones; like أَثْلَبٌ; accord. to El-Hejeree: but [ISd adds,] whether it be a dial. var. or formed by substitution, I know not. (M.)

##### Türkçe

ثَلَمَهُ
1 **ثَلَمَهُ** ثلم ثلمه ثلمة, muzâri‘ **ثَلِمَ**, (T, S, M, Msb, K,) mastar ismi **ثَلْمٌ**, (S, M, Msb,) Onun kenarını kırdı; (S, * M, Msb, K;) yani bir kabınkini, (M, Msb, K,) ve bir kılıcınkini ve benzerini; (M, K;) ve yine **ثَلِمَهُ**, muzâri‘ **ثَلَمَ**; (K, TA; [lâkin ben zannederim ki fiilin bu son şekli, S’nin bir nüshasından alınmıştır ki onda lâzım fiil **ثَلِمَ** yanlışlıkla müteaddî yapılmıştır;]) ve ↓ **ثلّمهُ**; (M, K;) yahut bu sonuncusu, bunu çokça, yahut birçok yerde yaptı, mânâsınadır: (S:) ve birincisi ayrıca, onda bir gedik yahut yarık yaptı, mânâsınadır; yani bir duvarda. (T, * S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ثُلِمَ فِى مَالِهِ**, (TA,) yahut **ثُلِمَ فِى مَالِهِ ثَلْمَةً**, (M,) (mecaz:) Malının bir kısmının kaybına uğradı. (M, TA.) Ve **هٰذَا مِمَّا يَكْلِمُ الدِّينَ وَيَثْلِمُ اليَقِينَ** (varsayılan mecaz:) [Bu, dini yaralayan ve yakîni zayıflatan şeylerdendir]. (TA.) -A2- **ثَلِمَ**, muzâri‘ **ثَلَمَ**, mastar ismi **ثَلَمٌ**; (S;) ve ↓ **انثلم**, ve ↓ **تثلّم**; (S, M, Msb, K;) bir şey hakkında söylenir, (S,) bir kap, (M, Msb, K,) bir kılıç ve benzeri, (M, K,) Kenarı kırıldı, yahut kenarı kırık hâle geldi: (S, * M, Msb, K:) [yahut ↓ sonuncusu, 2’nin şibh-i meçhûlü olarak, kenarı çokça, yahut birçok yerde, kırıldı, yahut kırık hâle geldi:] ve ↓ **انثلم** ve ↓ **تثلّم** bir duvar hakkında [onda bir gedik yahut yarık, yahut gedikler yahut yarıklar, yapılmış olması mânâsında] söylenir. (T.) **ثَلَمٌ**, [**ثَلِمَ**’ın mastar ismi,] bir vadiye nisbetle olduğunda, onun **حَرْف**’unun, (T, M, K, ve S’nin bir nüshasında böyle, [yani kıyı, yahut kenar,]) yahut onun **جُرُف**’unun, (S’nin diğer nüshalarında böyle, [yani onun dik, suyun aşındırdığı, kıyısı,]) kırılmış olmasını ifade eder; (T, S, M, K, TA;) yani yıkılıp kırılmış olmasını: (TA:) ve aynı şekilde, yağmur suyunun çadıra girmesini önlemek için çadırın etrafına kazılan bir hendek hakkında ve bir suluk, yahut havuz hakkında. (M, TA.) [Golius ve Freytag bunu, kırılan kısmı ifade eder diye açıklamışlardır; lâkin ben, yukarıda verilen açıklamanın bununla kastedilmiş olabileceğini sanmıyorum.]

2 **ثَلَّمَ** bk. 1.

5 **تَثَلَّمَ** bk. 1, üç yerde.

7 **اـِنْثَلَمَ** bk. 1, iki yerde. ― -b2- Ayrıca dersin ki, **انثلموا عَلَيْهِ** Onun üzerine, yahut ona karşı, akın ettiler, yahut boşanıverdiler; ve yine **انثلّوا**. (Z, TA.)

**ثَلْمٌ**
**ثَلْمٌ** ثلم ثلمة Bir kapta (ISk, T, S) ve bir kılıçta kenarın kırılması. (T, S.) [Ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.]

**ثُلْمَةٌ**
**ثُلْمَةٌ** ثلم ثلمه ثلمة Bir gedik, yahut yarık, (S, M, Msb, K,) bir duvarda vb., (S, Msb,) yahut kırılmış bir şeyin ve harap olmuş bir şeyin, (K,) yahut kırık bir kenarın (gediği): (M:) yahut bir kenarda kırılmış olan bir yer, yahut onda bir gedik, yahut yarık, yapılmış olan bir yer: (T, TA:) bir kabın kırık yeri: (TA:) çoğulu **ثُلَمٌ**. (T, Msb.) [Ayrıca **ثَلْمٌ**’e de bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَوْتُ فُلَانٍ ثُلْمَةٌ فِى الاـِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا تُسَدُّ** (mecaz:) [Falancanın ölümü, Müslümanların topluluğunda bir gedik meydana gelmesidir; kapatılmayacak bir gedik]. (TA.) [Ayrıca onun müradifi **خَلَّةٌ**’ye de bak.]

**أَثْلَمُ**
**أَثْلَمُ** ذ Kenarı kırılmış bir şey [kap ve kılıç ve benzeri gibi]: (S:) yan tarafı kırılmış bir suluk, yahut havuz. (TA.) -A2- **أَثْلَمٌ** Toz, yahut toprak; ve taşlar; **أَثْلَبٌ** gibi; El-Hejeree’ye göre: lâkin [ISd ilâve eder ki,] bunun bir lehçe varyantı mı olduğu yahut ibdâl yoluyla mı yapılmış olduğu, bilmem. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَلَمَ
ثَلَمَ I ( n. ac. ثَلْم 1 ),
a.  Broke the edge of, notched.

b.  Made a breach, or gap, in.

c.  Slandered, reviled.

ثَلِمَ
ثَلِمَ A ( n. ac. ثَلَم 4 ),
a.  Was notched, jagged.

b.  Had a breach, or gap.

ثَلَّمَ
ثَلَّمَ II ,
a.  see I (a) .

تَثَلَّمَ
تَثَلَّمَ V ,  اِنْثَلَمَ VII ,
a.  Was notched, jagged.

ثَلْم
ثَلْم 1 ,  ثُلْمَة 3t , ( pl. ثُلَم 9 ,  اِثْلِيْم 39 ),
a.  Broken place, notch; breach, gap.

##### Türkçe

**ثَلَمَ**
**ثَلَمَ** I ( mastar: **ثَلْم** 1 ),
a. Bir şeyin kenarını kırdı; çentikledi.

b. İçinde bir gedik yahut aralık yaptı.

c. İftira etti; sövdü.

**ثَلِمَ**
**ثَلِمَ** A ( mastar: **ثَلَم** 4 ),
a. Çentikli oldu; pürüzlü/dişli oldu.

b. Bir gedik yahut aralık sahibi oldu.

**ثَلَّمَ**
**ثَلَّمَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**تَثَلَّمَ**
**تَثَلَّمَ** V ,  **اِنْثَلَمَ** VII ,
a. Çentikli oldu; pürüzlü/dişli oldu.

**ثَلْم**
**ثَلْم** 1 ,  **ثُلْمَة** 3t , ( çoğul: **ثُلَم** 9 ,  **اِثْلِيْم** 39 ),
a. Kırık yer; çentik; gedik, aralık.
