# ثمر (ث-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Meyve demektir

- Harfler: ث - م - ر
- Kur'an'da: 24 geçiş · 22 ayet · 10 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الثَّمَرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | الْفَعَلَاتِ | Meyveler | 11 | 11 | [2:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:22.md) |
| [ثَمَرِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعَلِهِ | Onun meyvesi | 3 | 3 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/6:99.md) |
| [أَثْمَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AB%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Meyve verdi | 2 | 2 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/6:99.md) |
| [ثَمَرَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعَلَاتٍ | Meyveler | 2 | 2 | [35:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/35:27.md) |
| [بِثَمَرِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90.md) | بِفَعَلِهِ | Onun meyvesiyle | 1 | 1 | [18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/18:42.md) |
| [ثَمَرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Meyve | 1 | 1 | [18:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/18:34.md) |
| [ثَمَرَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلَاتُ | Meyveler | 1 | 1 | [28:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/28:57.md) |
| [ثَمَرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَعَلَاتِ | Meyveler | 1 | 1 | [16:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/16:67.md) |
| [ثَمَرَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D8%AB%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعَلَةٍ | Meyve | 1 | 1 | [2:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:25.md) |
| [وَالثَّمَرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%AB%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالْفَعَلَاتِ | Ve meyveler | 1 | 1 | [2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:155.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (207 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 35 · Hurma ağacıdır
2. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 32 · E’nab, Üzüm asması demektir
3. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 31 · Su
4. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 30 · Üzüm demektir
5. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 27 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
6. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 26 · Zeytindir
7. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 7 ortak ayet · G² 25 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
8. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Benzeşen
9. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Ekin demektir
10. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
11. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
12. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Her çeşit renk demektir
13. [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Nukade” çözülmüş ip demektir
14. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · Bahçe demektir
15. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Cariye yelkenli sandal demektir
16. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
17. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beled mezarlık demektir
18. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · “Nezle” konaklama yeri demektir
19. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Bitki
20. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
21. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
22. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İçecek
23. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Zerre toz demektir
24. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Half : Ense demektir
25. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
26. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ayağın alt tarafı demektir
27. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
28. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların ön ayaklarına denir
29. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
30. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
31. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ateş demektir
32. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hiram keçe demektir
33. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
34. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
35. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Az
36. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Onların malları
37. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
38. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
39. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
40. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
41. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
42. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
43. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
44. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
45. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
46. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
47. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Şey
48. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
49. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
50. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
51. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
52. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
53. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
54. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
55. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثمر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md), [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md), [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md), [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [عقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir sürecin veya gelişimin sonunda yoğunlaşarak ortaya çıkan somut ürün, ağaç meyvesi |
| Çekirdek Özet 2 | Emek, süreç ve ilahi lütuf bileşimiyle açığa çıkan nihai rızık ve nimet göstergesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylem veya sistemin kendisinden beklenen asıl sonucu üretmesi, verimlilik ve getiri |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tüketilen fiziksel meyveye indirgeyip birikim, kâr, netice ve hasıla boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثم | Birikme, toplanma, değer veya varlık olarak belirmeye başlama; [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) ve [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md) köklerinde görüldüğü gibi birikintiyi, değeri veya belirli bir mevcudiyeti ifade eder | ر | Çekirdekteki toplanma ve birikme manasına baş verme, dışa doğru belirme ve olgunlaşarak nihai ürüne dönüşme boyutu eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, im, sınır, antlaşma (türetme imge) | Sürecin bir aşamaya varması, belirli bir im veya işaret noktasına ulaşması |
| م | Su; akış, çokluk, besleyicilik | Canlılığı besleyen sıvının, özsuyunun akışı ve özün toplanması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zirveye ulaşma, uç verme, baş gösterip görünür hale gelme |
| ثمر | Sürecin eşiğe varıp içteki özü baş ve ürün olarak dışa vurması | Besleyici özün akarak bir noktada toplanması ve dalın ucunda nihai bir baş, yani meyve olarak somutlaşması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın verdiği yenebilir ürün, dalın ucundaki düğüm; sütün yağ tutarak pıhtılaşması ve kırbacın ucundaki düğüm |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kökün kırmızı rengi ve meyveyi niteleyen kullanımı erken şiirde yer alır; ekşi otun çiçeği için söylenen şu beyitte geçer: من عَلَقٍ كثامِر الحُمّاضِ |
| Erken Arapça kullanım | Malın çoğalması, kâr getirmesi ve insanın soyu yahut gönül sevgisi için ثَمَرَةُ القَلْبِ şeklinde mecazen kullanımı |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça ثمر kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle tarımsal üretim, döllenme ve hasıla kavramlarıyla semantik bir bağ taşır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilimiyle ağaç meyvesi anlamında geniş bir yaygınlık göstermese de, kökün çekirdeğinde yer alan birikme, büyüme ve hasıl olma anlam alanı korunur. Arapçada kök; bitkinin özsuyunu toplayarak yenilebilir nihai bir cisim üretmesi, sütün yağı toplayarak daneleşmesi ve malın nemalanarak kâr doğurması şeklinde hem biyolojik hem iktisadi bir verimlilik odağında zenginleşmiştir. Fonetik açıdan Arapça ث harfi Proto-Sami peltek dişsi sesin devamıdır ve kökün çekirdek anlamı somut üründen soyut kazanca doğru düzenli bir semantik kayma sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağacın ürünü, kırbaç ucu düğümü, sütün tortusu | Biyolojik büyümenin son evresinde beliren düğümlü ve derli toplu cisimleşme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Merkezi Sami zemininde mahsul ve çoğalma | Döllenme, toplanma ve nihai ürün verme ortak anlam alanı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثمر | Anlamlı | Meyve vermek, ürün toplamak | Sürecin sonunda beliren faydalı nihai ürün | Hedef kök |
| [ثرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Dişin kırılması veya dökülmesi | Ön dişlerin kırılması veya aralanması durumu | Kur'an'da geçmez; fiziksel eksilme |
| مثر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir | Kullanım dışı |
| [مرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AB.md) | Anlamlı | Ezmek, ıslatıp yumuşatmak | Bir şeyi suyla ovarak veya çiğneyerek yumuşatma | Kur'an'da geçmez |
| [رثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%85.md) | Anlamlı | Burun ucunu kırmak, burunda ak leke | Hayvanın burnundaki beyazlık veya burna vurup kırma | Kur'an'da geçmez |
| [رمث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AB.md) | Anlamlı | Çöl bitkisi türü, sal yapmak | Develerin otladığı tuzlu bir çalı veya odunları bağlayarak sal yapma | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثمر | Merkez | Nihai hasılat ve ürün | Bütün bir büyüme sürecinin sonunda toplanan lezzetli ve kalıcı sonuç | Ağacın veya amel/malın nihai meyvesi |
| [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Bitme, filizlenme | Yerin altından yeşerip çıkma aşamasıdır; henüz meyve değil başlangıçtır | Canlılığın topraktan dışa çıkışı |
| [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Ekme, tohumlama | İnsanın tohumu toprağa atma eylemidir; sürecin hazırlık ve emek evresidir | Tarımsal tohumlama faaliyeti |
| [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Belirme, tomurcuklanma | Meyvenin veya çiçeğin ilk belirdiği ham evredir; olgunlaşmamış haldir | Tomurcuk ve ilk görünüş |
| [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Meyve devşirme, hasat | Meyvenin olgunlaştıktan sonra toplanması ve koparılması fiilidir | Hasat ve devşirme eylemi |
| [عقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%85.md) | Zıt | Kısırlık, ürün vermeme | Ne kadar emek verilirse verilsin sonuçsuz kalma, döl veya meyve vermeme durumu | Üründen ve neticeden yoksun oluş |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثمر | Meyve, hasıla, nema | Ağaç ürünü, malın kârı ve emeğin neticesi | Kesin |
| Latince | Fructus | Meyve, semere, getiri | Hem fiziksel meyveyi hem de hukuki ve iktisadi semereyi tam karşılar | Kesin |
| İngilizce | Fruit, yield, produce | Meyve, getiri, hasılat | Fiziksel ürünü ve süreç sonu faydayı kapsar; mal boyutu yield ile verilir | Kesin |
| Almanca | Frucht, Ertrag | Meyve, verim, hasıla | Biyolojik meyve ile iktisadi hasılat ayrımını verir | Güçlü |
| Fransızca | Fruit, produit | Meyve, ürün, getiri | Fiziksel ve mecazi semere alanlarını kapsar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثمر (çoğulu الثَّمَرَات) | Yeryüzünün rızık meyveleri | Yağmur, toprak ve ilahi kudretle var edilen somut ağaç meyveleri; Bakara [2:22](https://lisan.digital/tr/ayet/2:22.md), Nahl [16:67](https://lisan.digital/tr/ayet/16:67.md) |
| ثمر (çoğul ثَمَرَات) | Cennet rızıkları ve mükafatı | İman ve salih amelin karşılığı olarak takdim edilen ahiret nimetleri; Bakara [2:25](https://lisan.digital/tr/ayet/2:25.md), Muhammed [47:15](https://lisan.digital/tr/ayet/47:15.md) |
| ثمر (tekil ثَمَر) | Birikmiş servet, zenginlik, kâr | Bahçe sahibinin övündüğü taşınır/taşınmaz mal, nakit ve sermaye birikimi; Kehf [18:34](https://lisan.digital/tr/ayet/18:34.md), Kehf [18:42](https://lisan.digital/tr/ayet/18:42.md) |
| أثمر (fiil sîgası) | Meyve verme, olgunlaşma | Bitkinin verim çağına ulaşıp ürününü ortaya çıkarması; En'âm [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md), En'âm [6:141](https://lisan.digital/tr/ayet/6:141.md) |
| ثمر (çoğul الثَّمَرَات) | İmtihan vesilesi olarak ürün eksikliği | Can, mal ve tarımsal hasılatın eksilmesiyle sınanma bağlamı; Bakara [2:155](https://lisan.digital/tr/ayet/2:155.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve in'âm delili | Meyvenin rengi, tadı ve mevsimsel intizamının ilahi kudret ve inayete delaleti | Hikmetli yaratılış ve rızık vericilik |
| Fıkıh | Zekât, öşür ve meyve satımı | Meyvenin olgunlaşmadan (büdüvv-i salâh) satılması yasağı ve hasat zekâtı | İktisadi değer kazanma ve mülkiyet |
| Tefsir | Kehf suresindeki ثَمَر lafzı | Lafzın yalnızca bahçe mahsulü mü yoksa altın, gümüş ve nakit servet mi olduğu | Tarımsal üründen kapsamlı sermayeye geçiş |
| Hadis | ثَمَرَةُ القَلْبِ ve amel semeresi | Çocuğun vefatında sabır ile amellerin karşılığına dair ahlaki tasvirler | En saf sevgi ve amelin nihai mükâfatı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve kulluk süreci | Salih amel ve ihlasın semeresi | Nihai mükâfat ve rıza | İnanç ve gayretin ahirette somut bir karşılığa dönüşmesi | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve tefekkür süreci | Amel ve ahlaki olgunluk | İlimden doğan pratik fayda | Amelsiz ilmin meyvesiz ağaca benzetilmesi, bilginin netice üretmesi | Kesin |
| Siyasi | Hukuk ve adalet düzeni | Toplumsal refah ve barış hasılası | Düzenin meşruiyet çıktısı | Adil yönetimin toplumda güven ve bolluk üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Emek-sermaye döngüsü | Üretim hasılatı, kâr ve nema | Değer artışı ve bölüşüm | Yatırım ve emeğin neticesinde ortaya çıkan artı değer | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyon çıktısı (Output / End product) | Girdilerin, çevresel etkenlerin ve içsel reaksiyonların tamamlanmasıyla beliren nihai değer | Kesin |
| Beşeri bilimler | Katma değer ve hasıla (Yield / Return on Investment) | Bireysel veya toplumsal emeğin zaman içinde yoğunlaşarak somut bir faydaya ve kazanca dönüşmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece manavdan alınan botanik bir yiyeceğe indirgemek ve Kur'an'daki zengin servet/hasılat boyutunu görmezden gelmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir sürecin, emeğin ve ilahi düzenin nihai hedefi; insanın hem dünyevi birikimi hem ahiret mükâfatı hem de düşüncesinin neticesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf suresindeki bahçe sahibinin kibrini sadece birkaç ağaca bağlamak, ayetteki sermaye ve iktisadi birikim eleştirisini ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın tesadüfi değil amaçlı ve sonuç odaklı olduğunu; her tohumun, emeğin ve eylemin bir meyveye gebe olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerinin sergilendiği En'âm ve Nahl surelerinde, servet psikolojisinin işlendiği Kehf suresinde ve cennet tasvirlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Meyveyi emeksiz bir lütuf veya yalnızca fiziksel bir gıda zanneden pasif ve sığ tüketici anlayışını düzeltir; süreç-sonuç bağını kurar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağacın olgunlaşarak dalının ucunda düğüm düğüm açığa çıkardığı besleyici, tatlı ve toplanabilir nihai ürün.
- Soyut anlam: Bir varoluş veya emek sürecinin zaman içinde olgunlaşarak ulaştığı en yüksek verim, kâr ve gayri safi hasılat.
- Sistematik karşılık: İlahi yasa (sünnetullah) uyarınca girdilerin (su, toprak, emek, niyet) işlenip nihai çıktıya (nimet, ecir, sermaye) dönüştüğü verimlilik nizamı.
- LaTeX modeli: $$S = \int_{t_0}^{t_f} (I(t) \cdot E(t)) \, dt \implies Y$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $I(t)$ ilahi inayeti ve çevresel girdileri (yağmur, toprak, güneş), $E(t)$ ise insanın veya bitkinin içsel cehdini ve gelişim sürecini temsil eder. Bu bileşenlerin başlangıç anı $t_0$ ile kemâl anı $t_f$ arasındaki zamansal birikimi, sürecin sonunda nihai ürün ve semere olan $Y$ çıktısını doğurur. Model, meyvenin anlık bir rastlantı değil, zamana yayılan birikimin somutlaşmış bir neticesi olduğunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (22 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:22.md) — الثَّمَرَاتِ

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): O ki; yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirip onunla türlü türlü meyvelerden sizin için rızık çıkardı. O halde bile bile Allah’a eşler koşmayınız.

### [Bakara 2:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:25.md) — ثَمَرَةٍ

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): İman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.

### [Bakara 2:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:126.md) — الثَّمَرَاتِ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Hani, İbrahim demişti ki: Rabbım burasını emniyetli bir şehir yap. Ve halkından Allah’a, ahiret gününe iman etmiş olanları mahsullerle rızıklandır Allah da: Kafir olanı kısa bir zaman için geçindiririm. Sonra onu cehennem azabına zorlarım. Bu ne kötü bir sonuçtur, buyurmuştu.

### [Bakara 2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:155.md) — وَالثَّمَرَاتِ

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki sizi, biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve mahsullerden yana eksiklikle imtihan edeceğiz, sabredenlere müjdele.

### [Bakara 2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/2:266.md) — الثَّمَرَاتِ

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Biriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.

### [En'am 6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/6:99.md) — ثَمَرِهِ · أَثْمَرَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): O’dur; gökten su indirmiş olan. Onunla her bitkiyi çıkardık. Ondan yeşillikler çıkardık. Ondan yığın yığın taneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen, hem benzemeyen üzümlerden, zeytinden ve nardan bahçeler yapıp çıkarıyoruz. Meyvesine; bir meyve verdikleri zaman, bir de olgunlaştıkları zaman bakın. Şüphesiz ki bunlarda; iman eden bir kavim için ayetler vardır.

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/6:141.md) — ثَمَرِهِ · أَثْمَرَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Araf 7:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/7:57.md) — الثَّمَرَاتِ

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): O’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.

### [Araf 7:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/7:130.md) — الثَّمَرَاتِ

وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Firavun hanedanını düşünüp ibret alırlar diye yıllarca kuraklık ve mahsullerinin kıtlığıyla tutup sıktık.

### [Rad 13:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/13:3.md) — الثَّمَرَاتِ

وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): O’dur yeri düzleyen ve orada dağlar, nehirler var eden, her türlü mahsulden çift çift yetiştiren ve gündüzü geceyle bürüyen. Muhakkak ki bunlarda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.

### [İbrahim 14:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/14:32.md) — الثَّمَرَاتِ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri ve yeri yaratmış, indirdiği su ile size rızık olarak ürünler çıkarmıştır. Emri gereğince denizde yüzmek üzere gemileri ve nehirleri buyruğunuza verdi.

### [İbrahim 14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/14:37.md) — الثَّمَرَاتِ

رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rabbımız; ben, çocuklarımdan kimini; namaz kılabilmeleri için, Senin mukaddes evinin yanında çorak bir vadiye yerleştirdim. Rabbımız; insanların gönüllerini onlara meylettir. Şükretmeleri için onları meyvelerle rızıklandır.

### [Nahl 16:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/16:11.md) — الثَّمَرَاتِ

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Onunla size ekinler, zeytin ve hurma ağaçları, üzümler ve türlü türlü ürünler bitirir. Düşünen bir kavim için bunda ayetler vardır.

### [Nahl 16:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/16:67.md) — ثَمَرَاتِ

وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden; şerbet, şıra ve güzel rızık elde edersiniz. Akleden bir kavim için bunda bir ayet vardır.

### [Nahl 16:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/16:69.md) — الثَّمَرَاتِ

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Sonra her tür üründen ye. Sonra da Rabbının işlemen için gösterdiği yoldan yürü. Karınlarından insanlara şifa olan, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar. Bunda düşünen bir kavim için şüphesiz bir ayet vardır.

### [Kehf 18:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/18:34.md) — ثَمَرٌ

وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا

Meal (IK): Başkaca onun meyvesi de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken: Ben, malca senden daha zengin, nüfuzca da senden üstünüm, derdi.

### [Kehf 18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/18:42.md) — بِثَمَرِهِ

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا

Meal (IK): Nitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.

### [Kasas 28:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/28:57.md) — ثَمَرَاتُ

وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Seninle beraber hidayete uyacak olursak, yerimizden oluruz. Halbuki onları katımızdan bir rızık olarak her şeyin mahsulünün toplandığı emin bir haremde yerleştirmedik mi? Ama onların çoğu bilmezler.

### [Fatır 35:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/35:27.md) — ثَمَرَاتٍ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ

Meal (IK): Görmez misin ki; Allah, gökten su indirmiştir. Onunla Biz, türlü türlü renkte meyveler çıkarmışızdır. Dağlardan da beyaz, kırmızı, siyah ve türlü renkte yollar yaptık.

### [Yasin 36:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/36:35.md) — ثَمَرِهِ

لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ki, ürününden ve ellerinin emeğinden yesinler. Hala şükretmezler mi?

### [Fussilet 41:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/41:47.md) — ثَمَرَاتٍ

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ

Meal (IK): Kıyamet saatının bilgisi, ancak O’na aittir. O’nun ilmi olmadıkça hiç bir meyve tomurcuklarından çıkmaz. Hiç bir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: Nerede Benim ortaklarım? diye seslendiği gün derler ki: Bizden hiç bir şahid olmadığını Sana arzederiz.

### [Muhammed 47:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/ayet/47:15.md) — الثَّمَرَاتِ

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ

Meal (IK): Muttakilere vaadolunan cennetin misali: İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere zevk veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Orada meyvelerin her çeşidi onlarındır. Ve Rabblarından mağfiret de vardır. Hiç bu; ateşte temelli kalan ve bağırsaklarını parça parça edecek kaynar su içirilen kimseler gibi midir?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Meyve demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والراء والميم معهما
ث م ر، ث ر م، ر ث م، م ر ث، ر م ث مستعملات
ثمر:
الثَّمَرُ: حَمْلُ الشَجَرِ.
والثَّمَرُ: أنواعُ المالِ، والوَلَدُ ثَمَرةُ القَلْبِ.
وأثْمَرَتِ الشجرةُ.
والعَقُلُ المُثمِرُ عَقْلُ المُسْلِمَ، والعَقْلُ العَقيمُ عَقلُ الكافِرِ.
وثَمَرُ اللهِ: مالُكَ.
والثامِرُ: نَوْرُ بَقلةٍ تُسَمَّى الحُمّاض، وهو أحمَر شديدُ الحُمْرة، قال:
من عَلَقٍ كثامِر الحُمّاضِ
وقد أَثْمَرَ السِّقاءُ إذا آن أن يَحْمَضَ، وسقاءٌ مُثمِرٌ.
يقال: الثامِرُ اسمٌ للثْمرَةِ، ومن أنشَدّ: كَثَمَرِ الحُمّاض عَنَى به الحَمْلَ.
وثَمَرْتُ للغَنَمِ أي خَبَطْتُ الشجَرَ لها ليَنْتَثِرَ الوَرَقُ.
ثرم:
وثَرَمت الرَّجُل فثَرِم، وثَرمْتُ ثَنِيَّتَه فانثَرمَتْ، والنَّعْت أَثرَمُ.
رثم:
ورَثَمتُ أَنْفَه، أي دقَقتُه.
والرَّثَمُ: بياض على أنْفِ الفَرَس، ورَثَمَ فهو أَرْثَمُ.
والرَّثْم: تخديش وشَقٌّ من طَرَف الأَنْف حتى يخرَجَ الدم فيَقْطُر، وهو كَسْرٌ من طَرَف مَنْسِمِ البعير، يقال: رَثَم مَنْسِمَة فسالَ منه الدَّمُ، قال ذو الرُّمّة.
تَثني النِّقابَ على عِرْنينِ أَرْنَبَةٍ		شَمَاءَ مارِنُها بالمِسْكِ مَرثومُ
جَعَلَ لَطْخَ المِسكِ بالمارِنِ تشبيهاً بالدَّمِ.
مرث:
المَرْث: مَرْثُكَ الشَّيءَ تَمْرُثُه في ماءٍ شِبهَ دَواءٍ وغيرِه حتى يَتَفَرَّق فيه.
والصَّبيُّ يَمرُثُ أُمَّه، أي يَرضَعَها.
ويَمْرُثُ الكِسْرَةَ: يَمَصُّها ويَكدِمُها.
والمُراثةُ: ما بَقِيض في فِيه.
رمث:
الرِّمْثُ: ضَربٌ من الحَطَبٍ، وهو من المَراعي، وهي ضَروب كلها تُسَمَّى رِمثاً، والواحدة رِمْثَةٌ.
والغالبُ عليها عند العامَّةِ أَنَّها شَجَرةٌ تُشبهُ الغَضَى، ولكنّها يَنْبَسِطُ وَرَقُها، شَبيهٌ بالأُشنان.
والرَّماثةُ: الرَّمازة.
والرَّمَث: الطَّرْفُ في الماء وجمعه أرماث.
ويقال: الأرماثُ خَشَبٌ يُضَمُّ بعضُه الى بعضٍ، ثُمَّ يُرْكَبْ في البَحر، الواحد رَمَثٌ، قال جميل:
تَمَنَّيْتُ من حُبِّـي عُـلَـيَّةَ أنَّـنـا		على رَمَثٍ في الشَّرْم ليسَ لنا وَفرُ

##### Türkçe

باب **الثاء** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ث م ر**، **ث ر م**، **ر ث م**، **م ر ث**، **ر م ث** kullanımdadırlar.

**ثمر**:
**الثَّمَرُ**: ağacın yükü (meyvesi).
Ve **الثَّمَرُ**: malın türleri; ve çocuk kalbin meyvesidir.
Ve ağaç meyve verdi.
Ve meyve veren akıl, Müslümanın aklıdır; ve kısır akıl, kâfirin aklıdır.
Ve **ثَمَرُ اللهِ**: senin malın.
Ve **الثامِرُ**: **الحُمّاض** denilen bir otun çiçeği; o, kıpkırmızı, şiddetli kırmızıdır; dedi ki:
**من عَلَقٍ كثامِر الحُمّاضِ**
Ve kırbaya ekşime vakti geldiğinde kırba meyve verdi; ve meyve veren kırba.
Denir ki: **الثامِرُ** meyvenin adıdır; ve inşad eden (şöyle) dedi: **كَثَمَرِ الحُمّاض**; onunla yükü (meyveyi) kastetti.
Ve “koyun için meyveledim” yani yaprak dökülsün diye onlar için ağacı silktim.

**ثرم**:
Ve adamı **ثَرَمت** de o **ثَرِم** oldu; ve onun ön dişini **ثَرمْتُ** de o **انثَرمَتْ** oldu; ve sıfat **أَثرَمُ**dur.

**رثم**:
Ve burnunu **رَثَمتُ**, yani onu incelttim (ezdim).
Ve **الرَّثَمُ**: atın burnu üzerinde beyazlık; ve **رَثَمَ** eder de o **أَرْثَمُ**dur.
Ve **الرَّثْم**: burnun ucundan kan çıkıp damlayıncaya kadar bir çizme ve yarma; ve o, devenin tırnak ucundan bir kırmadır; denir ki: “tırnağı **رَثَم** etti” de ondan kan aktı; **ذو الرُّمّة** dedi:
تَثني النِّقابَ على عِرْنينِ أَرْنَبَةٍ		شَمَاءَ مارِنُها بالمِسْكِ مَرثومُ
Miskin burun üzerindeki sürülüşünü kana benzetme kıldı.

**مرث**:
**المَرْث**: senin bir şeyi, ilaç benzeri ve başkası olan bir suda, onda dağılıp ayrışıncaya kadar **تَمْرُثُه** (ovup ezmen).
Ve çocuk annesini **يَمرُثُ**, yani onu emer.
Ve lokmayı **يَمْرُثُ**: onu emer ve onu çiğner.
Ve **المُراثةُ**: ağzında kalan şey.

**رمث**:
**الرِّمْثُ**: odunun bir türü; ve o, otlaklardandır; ve onlar, hepsi **رِمثاً** diye adlandırılan türlerdir; ve teki **رِمْثَةٌ**dir.
Ve avam yanında onun üzerine galip olan, onun **الغَضَى**ya benzeyen bir ağaç olduğudur; fakat onun yaprağı yayılır; **الأُشنان**a benzer.
Ve **الرَّماثةُ**: **الرَّمازة**.
Ve **الرَّمَث**: suda uç (kenar); ve onun çoğulu **أرماث**tır.
Ve denir ki: **الأرماثُ** birbirine katılan ağaçtır; sonra denize bindirilir; teki **رَمَثٌ**tur; **جميل** dedi:
تَمَنَّيْتُ من حُبِّـي عُـلَـيَّةَ أنَّـنـا		على رَمَثٍ في الشَّرْم ليسَ لنا وَفرُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثَمَرةُ: واحدة الثَمَرِ والثَمَراتِ. وجمع الثمر ثِمارٌ مثل جبل وجبال. قال الفراء: وجمع الثِمارِ ثُمُرٌ، مثل كتاب وكتب. وجمع الثُمُرِ أَثْمارٌ، مثل عنق وأعناق. والثُمُرُ أيضاً: المال المُثَمَّرُ، ويخفّف ويثقّل. وقرأ أبو عمر: "وكان له ثُمْرٌ"، وفسَّر بأنواع الأموال. ويقال: أَثْمَرَ الشَجَرُ، أي طلع ثَمَرُهُ. وشجر ثامِرٌ، إذا أدرك ثَمَرُه. وشجرة ثَمْراءُ، أي ذات ثمر. والثَميرةُ: ما يظهر من الزُبْد قبل أن يجتمع ويبلغَ إناهُ من الصُلوحِ. يقال: قد ثَمَّرَ السِقاءُ تَثْميراً، وكذلك أَثْمَرَ، إذا ظهر عليه تحبُّبُ الزُبد. وأثمر الرجلُ، إذا كثُرَ ماله. وثَمَّرَ الله مالَه، أي كثّرهُ. وابن ثَمِيرٍ: الليلة القمراء. وثَمَرُ السِياط: عُقَد أطرافها.

##### Türkçe

**الثَمَرةُ**: **الثَمَرِ** ve **الثَمَراتِ**’ın bir tanesi. **الثمر**’in çoğulu **ثِمارٌ**’dır; **جبل** ve **جبال** gibi. el-Ferrâ dedi: **الثِمارِ**’ın çoğulu **ثُمُرٌ**’dur; **كتاب** ve **كتب** gibi. **الثُمُرِ**’ün çoğulu **أَثْمارٌ**’dır; **عنق** ve **أعناق** gibi. **الثُمُرُ** ayrıca: **المال المُثَمَّرُ**’dır; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ebû ‘Umer okudu: "وكان له **ثُمْرٌ**"، ve (bunu) mal türleriyle tefsir etti. Ve denir: **أَثْمَرَ** **الشَجَرُ**, yani **ثَمَرُهُ** çıktı. Ve **ثامِرٌ** ağaç: **ثَمَرُه** olgunlaştığı zaman. Ve **ثَمْراءُ** ağaç: yani meyveli. **الثَميرةُ**: **الزُبْد**’den, toplanmadan ve **الصُلوحِ**’tan olgunluğuna erişmeden önce görünen şey. Denir: **ثَمَّرَ** **السِقاءُ** **تَثْميراً**, ve yine **أَثْمَرَ**, üzerinde **الزُبد**’ün tanelenmesi göründüğü zaman. Ve **أثمر** adam, malı çoğaldığı zaman. Ve Allah onun malını **ثَمَّرَ**, yani onu çoğalttı. Ve **ابن ثَمِيرٍ**: ay ışıklı gece. Ve **ثَمَرُ السِياط**: uçlarının düğümleri.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ر م
ثمر ، ثرم ، رثم ، مرث ، رمث : مستعملات .
مثر : ( مهمل ) .
ثمر : قال اللَّيْثُ : الثَّمَرُ : حَمْل الشَّجَرِ . والوَالدُ : ثَمَرَةُ القَلْبِ . والثَّمَر : أنْواع المَالِ .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : أَثْمر الشَّجَرُ : خَرج ثَمَرُه . وأَثْمر الزُّبْدُ : اجْتَمع .
وأَثْمَر الرَّجُلُ : كَثُر مالُه .
أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : أَثْمر الشَّجَرُ ، إذا طَلَع ثَمَرُه قبل أن يَنْضَج ؛ فهو مُثْمِر . والثامِرُ : ما نَضَج . وقد ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر ، فهو ثامِر .
وقال الله تعالى : ( وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَراً ( ) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ) ( الكهف : 33 ، 34 ) .
قال الفَرّاء : حَدَّثني يَعْلَى ، عن ابن نُجَيح ، عن مُجاهد ، قال : ما كان في القُرآن من ( ثُمُرٍ ) فهو مال : وما كان من ( ثَمَر ) فهو الثِّمَار .
وأَخبرني المُنْذرِيّ ، عن الحُسين بن فَهم ، عن محمد بن سلام . قال : قال سلام أبو المُنْذِر القارىء في قوله ) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ) ( الكهف : 35 ) مفتوح : جمع : ثَمرَة ، ومن قرأ ( ثُمُر ) قال : من كُل المال . فأخبرت بذلك يونُسَ فلم يَقْبله ، كأنهما كانا عنده سواء .
قال : وسمعت أبا الهيثم يقول : ثَمرَة ، ثم ثَمرَ ، ثم ثُمُر ، جَمْع الجمع .
وقال : وبعضُهم يقول : ثمَرَة ، ثم ثمَرَ ، ثم ثِمَار ، ثم ثُمُر .
وقال اللَّيْثُ : العَقل المُثْمر : عَقْل المُسْلم ؛ والعَقْل العَقِيم : عَقْل الكافر .
ويقال : ثَمّر الله مالَك .
والثَّامِرُ : نَوْر الحُمّاضِ ، وهو أَحْمر ؛ وقال الرّاجز :
مِن عَلَقٍ كثامِرِ الحُمَّاضِ
ويُقال : هو اسْمٌ لِثَمرِه وحَمْله .
قلت : أراد به حُمْرَةَ ثمره عند إيناعِه ؛ كما قال :
كأنّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ
يانعُ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِ
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : إذا أَدْرك اللَّبن لِيُمْخَض فظهَر عليه تَحَبُّبٌ وزُبْدٌ ، فهو المُثْمِر .
وقال ابن شُمَيل : هو الثَّمير ، وذلك إذا مُخض فرُئي على أمثال الحَصَف في الجِلْد ، ثم يجتمع فيصير زبْداً . وما دامت صِغاراً ، فهو ثَمِير . وقد ثمَّر السِّقاء ، وأَثْمر ، وإنّ لَبَنك لَحَسن الثَّمر ، وقد أَثْمَر مِخَاضُك .
قلت : وهي ثَميرة اللَّبن أيضاً .
ورُوي عن ابن عبّاس أنه أَخذ بِثَمرة لِسانه وقال : قُل خَيْراً تَغْنَم ، أو أَمْسك عن سُوء تَسْلَم .
قال شَمِرٌ : يُريد أنه أَخذ بِطرف لِسَانه .
وكذلك ثمرة السَّوْط : طَرَفه .
وفي حديث عُمر أنه دَقّ ثمرة السَّوْط حتى آضت له مِخْفَقةً .
والثَّمراء : جَمع ( الثَّمرة ) ، مثل : الشجراء ، جمع ( الشّجرة ) ؛ وقال أبو ذُؤيب يصف النّخْل :
تَظَلُّ على الثَّمراء منها جَوارسٌ
مَراضِيعُ صُهْبُ الرِّيش زُغْبٌ رقَابُها
وقيل : ( الثمراء ) في بيت أبي ذُؤَيب : اسم جَبَل . وقيل : شَجَرة بعَيْنها ثمرَ الثّمَرُ ، إذا نَضجَ . وأَثْمَر الشجر ؛ إذا طَلع ثمَرُه .
في قوله تعالى : ( وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ ) ( الكهف : 43 ) قال ابن عَرفة : أي ما ثُمِّر من مالٍ ؛ ومنه قوله تعالى : ( وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ) ( الكهف : 35 ) .
فالثَّمَر : ما أَخْرجه الشجرُ .
والثُّمُرُ : المالُ .
ثرم : أبو زَيْد : أَثْرمْت الرَّجُلَ إثْرَاماً ، حتى ثَرِمَ ، إذا كسرت بَعض ثَنِيَّتِه .
ومثله : أَنْثَرتُ الكَبْشَ إنثاراً حتى نَثِر ، وأَعْوَرْتُ عَيْنه ؛ وأَعْضَبت الكَبْش حتى عَضب ، إذا كسَرْت قَرْنَه .
وقال اللَّيْثُ : الثّرْم : مَصدر ( الأثرم ) .
وقد ثَرَمْت الرَّجُل فَثرم .
وقد ثَرَّمْتُ ثَنِيَّته ، فانْثَرَمَتْ .
رثم : قال اللَّيْثُ : تقول العَرَبُ : رَثَمْت فاه رَثْماً ، إذا كَسره حتى تَقَطَّر منه الدَّمُ .
والرَّثْمَ : بياضٌ على أنْف الفَرَس ، وهو أَرْثَم ، وقد رَثِمَ .
قال : والرَّثْمُ : تَخْديشٌ وشَقٌّ من طرَف الأَنف حتى يَخْرج الدم فيَقْطر .
قال الرَّثْمُ : كَسْرٌ من طَرف مَنْسِم البَعير ؛ يقال : رَثِم مَنْسِمُه ، إذا دَمى وسال منه الدَّم ؛ وقال ذو الرُّمّة يَصف امْرأة :
ثَثْني النِّقابَ على عِرْنين أَرْنَبة
شَمَّاءَ مارِنُها بالمِسْك مَرْثُوم
وقال الأصمعيّ : الرَّثْم ، أصله : الكَسر ، فشَبّه أَنْفها مُلَغَّماً بالطِّيب بأنفٍ مَكْسور مُتَلطِّخ بالدَّم .
وقال لَبِيد في المَنْسِم :
بِرَثِيمٍ مَعِرٍ دامِي الأظَلّ
مَنْسِم رَثِيم : أَدْمَتْه الحجارة . وحصًى رَثِيم ورَثمٌ ، إذا انكسر ؛ قال الطِّرِمّاح :
رَثيم الحَصَى مِن مَلْكِها المُتَوَضِّح
وقال أبو عُبيد ، في شِيَاتِ الفَرس : إذا كَان بجَحْفلة الفَرس العُلْيا بَيَاضٌ فهو أرْثَم ، وإن كان بالسُّفلى بياض فهو ألْمظ ، وهي الرُّثْمة ، واللُّمْظة .
وقلتُ : وكُل كَسْر : ثَرْمٌ ، ورَثْمٌ ، ورَتْمٌ ؛ وقال :
لأَصْبَح رَثْماً دُقَاق الحَصَى
مكان النبيّ من الكاتِبِ
مرث : قال اللَّيْثُ : المَرْثُ : مَرْسُك الشَّيء ثَمرتُه في ماءٍ وغَيره حتى يَتَفَرَّق فيه .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابي : المَرْثُ : المَصُّ .
قال : والمَرْثةُ : مَصَّة الصَّبيّ ثدي أُمِّه مَصَّةً واحِدة .
وقد : مَرَث يَمْرُث مَرْثاً ، إذا مَصّ .
وقيل في حديث الزُّبَير : فكأنهم صِبْيانٌ يَمْرُثون سُخُبَهم ، مَرْتَ الصَّبيّ إذا عَضَّ بدُرْدُرِه .
وفي حديثٍ يُروى عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أَتى السِّقاية فقال : اسْقوني ؛ فقال العبّاس : إنهم قد مَرَّثوه وأفْسَدُوه .
قال شَمِرٌ : معنى : ( مَرَّثوه ) أي وَضَّروه بأَيديهم الوَضِرة .
قال : ومَرَّثه ، ووضَّره ، واحد .
قال : وقال لي ابن جُعَيل الكَلْبيّ : يقال للصبيّ إذا أخذ ولد الشاة : لا تَمْرثه بيدك فلا تُرْضِعَه أُمُّه . أي لا توضِّره بلَطْخ يدك ، وذلك أن أُمّه إذا شَمَّت رائحة الوَضَر نَفَرت منه .
وقال المُفَضَّل الضَّبِّي : يُقال : أَدْرِك عَنَاقَك لا يُمَرِّثُوها .
قال : والتَّمْريث : أن يَمْسحها القومُ بأَيديهم وفيها غَمَرٌ فلا تَرأَمها أُمها من رِيح الغَمَر .
ومرَّثْتُه تَمْرِيثاً ، إذا فَتَّتَّه ؛ وأَنْشد :
قَرَاطِفُ اليُمْنَة لم تُمَرَّثِ
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : المَرْث :
الحِلْمُ .
ورَجُل مِمْرَثٌ : حَلِيم وَقور .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي ، في باب المُبدل : مَرَث فلانٌ الخبز في الماء ، وَمَرَذَه .
وهكذا رواه لنا أبو بكر عن شَمِر ، بالتاء والذّال .
رمث : الرِّمْثُ ، واحدتها : رِمْثَة ، شَجَرةٌ مِن الحَمْض يَنْبَسطِ وَرَقُها مثل الأُشنان ، والإبلُ تُحَمِّض بها إذا شَبِعت مِن الخَلّة ومَلَّتْها .
أبو عُبَيد ، عن أبي زَيد : رَمِثَت الإبلُ تَرْمَثُ رَمَثاً ، إذا أكلت الرِّمْث فاشْتكت بُطُونَها .
وقال الكِسائيّ : يُقال : ناقة رَمِثة ، وإبلٌ رَماثَى .
والعَرب تَقُول : ما شجرةٌ أَعلَمَ لجَبَلٍ ، ولا أَضيْعَ لِسَابلة ، ولا أَبدنَ ولا أَرتَع مِن الرِّمْثَة .
قلت : وذلك أنّ الإبل إذا مَلّت الخَلّة اشْتهت الحَمْضَ ، فإن أصابت طَيِّب المَرْعَى ، مثل الرُّغْل والرِّمْث ، مَشَقت منها حاجَتها ، ثم عادت إلى الخَلّة فَحَسُن رَتعها واستَمرأَت رَعْيها ، وإن فَقدت الحَمْض ساء رَعيُها وهُزِلت .
وفي الحديث أن رجلاً أتَى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : إنّا نَركب أَرماثاً لنا في البحر ولا ماءَ معنا ، أفَنَتوضّأ بماء البحر ؟ فقال : ( هو الطّهُور ماؤُه الحِلُّ مَيْتَتُه ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصْمعِيّ : الأرْماث : خَشَبٌ يُضَم بعضه إلى بَعْض ويُشَدّ ثم يُركب عليه ؛ يقال واحدها : رَمَث ؛ وأَنشد لأبي صَخر الهُذليّ :
تمَنَّيْتُ من حُبِّي عُلَيّة أَنَّنا
على رَمَثٍ في الشَّرْمِ لَيس لنا وَفْر
أخبرني المُنذريّ ، عن أبي الحَسن الطُّوسيّ ، عن الخَرّاز ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الرَّمَثُ : الحَبْل المُنْتَكِثُ .
والرَّمَثُ : الحَلَبُ .
يُقال : رَمِّثَ ناقَتك ، أي أَبْقِ في ضَرْعها شَيْئاً .
والرَّمَث : الطَّوْف ، وهو هذا الخشب .
ورَوى سَلمة عن الفَرّاء ، قال : الرَّمْثُ : السَّرِقَة .
يُقال : رَمَث يَرْمِثُ : ورَمَث يَرْمُث رَمْثاً ، فيهما ، إذا سَرَق .
قال : والرَّمَث : الطّوْف .
والرَّمَثُ : ما يَبْقى في الضَّرْع من اللّبن .
وفي ( نوادر الأعراب ) : لفلان على فلانٍ رَمَثٌ ، أي مَزِيّة ؛ وكذلك : له عليه فَوْرٌ ، ومُهْلةٌ ، ونَفَلٌ .
ويُقال : رَمَّث فلانٌ على الأَرْبعين ، أي زاد .

##### Türkçe

ث ر م
**ثمر** , **ثرم** , **رثم** , **مرث** , **رمث** : kullanımdadırlar.
**مثر** : (ihmal edilmiş).
**ثمر** : **اللَّيْثُ** dedi: **الثَّمَرُ**: ağacın yükü (meyvesi). Ve **الوَالدُ**: kalbin meyvesidir. Ve **الثَّمَر**: malın türleridir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أَثْمر الشَّجَرُ**: meyvesi çıktı. Ve **أَثْمر الزُّبْدُ**: toplandı.
Ve **أَثْمَر الرَّجُلُ**: malı çoğaldı.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَثْمر الشَّجَرُ**; meyvesi olgunlaşmadan önce çıktığı zaman; o hâlde o **مُثْمِر**dir. Ve **الثامِرُ**: olgunlaşmış olan şeydir. Ve **ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر**; o hâlde o **ثامِر**dir.
Yüce Allah dedi: ( وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَراً ( ) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ) (el-Kehf: 33, 34).
Ferrâ dedi: Ya‘lâ bana haber verdi, İbn Nüceyh’ten, Mücâhid’den, dedi ki: Kur’ân’da ( **ثُمُرٍ** ) olan her şey maldır; ( **ثَمَر** ) olan her şey ise meyvelerdir.
Münzirî bana haber verdi, Hüseyin b. Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan. Dedi: Kârî Selâm Ebû’l-Münzir, ( وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ) (el-Kehf: 35) sözünde dedi ki: fetha ile (açık)tır; cem‘dir: **ثَمرَة**’nin çoğuludur. ( **ثُمُر** ) okuyan ise dedi ki: bütün maldan. Bunu Yûnus’a haber verdim de kabul etmedi; sanki ikisi onun yanında eşit idi.
Dedi: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **ثَمرَة** , sonra **ثَمرَ** , sonra **ثُمُر** , cem‘in cem‘i.
Ve dedi: Bazıları der ki: **ثمَرَة** , sonra **ثمَرَ** , sonra **ثِمَار** , sonra **ثُمُر** .
**اللَّيْثُ** dedi: **العَقل المُثْمر**: Müslümanın aklıdır; **العَقْل العَقِيم**: kâfirin aklıdır.
Ve denilir: Allah malını **ثَمّر** etsin.
Ve **الثَّامِرُ**: **الحُمّاضِ**’ın çiçeğidir; o kırmızıdır; ve râciz dedi ki:
مِن عَلَقٍ كثامِرِ الحُمَّاضِ
Ve denilir: o, onun meyvesi ve yükü için bir isimdir.
Dedim: onunla, olgunlaşması sırasında meyvesinin kızıllığını kastetti; nitekim dedi ki:
كأنّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ
يانعُ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: süt, yayık yapılmak üzere olgunlaştığında da üzerinde tanelenme ve kaymak göründüğünde, o **المُثْمِر**dir.
İbn Şümeyl dedi: o **الثَّمير**dir; bu, yayıklandığında deride çakıl benzerleri üzerinde görüldüğü zaman, sonra toplanır da kaymak olur. Küçük kaldığı müddetçe o **ثَمِير**dir. Ve tulum **ثمَّر** etti, ve **أَثْمر** etti. Ve senin sütün elbette güzel **الثَّمر** sahibidir. Ve senin yayığın **أَثْمَر** etti.
Dedim: o, sütün **ثَميرة**si de olur.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi: dilinin **ثَمرة**sini tuttu ve dedi: Hayır söyle, ganimet elde edersin; yahut kötülükten sus, selâmet bulursun.
Şemir dedi: onunla, dilinin ucunu tuttuğunu ister.
Ve aynı şekilde **ثمرة السَّوْط**: onun ucudur.
Ömer’in hadisinde: **ثمرة السَّوْط**’u dövdü, nihayet ona bir **مِخْفَقة** oldu.
Ve **الثَّمراء**: ( **الثَّمرة** )’nin çoğuludur; tıpkı: **الشجراء** , ( **الشّجرة** )’nin çoğulu gibi. Ebû Züeyb hurmayı vasfederek dedi ki:
تَظَلُّ على الثَّمراء منها جَوارسٌ
مَراضِيعُ صُهْبُ الرِّيش زُغْبٌ رقَابُها
Ve denildi: Ebû Züeyb’in beytindeki ( **الثمراء** ): bir dağın adıdır. Ve denildi: belirli bir ağaçtır. **ثمرَ الثّمَرُ**: olgunlaştığı zaman. Ve **أَثْمَر الشجر**: meyvesi çıktığı zaman.
Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ ) (el-Kehf: 43) İbn Arafe dedi: yani maldan meyvelendirilmiş olan şey; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ( وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ ) (el-Kehf: 35).
Öyleyse **الثَّمَر**: ağacın çıkardığı şeydir.
Ve **الثُّمُرُ**: maldır.

**ثرم** : Ebû Zeyd: **أَثْرمْت الرَّجُلَ إثْرَاماً**; ta ki **ثَرِمَ** oluncaya kadar; onun iki ön dişinin bir kısmını kırdığın zaman.
Ve bunun benzeri: **أَنْثَرتُ الكَبْشَ إنثاراً** ta ki **نَثِر** oluncaya kadar; ve gözünü **أَعْوَرْتُ** ettim; ve koçu **أَعْضَبت** ettim ta ki **عَضب** oluncaya kadar; boynuzunu kırdüğün zaman.
**اللَّيْثُ** dedi: **الثّرْم**: ( **الأثرم** )’ın masdarıdır.
Ve adamı **ثَرَمْت** ettim de **فَثرم** oldu.
Ve onun iki ön dişini **ثَرَّمْتُ** ettim de **فانْثَرَمَتْ** oldu.

**رثم** : **اللَّيْثُ** dedi: Araplar der: **رَثَمْت فاه رَثْماً**; onu kırdığın zaman, ta ki ondan kan damlayıncaya kadar.
Ve **الرَّثْمَ**: atın burnu üzerinde bir beyazlıktır; o **أَرْثَم**dir; ve **رَثِمَ** olmuştur.
Dedi: ve **الرَّثْمُ**: burnun ucundan bir çizme ve yarma; ta ki kan çıkar da damlar.
Dedi: **الرَّثْمُ**: devenin tırnağının ucundan bir kırılmadır; denilir: **رَثِم مَنْسِمُه**; kanadığı ve ondan kan aktığı zaman. Zü’r-Rumme bir kadını vasfederek dedi ki:
ثَثْني النِّقابَ على عِرْنين أَرْنَبة
شَمَّاءَ مارِنُها بالمِسْك مَرْثُوم
Asma‘î dedi: **الرَّثْم**’ün aslı: kırmadır; onun burnunu, güzel koku ile kokulanmış olarak, kanla bulaşmış kırık bir buruna benzetti.
Lebîd tırnak hakkında dedi ki:
بِرَثِيمٍ مَعِرٍ دامِي الأظَلّ
**مَنْسِم رَثِيم**: taşlar onu kanattı. Ve **حصًى رَثِيم** ve **رَثم**; kırıldığı zaman. Tırimmâh dedi ki:
رَثيم الحَصَى مِن مَلْكِها المُتَوَضِّح
Ebû Ubeyd, atın alâmetlerinde: atın üst dudağında beyazlık olursa o **أرْثَم**dir; alt dudağında beyazlık olursa o **ألْمظ**dır; o da **الرُّثْمة** ve **اللُّمْظة**dır.
Ve dedim: her kırık: **ثَرْم** , **رَثْم** , **رَتْم**’dür; ve dedi ki:
لأَصْبَح رَثْماً دُقَاق الحَصَى
مكان النبيّ من الكاتِبِ

**مرث** : **اللَّيْثُ** dedi: **المَرْثُ**: bir şeyin **ثَمرتُه**’ni suda ve başkasında ovmandır; ta ki onda dağılıp ayrışsın.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرْثُ**: emmektir.
Dedi: ve **المَرْثةُ**: çocuğun annesinin memesini bir defa emmesidir.
Ve: **مَرَث يَمْرُث مَرْثاً**; emdiği zaman.
Ve Zübeyr hadîsinde denildi: sanki onlar, **سُخُبَهم**’lerini **يَمْرُثون** eden çocuklardır; çocuğun, **دُرْدُرِه** ile ısırdığı zamanki **مَرْت**’i gibi.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunan bir hadiste: sulamaya geldi ve dedi: Beni sulayın; Abbâs dedi ki: onlar onu **مَرَّثوه** ettiler ve onu bozup fesada verdiler.
Şemir dedi: ( **مَرَّثوه** )’nun manası: onu, yağlı elleriyle yağlandırdılar.
Dedi: ve onu **مَرَّثه** etmek ile onu **وضَّره** etmek birdir.
Dedi: İbn Cü‘ayl el-Kelbî bana dedi: çocuğa, koyun yavrusunu tuttuğu zaman denilir: elinle onu **تَمْرثه** etme de annesi onu emzirmesin. Yani elini bulaştırarak onu yağlandırma; çünkü annesi yağ kokusunu kokladığında ondan ürker.
Mufaddal ed-Dabbî dedi: denilir: **أَدْرِك عَنَاقَك لا يُمَرِّثُوها**.
Dedi: ve **التَّمْريث**: topluluğun onu elleriyle sıvazlamasıdır; üzerinde **غَمَر** varken; annesi **غَمَر** kokusundan onu sahiplenmez.
Ve onu **مَرَّثْتُه تَمْرِيثاً**; onu ufalayıp parçaladığın zaman. Ve inşâd etti:
قَرَاطِفُ اليُمْنَة لم تُمَرَّثِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرْث**:
hilm (yumuşak huyluluk).
Ve **رَجُل مِمْرَثٌ**: yumuşak huylu, vakarlı.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den, **باب المُبدل**’de: falan, ekmeği suda **مَرَث** etti; ve onu **مَرَذَه** etti.
Ve bunu Ebû Bekir bize Şemir’den rivayet etti; **التاء** ve **الذّال** ile.

**رمث** : **الرِّمْثُ**; tekili: **رِمْثَة**; **الحَمْض**dan bir ağaçtır; yaprağı **الأُشنان** gibi yayılır. Develer, **الخَلّة**den doyup ondan bıktıklarında onunla **تُحَمِّض** olurlar.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: develer **رَمِثَت** eder, **تَرْمَثُ رَمَثاً**; **الرِّمْث** yedikleri zaman da karınları ağrıdığı zaman.
Kisâî dedi: denilir: **ناقة رَمِثة** ve **إبلٌ رَماثَى**.
Ve Araplar der: bir dağa daha alâmetli, bir yolcuya daha kayıp, daha semiz ve **الرِّمْثَة**’den daha otlayan bir ağaç yoktur.
Dedim: bu, develer **الخَلّة**den bıktıklarında **الحَمْض**ı iştah ettikleri içindir; eğer **الرُّغْل** ve **الرِّمْث** gibi mer‘ânın iyisine rastlarlarsa, onlardan ihtiyaçlarını giderirler; sonra **الخَلّة**ye dönerler de otlamaları güzel olur ve otlamalarını hazmederler. Eğer **الحَمْض**ı bulamazlarsa otlamaları kötüleşir ve zayıflarlar.
Hadiste: bir adam Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldi ve dedi: biz denizde bize ait **أَرماثاً** bineriz ve yanımızda su yoktur; deniz suyuyla abdest alalım mı? O dedi ki: ( o, suyu temizleyicidir; ölüsü helâldir ).
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الأرْماث**: odun(lar)dır; bir kısmı bir kısmına eklenir ve bağlanır, sonra onun üzerine binilir; tekiline **رَمَث** denilir. Ebû Sahr el-Hüzelî’den inşâd etti:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي عُلَيّة أَنَّنا
على رَمَثٍ في الشَّرْمِ لَيس لنا وَفْر
Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-Hasen et-Tûsî’den, Harrâz’dan, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الرَّمَثُ**: çözülmüş iptir.
Ve **الرَّمَثُ**: sağım.
Denilir: **رَمِّثَ ناقَتك**; yani memesinin içinde bir şey bırak.
Ve **الرَّمَث**: sal (raft); bu odun budur.
Seleme Ferrâ’dan rivayet etti, dedi: **الرَّمْثُ**: hırsızlıktır.
Denilir: **رَمَث يَرْمِث**; ve **رَمَث يَرْمُث رَمْثاً**; ikisinde de; çaldığı zaman.
Dedi: ve **الرَّمَث**: saldır.
Ve **الرَّمَثُ**: memede sütten kalan şeydir.
( **نوادر الأعراب** )’da: falanın falan üzerinde bir **رَمَثٌ**’ü vardır; yani bir üstünlük; ve aynı şekilde: onun üzerinde bir **فَوْرٌ** ve bir **مُهْلةٌ** ve bir **نَفَلٌ** vardır.
Ve denilir: falan kırkın üzerine **رَمَّث** etti; yani arttırdı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والميم وما يثلثهما)
(ثمن) الثاء والميم والنون أصلان: أحدهما عِوَضُ ما يُباع، والآخَر جزءٌ من ثمانية.
فالأوّل قولهم بِعْتُ كذا وأخذْتُ ثمنَه. وقال زهير:
* وعَزَّتْ أثمُنُ البُدُنِ([1]) *
فمن رواه بالضمّ فهو جمع ثَمَن. ومن رواه بالفتح "أثمَنُ البُدُنِ" فإنه يريد أكثرَها ثمناً.
وأمَّا الثُّمُن فواحدٌ من ثمانية. يقال ثَمَنْتُ القومَ أثْمُنُهم إذا أخذتَ ثُمنَ أموالهم. والثمِينُ: الثمْن. قال:
فإني لستُ مِنك ولست مِنِّي  *** إذا [ما] طار مِن مالي الثَّمِينُ
وقال الشماخُ أو غيرُه([2]):
ومثْلُ سَرَاةِ قومِكَ لَنْ يُجَارَوْا *** إلى رُبُعِ الرِّهانِ ولا الثَّمِينِ
ومما شذَّ عن الباب "ثَمِينَة" وهو بلد. وقال الهذلي([3]):
بأصْدَقَ بأساً مِنْ خليلِ ثَمينةٍ *** وأمْضَى إذا ما أفلطَ القائمَ اليدُ([4])ومنه أيضاً المِثْمَنَة، وهي كالمِخْلاة.
(ثمد) الثاء والميم والدال أصلٌ واحد، وهو القليل من الشيء، فالثَّمْدُ الماء
القليل لا مادّةَ لـه. وثمََدتْ فلاناً النّساءُ إذا قطَعْنَ ماءَه([5]). وفلانٌ مثمودٌ إذا كثُرَ السُّؤال عليه حتى ينفَدَ ما عنده. وقال في المثمود:
أو كماءِ المثْمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِم الدَّمْع لا يؤوب نَزُورا([6])والثامد من البَهْم حِينَ قَرِم؛ لأنّ الذي يأخذه يَسِيرٌ.
ومما شذّ عن الباب الإثْمِد، وهو معروف، وكان بعضُ أهل اللغة يقول: هو من الباب، لأنّ الذي يُستعمَل منه يَسيرٌ. وهذا ما لا يُوقَف على وجهه.
(ثمر) الثاء والميم والراء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتولّد عن شيءٍ متجمِّعاً، ثم يُحمَل عليه غيرُه استعارةً.
فالثَّمَر معروفٌ. يقال ثَمَرَةٌ وثَمَرٌ وثِمارٌ وثُمُر. والشّجر الثامِر: الذي بلَغَ أوانَ يُثْمرُ. والـمُثْمِر: الذي فيه الثَّمَر. كذا قال ابن دريدُ([7]). وثمّر الرّجلُ مالَه أحسَنَ القيامَ عليه. ويقال في الدعاء: "ثَمَّرَ اللهُ مالَه" أي نمّاه. والثّمِيرة من اللبن حين يُثْمِرُ فيصيرُ مثلَ الجُمَّار الأبيض؛ وهذا هو القياس. ويقال لعُقْدَة السَّوط ثَمَرة؛ وذلك تشبيهٌ.
ومما شذَّ عن الباب* ليلة ابن ثَمِيرٍ، وهي اللّيلة القَمْراءُ([8]). وما أدري ما أصله.
 (ثمغ) الثاء والميم والغين كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها ولا يفرَّع منها. يقال ثَمَغْتُ الثّوب ثَمْغاً إذا صبَغْتُه صبغاً مُشْبَعا. قال:
تركتُ بني الغُزَيِّلِ غيرَ فَخْرٍ *** كأنَّ لِحاهُمُ ثُمِغَتْ بوَرْسِ([9])وهاهنا كلمةٌ ليست من الباب، وهي مع ذلك معلومة، قال الكسائيُّ: ثَمَغَة الجبلِ أعلاه، بالثاء. قال الفرّاء، والذي سمعتُ أنا نَمَغَةٌ([10]).
(ثمأ) الثاء والميم والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، بل هي فرعٌ لما قبلها. ثمأ لحيتَه صَبَغها. والهمزة كأنها مُبدلةٌ من غين. ويقال ثمأْتُ الكَمْأَة في السَّمْن طرحْتُها. وهذا فيه بعضُ ما فيه. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب، لأن الكمْأة كأنها صُبِغَتْ بالسَّمْن.
(ثمل) الثاء والميم واللام أصلٌ ينقاس مطّرِداً، وهو الشيء يبقى ويثبُت، ويكون ذلك في القليل والكثير. يقال دارُ بني فلانٍ ثَمَلٌ، أي دار مُقام، والثَّميلة: ما بَقي في الكَرِش من العَلَف. وكلُّ بَقِيةٍ ثَميلة. وإنما سُمِّيت بذلك لأنها تبقى ثمَّ([11])تشرب الإبل على تلك الثميلة، وإلا فإنها لا تحتاج إلى شرب، وكيف تشرب على [غير([12])] شيء. ومن ذلك قولهم: فلان ثِمالُ بني فلان، إذا كان مُعْتَمَدَهم. وهو ذلك القياس، لأنَّه يُعوَّل عليه كما تعوِّل الإبلُ على تلك الثَّميلة. وقال في الثِّمال أبو طالبٍ في ابن أخيه رسولِ الله صلى الله عليه وآله وسلم:
وأبيضَ يُستَسقى الغَمامُ بوجهه *** ثِمَالَ اليتامَى عِصمةً للأراملِ([13])والثَّمْلة: بقية الماء ([14]). والثُّمَالُ: السمُّ المُنْقَع. قال الهذلي([15]):
فَعَمّا قليلٍ سقاها معاً  *** بمُزْعِفِ ذَيْفَانِ قِشْبٍ ثُمالِ
والثّمْلَةَ: باقي الهِناءِ في الإناء. قال:
*كما تُلاثُ في الهِناءِ الثَّمَلَهْ([16]) *
فالثَّمَلة هاهنا الخِرْقة التي يُهنأ بها البَعير. وإنما سمِّيت باسم الهِناءِ على معنى المجاوَرَة. وربما سمّيت هذه مِثْمَلَة. فأمّا الثَّمِلُ فإنه السكران، وذلك لبقيّة الشراب التي أسكرَتْه وخَـثَّرَتْهُ. قال:
فقلتُ للقومِ في دُرْنا وقد ثَمِلُوا *** شِيمُوا وكيف يَشِيمُ الشَّارِبُ الثَّمِلُ([17])والثُّمالة: الرُِّغْوَة. وأثْمَلَ اللبن: رَغَّى، وهو حمْلٌ على الأصل؛ وإلاّ فإن الثّمالةَ قليلةُ البقاء. قال:
إذا مَسَّ خِرْشَاءُ الثُّمالةِ أنْفهُ *** ثَنَى مِشْفَرَيْهِ للصَّريحِ فأقْنَعا([18])فجعل الرِّغْوةَ الخِرشاء، وجعل لِلَّبن الثُّمالة. وكلٌّ قريب.
--------------ـــــ
([1]) البيت بتمامه كما في الديوان 122 واللسان (ثمن):
من لا يذاب له شحم السديف إذا  *** زار الشتاء وعزت أثمن البدن
وقبله:
أن نعم معترك الجياد إذا  *** خب السفير ومأوى البائس البطن
([2]) البيت للشماخ في ديوانه 97 من قصيدة يمدح بها عرابة الأوسي.
([3]) هو ساعدة بن جؤية، كما في القسم الأول من أشعار الهذليين 240 طبع دار الكتب واللسان (ثمن، فلط). وروي في معجم البلدان (رسم الثمينة) بدون نسبة.
([4])أفلط: أفلت وزناً ومعنى، وهو لغة تميمية قبيحة. وقد أراد أفلت القائم اليد، فقلب.
([5]) في الأصل "ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه" تحريف، صوابه في المجمل. وفي اللسان "وثمدته النساء نزفن ماءه من كثرة الجماع ولم يبق في صلبه ماء".
([6]) البيت في اللسان (زرم) لعدي بن زيد، وفي الأصل: "نزور".
([7]) الجمهرة (2: 41).
([8]) شاهده قوله:
وإني لمن عبس وإن قال قائل *** على رغمهم ما أثمر ابن ثمير
([9]) في الأصل: "بني العذيل"، صوابه من المجمل واللسان (ثمغ).
([10]) أورد في اللسان (نمغ) لغتي الفتح والتحريك في "نمغة الجبل" وقال: "والمعروف عن الفراء الفتح".
([11]) في الأصل: "لم".
([12]) بمثل هذه الكلمة تستقيم الجملة.
([13]) انظر الخزانة (1: 251-252) حيث الكلام على قصيدة البيت، والسيرة 172 جوتنجن والروض الأنف (1: 173).
([14]) ويقال أيضاً "ثملة" بالتحريك.
([15]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 194 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 82.
([16]) من رجز لصخر بن عمير، في اللسان (ثمل).
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 44 واللسان (ثمل) ومعجم البلدان (درنا). والرواية في جميعها: "فقلت للشرب".
([18]) البيت لمزرد بن ضرار، كما في اللسان (خرش، ثمل).

ـ

##### Türkçe

(ثاء, مîm ve onların üçüncüsü olanlar bâbı)

(**ثمن**) **الثاء** ve **الميم** ve **النون** iki asıldır: birisi satılan şeyin bedeli, diğeri sekizden bir parçadır.
Birincisi onların “Şunu sattım ve onun **ثمن**’ini aldım” sözüdür. Züheyr dedi:
* Ve **أثمُنُ البُدُنِ** aziz oldu([1]) *
Onu zamme ile rivayet eden kimse için o, **ثَمَن**’in cem‘idir. Onu fetha ile “**أثمَنُ البُدُنِ**” rivayet eden kimse ise, onunla onların daha çok bedelli olanını kasteder.
**الثُّمُن** ise sekizden birdir. “Kavmi **ثَمَنْتُ**; onları **أثْمُنُهم**” denir; sen onların mallarının sekizde birini aldığın zaman. **الثمِينُ**: **الثمْن**. Dedi:
Şüphesiz ben senden değilim ve ben benden değilim  *** [Ne zaman ki] malımdan **الثَّمِينُ** uçup giderse
Şemmâh yahut başkası([2]) dedi:
Ve kavminin ileri gelenleri gibi olanlar asla geçilemezler *** ne bahsin dörtte birine, ne de **الثَّمِينِ**’e
Bâbdan şâz olanlardan: “**ثَمِينَة**”; o bir beldedir. Hüzeli([3]) dedi:
**ثَمينة**’nin halilinden daha doğru bir yiğitlikle *** ve el ayakta duranı kurtardığı zaman daha keskin([4])
Ondan yine **المِثْمَنَة** de vardır; o, **المِخْلاة** gibidir.

(**ثمد**) **الثاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; o, şeyden az olandır. **الثَّمْدُ** ise, maddesi olmayan az sudur. “Kadınlar falanı **ثمََدتْ**” denir; onun suyunu kestikleri zaman([5]). Ve falan **مثمودٌ**’dur; üzerine soru çoğaldığı zaman, yanındaki tükeninceye kadar. **المثمود** hakkında dedi:
Yahut birikimden sonra **المثْمود**’un suyu gibi *** gözyaşı kesildi; dönüp geri gelmez, azıcık([6])
Ve **الثامد** behmden (koyun-keçi yavrularından), **قَرِم** olduğu vakit; çünkü onun aldığı şey azdır.
Bâbdan şâz olanlardan: **الإثْمِد**; o bilinen bir şeydir. Dil ehlinden bazısı derdi ki: o bâbdandır; çünkü ondan kullanılan şey azdır. Bu, vechi üzerine durulacak bir şey değildir.

(**ثمر**) **الثاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; o, bir şeyden, toplanmış olarak doğan bir şeydir; sonra başkası ona mecaz olarak yüklenir.
**الثَّمَر** bilinen şeydir. **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمَرٌ** ve **ثِمارٌ** ve **ثُمُر** denir. **الثامِر** ağaç: meyve vereceği vakte ulaşmış olandır. **الـمُثْمِر**: içinde **الثَّمَر** bulunan olandır. İbn Düreyd([7]) böyle dedi. Adam malını **ثمّر** etti: onun üzerine güzelce kıyam etti. Duada “**ثَمَّرَ اللهُ مالَه**” denir; yani onu çoğalttı. **الثّمِيرة** sütten, **يُثْمِرُ** olduğu zaman; böylece beyaz **الجُمَّار** gibi olur; bu kıyastır. Kamçının düğümüne **ثَمَرة** denir; bu bir benzetmedir.
Bâbdan şâz olanlardan: **ليلة ابن ثَمِيرٍ**; o, ay ışıklı gecedir([8]). Aslı nedir bilmiyorum.

(**ثمغ**) **الثاء** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez ve ondan türetilmez. “Elbiseyi **ثَمَغْتُ**; **ثَمْغاً**” denir; onu doyurucu bir boyayla boyadığın zaman. Dedi:
Benî **الغُزَيِّلِ**’i övünçsüz bıraktım *** sanki sakalları **وَرْس** ile **ثُمِغَتْ**([9])
Burada bâbdan olmayan bir kelime vardır; bununla beraber o bilinir: Kisâî dedi ki: dağın **ثَمَغَة**’si, onun en üstüdür; **الثاء** ile. Ferrâ dedi; benim işittiğim ise **نَمَغَةٌ**’dir([10]).

(**ثمأ**) **الثاء** ve **الميم** ve **الهمزة** tek bir kelimedir; asıl değildir; bilakis ondan öncekine fer‘dir. Sakalını **ثمأ** etti: onu boyadı. Hemze sanki **غين**’den ibdâl edilmiştir. “**ثمأْتُ** **الكَمْأَة**’yi yağda” denir: onu içine attım. Bunun içinde, içinde olanın bir kısmı vardır. Eğer sahih ise, o bâbdandır; çünkü **الكمْأة** sanki yağ ile boyanmıştır.

(**ثمل**) **الثاء** ve **الميم** ve **اللام** ölçülen, düzenli giden bir asıldır; o, kalan ve sabit olan şeydir; bu, azda da çokta da olur. “Falan oğullarının evi **ثَمَلٌ**’dür” denir; yani ikamet evidir. **الثَّميلة**: işkembede yemden kalan şeydir. Her kalıntı **ثَميلة**’dir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü orada kalır; sonra([11]) develer o **الثميلة** üzerine su içer; yoksa onun içmeye ihtiyacı yoktur; [başka([12])] bir şey üzerine nasıl içer. Bundan: “Falan, falan oğullarının **ثِمالُ**’ıdır” sözleri; onların dayanağı olduğu zaman. Bu, o kıyastır; çünkü ona dayanılır; develerin o **الثَّميلة** üzerine dayandığı gibi. **الثِّمال** hakkında Ebû Tâlib, kardeşinin oğlu Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم hakkında dedi:
Ve beyaz (yüzlü) ki yüzüyle bulut yağmur istenir *** yetimlerin **ثِمَالَ**’ı, dullara bir korunak([13])
**الثَّمْلة**: suyun kalıntısıdır([14]). **الثُّمَالُ**: ıslatılmış zehirdir. Hüzeli([15]) dedi:
Derken az sonra ikisine birden içirdi  *** **ذَيْفَانِ**’ın **مُزْعِف**’i ile; pis bir **ثُمالِ**
**الثّمْلَةَ**: kabın içindeki **الهِناءِ**’ın kalanı. Dedi:
* **الهِناءِ** içinde **الثَّمَلَهْ**’yi karıştırır gibi([16]) *
Burada **الثَّمَلة**, deveye **يُهنأ** edilen bezdir. Ancak o, komşuluk manası üzere **الهِناءِ** adıyla adlandırıldı. Bazen buna **مِثْمَلَة** denildi. **الثَّمِلُ** ise sarhoştur; bu, onu sarhoş eden ve onu pıhtılaştıran içkinin kalıntısı sebebiyledir. Dedi:
Ve ben kavme, **دُرْنا**’mızda, sarhoş olduklarında dedim *** “Uzaklaştırın”; sarhoş içen nasıl uzaklaştırır, **الثَّمِلُ**([17])
**الثُّمالة**: köpüktür. Sütü **أثْمَلَ** etti: köpürttü; bu, asla hamledilmiştir; yoksa **الثّمالة** az kalıcıdır. Dedi:
**الثُّمالةِ**’nin **خِرْشَاءُ**’sı burnuna dokunduğu zaman *** iki dudağını saf süte doğru büktü; sonra ikisi de yükseldi([18])
Böylece köpüğü **الخِرْشَاء** yaptı ve süte **الثُّمالة** yaptı. Her biri yakındır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الثمر اسم لكل ما يتطعم من أحمال الشجر، الواحدة ثمرة، والجمع: ثمار وثمرات، كقوله تعالى: ﴿أنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم﴾ [البقرة/22]، وقوله تعالى: ﴿ومن ثمرات النخيل والأعناب﴾ [النحل/67]، وقوله تعالى: ﴿انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه﴾ [الأنعام/99]، وقوله تعالى: ﴿ومن كل الثمرات﴾ [الرعد/3]، والثمر قيل: هو الثمار، وقيل: هو جمعه، ويكنى به عن المال المستفاد، وعلى ذلك حمل ابن عباس (وكان له ثمر) (انظر: الدر المنثور 5/390، وهي قراءة ابن عباس من القراءات الشاذة. وقال مجاهد: ما كان في القرآن من ثمر فهو مال، وما كان من ثمر فهو من الثمار. انظر: اللسان (ثمر) ) [الكهف/34] ويقال: ثمر الله ماله، ويقال لكل نفع يصدر عن شيء: ثمرة، كقولك: ثمرة العلم العمل الصالح، وثمرة العمل الصالح الجنة (انظر مجمع البلاغة للمؤلف 1/44)، وثمرة السوط عقدة أطرافها تشبيها بالثمر في الهيئة، والتدلي عنه كتدلي الثمر عن الشجر، والثميرة من اللبن: ما تحبب من الزبد تشبيها بالثمر في الهيئة وفي التحصيل من اللبن.

##### Türkçe

- **الثمر**: Ağaçların yüklerinden yenilen her şey için bir isimdir; tekili **ثمرة**’dir; çoğulu: **ثمار** ve **ثمرات**’tır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿أنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم﴾ [البقرة/22], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومن ثمرات النخيل والأعناب﴾ [النحل/67], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه﴾ [الأنعام/99], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومن كل الثمرات﴾ [الرعد/3]. Ve **الثمر** hakkında denildi ki: o, **الثمار**’dır; ve denildi ki: o, onun cem‘idir. Ve onunla kazanılmış maldan kinaye yapılır; ve bunun üzerine İbn Abbas (ve onun **ثمر**’i vardı) (bak: الدر المنثور 5/390; ve o, İbn Abbas’ın şâz kıraatlerden olan kıraatidir. Mücahid dedi ki: Kur’an’da **ثمر**’den olan her şey maldır; **ثمر**’den olan her şey ise meyvelerdendir. Bak: اللسان (**ثمر**) ) [الكهف/34] hamledilmiştir. Ve denilir: **ثمر الله ماله**; ve bir şeyden sâdır olan her fayda için denilir: **ثمرة**; senin sözün gibi: **ثمرة** ilmin, صالح amel’dir; ve **ثمرة** صالح amelin, cennet’tir (bak: مجمع البلاغة للمؤلف 1/44). Ve **ثمرة** kamçı: uçlarının düğümü; şekil bakımından meyveye benzetme olarak, ve onun üzerinden sarkması, meyvenin ağaçtan sarkması gibi. Ve sütten **الثميرة**: kaymağın tanelenmiş olanı; şekil bakımından ve sütten elde ediliş bakımından meyveye benzetme olarak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث م ر
ومن المجاز‏:‏ دق الجلاد ثمرة سوطه وسوط عظيم الثمرة وهي العقدة في طرفه‏.‏
قال‏:‏ وإذا الركـاب تكلفتهـا عطفـت تمر السياط قطوفها ووساعهـا وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ تكون في آخـر الزمـان فتنـة كثمـرة السـوط يتبعهـا ذبـاب السيـف ‏"‏‏.‏
وقطفـت ثمـرة فلـان إذا طهر وهي قلفته وقطفت ثمارهم‏.‏
قال‏:‏ مازال عصياننا لله يسلمنا حتى دفعنا إلى يحيـى ودينـار إلى عليجين لم تقطف ثمارهمـا قد طال ما سجد للشمس والنار وفلان خصن بثمرة قلبه‏:‏ بمودته‏.‏
قال الكميت‏:‏ خلائق أنزلتـك بقـاع مجـد وأعطتـك الثمار بها القلوب وقال ابن مقبل‏:‏ لفتاة جعفيٍّ ليالي تجتنـي ثمر القلوب بجيد آدم خاذل وفـي السمـاء ثمـرة وثمـر‏:‏ لطـخ مـن سحاب‏.‏
وضربني بثمرة لسانه‏:‏ بعذبتها إذا لسنك‏.‏
‏"‏ وكان له ثمر ‏"‏ أي مال وانظر ثمر مالك ونماءه ومال ثمر‏:‏ مبارك فيه وأثمر القوم وثمروا ثموراً‏:‏ كثر مالهم وثمر ماله يثمر‏:‏ كثر وفلان مجدود ما يثمر له مال وثمر ماله تثميرا‏.‏
وإن لبنك لحسن الثمر وهو ما يرى عليه إذا مخض من أمثال الحصف في الجلد ولبن مثمر وقد ثمر تثميراً وأثمر إثمـاراً وكنـا اجتنبنـا مرة ثمر الصبا فلم يبـق منـه الدهـر إلا تذكـرا

##### Türkçe

ث م ر
Mecazdan: Derici, kamçısının **ثمرة**sini dövdü; **ثمرة**si büyük bir kamçı: o, onun ucundaki düğümdür.
Dedi ki: Ve binekler onu yüklenince, eğildim; kamçıların **تمر**i, onun salkımlarını ve genişliğini toplar. Ve hadiste: “Âhir zamanda, kamçının **ثمرة**si gibi bir fitne olur; onu kılıcın sinekleri takip eder.”
Ve falanın **ثمرة**sini kopardım; temizlenince; o, onun kabuğudur. Ve onların **ثمار**ını kopardım.
Dedi ki: Allah’a isyanımız bizi durmadan teslim ederdi; nihayet bizi Yahyâ’ya ve Dînâr’ı Aliycîn’e itti; ikisinin **ثمار**ı koparılmamıştır; uzun zamandır güneşe ve ateşe secde etti. Ve falan, kalbinin **ثمرة**siyle dallanmıştır: onun sevgisiyle.
Kümeyt dedi ki: Seni şeref yerlerine indiren ve orada kalplerin **الثمار**ını sana veren huylar. Ve İbn Mukbil dedi ki: Ca‘fî bir kız için, geceler; Âdem’in boynunda bir yüzüstü bırakanla kalplerin **ثمر**ini devşirir. Ve gökte **ثمرة** ve **ثمر** vardır: buluttan bir leke.
Ve beni dilinin **ثمرة**siyle vurdu: dilin keskinleştiğinde onun tatlılığıyla.
“Ve onun **ثمر**i vardı” yani mal. Ve malının **ثمر**ine ve onun artışına bak. Ve **ثمر** mal: içinde bereketli. Ve kavim **أثمر** oldu ve **ثمروا** **ثموراً**: malları çoğaldı. Ve onun malı **ثمر** eder, **يثمر**: çoğaldı. Ve falan bahtsızdır; ona mal **يثمر** etmez. Ve onun malı **تثميراً** **ثمر** etti.
Ve senin sütün elbette güzel **الثمر**lidir; o, yayıklandığında üzerinde derideki çakıl benzerlerinden görülen şeydir. Ve **مثمر** süt. Ve **تثميراً** **ثمر** etti ve **إثماراً** **أثمر** etti. Ve biz bir kere gençliğin **ثمر**inden sakınmıştık; ondan zamana yalnız bir hatırlama kaldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثَّمَرُ: حَمْلُ الشَّجَرِ. وأَنواع المال والولد: ثَمَرَةُ القلب. وفي الحديث: إِذا مات ولد العبد قال الله تعالى لملائكته: قبضتم ثَمَرَةَ فُؤَاده، فيقولون: نعم؛ قيل للولد ثمرة لأَن الثمرة ما ينتجه الشجر والولد ينتجه الأَب. وفي حديث عمرو بن مسعود قال لمعاوية: ما تسأَل عمن ذَبُلَتْ بَشَرَتُه وقُطِعَتْ ثَمَرَتُه، يعني نسله، وقيل: انقطاع شهوته للجماع. وفي حديث المبايعة: فأَعطاه صَفْقَةَ يَدِهِ وثَمَرَةَ قلبه أَي خالص عهده. وفي حديث ابن عباس: أَنه أَخذ بِثَمَرَةِ لسانه أَي طرفه الذي يكون في أَسفله. والثمر: أَنواع المال، وجمعُ الثَّمَرِ ثمارٌ، وثُمُرٌ جمع الجمع، وقد يجوز أَن يكون الثُّمُر جمع ثَمَرَةٍ كخَشَبَةٍ وخُشُب وأَن لا يكون جمعَ ثِمارٍ لأَن باب خشبةٍ وخُشُبٍ أَكثر من باب رِهان ورُهُن؛ قال ابن سيده: أَعني أَن جمع الجمع قليل في كلامهم؛ وحكى سيبويه في الثَّمَر ثَمُرَةً، وجمعها ثَمُرٌ كَسَمُرَة وسَمُرٍ؛ قال: ولا تُكَسَّرُ لقلة فَعُلَةٍ في كلامهم، ولم يحك الثَّمُرَة أَحد غيره. والثَّيْمارُ: كالثَّمَر؛ قال الطرماح:
حتى تركتُ جَنابَهُمْ ذَا بَهْجَةٍ،
وَرْدَ الثَّرَى مُتَلَمِّعَ الثَّيْمار
وأَثْمَر الشجر: خرج ثمَره. ابن سيده: وثمَرَ الشجر وأَثْمَر: صار فيه الثَّمَرُ، وقيل: الثَّامِرُ الذي بلغ أَوان أَن يُثْمِر. والمُثْمِر: الذي فيه ثَمَر، وقيل: ثَمَرٌ مُثْمِرٌ لم يَنْضَجْ، وثامِرٌ قد نَضِج. ابن الأَعرابي: أَثْمَرَ الشجرُ إِذا طلع ثَمَرُه قبل أَن يَنْضَجَ، فهو مُثْمِر، وقد ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر، فهو ثامِرٌ، وشجر ثامِر إِذا أَدْرَك ثَمَرُهُ. وشجرة ثَمْراءُ أَي ذات ثَمَر. وفي الحديث: لا قطع في ثَمَرٍ ولا كَثَرٍ؛ الثمر: هو الرطب في رأْس النخلة فإِذا كبر فهو التَّمْرُ، والكَثَرُ: الجُمَّارُ؛ ويقع الثَّمَرُ على كل الثِّمارِ ويغلب على ثمَرِ النخل. وفي حديث عليّ، عليه
السلام: زاكياً نَبتُها ثامِراً فَرْعُها؛ يقال: شجر ثامِرٌ إِذا أَدرك ثَمَرُه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
والخمرُ ليست من أَخيكَ، ولـ
ـكنْ قد، تَغُرُّ بِثامِرِ الحِلْمِ
قال: ثامره تامُّه كثامِرِ الثَّمَرَةِ، وهو النَّضِيج منه، ويروى: بآمن الحِلْمِ، وقيل: الثامرُ كل شيء خرج ثَمَره، والمُثْمِر: الذي بلغ أَن يجنى؛ هذه عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:
تَجْتَنِي ثامرَِ جُدَّادِهِ،
بين فُرادَى بَرَمٍ أَو تُؤَامْ
وقد أَخطأَ في هذه الرواية لأَنه قال بين فرادى فجعل النصف الأَوّل من المديد والنصف الثاني من السريع، وإِنما الرواية بين فرادى وهي معروفة. والثمرة: الشجرة؛ عن ثعلب. وقال أَبو حنيفة: أَرض ثَمِيرة كثيرة الثَّمَر، وشجرة ثَمِيرة ونخلة ثميرة مُثْمِرة؛ وقيل: هما الكثيرا الثَّمَر، والجمع ثُمُرٌ. وقال أَبو حنيفة: إِذا كثر حمل الشجرة أَو ثَمَرُ الأَرض فهي ثَمْراء. والثَّمْراء: جمع الثَّمَرة مثل الشَّجْراءِ جمعُ الشَّجَرَة؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي في صفة نحل:
تَظَلُّ على الثَّمْراءِ منها جوارِسٌ،
مَراضِيعُ صُهْبُ الريش، زُغْبٌ رِقابُها
الجوارس: النحل التي تَجْرِس ورق الشجر أَي تأْكله، والمراضيع هنا: الصغار من النحل. وصهب الريش يريد أَجنحتها، وقيل: الثَّمْراء في بيت أَبي ذؤيب اسم جبل، وقيل: شجرة بعينها.
وثَمَّرَ النباتُ: نَفَض نَوْرُه وعَقَدَ ثَمَرُه؛ رواه ابن سيده عن أَبي حنيفة.
والثُّمُرُ: الذهب والفضة؛ حكاه الفارسي يرفعه إِلى مجاهد في قوله عز وجل: وكان له ثُمُر؛ فيمن قرأَ به، قال: وليس ذلك بمعروف في اللغة. التهذيب: قال مجاهد في قوله تعالى: وكان له ثمر؛ قال: ما كان في القرآن من ثُمُرٍ فهو مال وما كان من ثَمَر فهو من الثِّمار. وروى الأَزهري بسنده قال: قال سلام أَبو المنذر القارئ في قوله تعالى: وكان له ثَمر؛ مفتوح جمع ثَمَرة، ومن قرأَ ثُمُر قال: من كل المال، قال: فأَخبرت بذلك يونس فلم يقبله كأَنهما كانا عنده سواء. قال: وسمعت أَبا الهيثم يقول ثَمَرة ثم ثَمَر ثم ثُمُر جمع الجمع، وجمع الثُّمُر أَثمار مثل عُنُقٍ وأَعناق. الجوهري: الثَّمَرة واحدة الثَّمَر والثَّمَرات، والثُّمُر المال المُثَمَّر، يخفف ويثقل. وقرأَ أَبو عمرو: وكان له ثُمْرٌ، وفسره بأَنواع الأَموال. وثَمَّرَ ماله: نمَّاه. يقال: ثَمَّر الله مالك أَي كثَّره. وأَثمَر الرجلُ: كثر ماله. والعقل المُثْمِر: عقل المسلم، والعقل العقيم: عقل الكافر. والثَّامِرُ: نَوْرُ الحُمَّاضِ، وهو أَحمر؛ قال:
مِنْ عَلَقٍ كثامِرِ الحُمَّاض
ويقال: هو اسم لثَمَره وحَمْلِه. قال أَبو منصور:
أَراد به حُمْرَة ثَمَره عند إِيناعه، كما قال:
كأَنَّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ
يانِعُ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِ
وروي عن ابن عباس أَنه أَخذ بِثَمَرَةِ لسانه وقال: قل خيراً تغنم أَو أَمسك عن سوء تسلم؛ قال شمر: يريد أَنه أَخذ بطرف لسانه؛ وكذلك ثَمَرَةُ السوط طرفه. وقال ابن شميل: ثَمَرة الرأْس جلدته. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه دق ثمَرة السوط حتى أُخِذَتْ له؛ مخففةً، يعني طرف السوط. وثَمَر السياط: عُقَدُ أَطرافها. وفي حديث الحدّ: فأَتى بسوط لم تقطع ثَمَرته أَي طرفه، وإِنما دق عمر، رضي الله عنه، ثمرة السوط لتلين تخفيفاً على الذي يضرب به. والثَّامر: اللُّوبِياءُ؛ عن أَبي حنيفة، وكلاهما اسم. والثَّمِير من اللبن: ما لم يخرج زُبْدُه؛ وقيل: الثَّمِير والثَّمِيرة الذي ظهر زُبْدُِه؛ وقيل: الثميرة أَن يظهر الزبد قبل أَن يجتمع ويبلغ إِناهُ من الصُّلوح؛ وقد ثَمَّر السِّقاءُ تثميراً وأَثْمَر، وقيل: المُثْمِر من اللبن الذي ظهر عليه تَحَبُّبٌ وزُبْدٌ وذلك عند الرُّؤوب. وأَثْمَر الزُّبْدُ: اجتمع؛ الأَصمعي: إِذا أَدرك ليُمْخَضَ فظهر عليه تَحَبُّبٌ وزُبْدٌ، فهو المُثْمِر. وقال ابن شميل: هو الثَّمير، وكان إِذا كان مُخِضَ فرؤي عليه أَمثال الحَصَفِ في الجلد ثم يجتمع فيصير زبداً، وما دامت صغاراً فهو ثَمِير؛ وقد ثَمَّر السقاءُ وأَثْمَر، وابن لبنك لَحَسَنُ الثَّمَر، وقد أَثْمَر مِخاضُك؛ قال أَبو منصور: وهي ثَمِيرة اللبن أَيضاً. وفي حديث معاوية قال لجارية: هل عندك قِرًى؟ قالت: نعم، خُبزٌ خَميرٌ ولَبَن ثَمِير وحَيْسٌ جَمِير؛ الثَّمير: الذي قد تحبب زبده وظهرت ثَمِيرته أَي زبده. والجمير: المجتمع.
وابن ثَمِيرٍ: الليلُ المُقْمِرُ؛ قال:
وإِني لَمِنْ عَبْسٍ، وإِن قال قائِلٌ
على رَغْمِهمْ: ما أَثْمَرَ ابنُ ثَمِير
أَراد: وإِني لمن عبس ما أَثمر. وثامرٌ ومُثْمرُ: اسمان.

##### Türkçe

**الثَّمَرُ**: ağacın yükü (meyvesi). Mal ve evlâdın türleri: kalbin **ثَمَرَةُ**’si.

Hadiste: “Kulun çocuğu öldüğü zaman Allah تعالى meleklerine der ki: ‘Onun **ثَمَرَةَ فُؤَاده**’sini aldınız mı?’ Onlar da derler ki: ‘Evet.’”; çocuğa “**ثمرة**” denildi; çünkü **الثمرة** ağacın ürettiği şeydir, çocuk da babanın ürettiğidir.

Amr b. Mes‘ûd hadîsinde: Muâviye’ye dedi ki: “Derisi solmuş ve **ثَمَرَتُه** kesilmiş kimse hakkında niçin soruyorsun?”; yani nesli; ve denildi ki: cinsel birleşmeye şehvetinin kesilmesi.

Bey‘at hadîsinde: “Ona elinin tokalaşmasını ve kalbinin **ثَمَرَةَ**’sini verdi”; yani ahdinin hâlisi.

İbn Abbâs hadîsinde: “Dilinin **ثَمَرَةِ**’sini tuttu”; yani alt tarafında bulunan ucu.

**والثمر**: malın türleri. **الثَّمَرِ**’in cem‘i **ثمارٌ**’dır; ve **ثُمُرٌ** cem‘u’l-cem‘dir. Ve câiz olur ki **الثُّمُر** **ثَمَرَةٍ**’nin cem‘i olsun; **خَشَبَةٍ** ve **خُشُب** gibi; ve **ثِمارٍ**’ın cem‘i olmasın; çünkü **خشبةٍ** ve **خُشُبٍ** bâbı, **رِهان** ve **رُهُن** bâbından daha çoktur. İbn Sîde dedi ki: yani cem‘u’l-cem‘ onların كلامında azdır. Sîbeveyh **الثَّمَر** hakkında **ثَمُرَةً**’yi nakletti; onun cem‘i **ثَمُرٌ**’dur; **سَمُرَة** ve **سَمُرٍ** gibi. Dedi ki: “Onların كلامında **فَعُلَةٍ**’nin azlığından dolayı kırılmaz (tekṣîr edilmez).” **الثَّمُرَة**’yi ondan başka hiç kimse nakletmedi.

**والثَّيْمارُ**: **الثَّمَر** gibi; et-Tırmâh dedi ki:
حتى تركتُ جَنابَهُمْ ذَا بَهْجَةٍ،
وَرْدَ الثَّرَى مُتَلَمِّعَ الثَّيْمار

**وأَثْمَر الشجر**: meyvesi çıktı. İbn Sîde: **وثمَرَ الشجر وأَثْمَر**: onda **الثَّمَرُ** oldu. Ve denildi ki: **الثَّامِرُ** meyve vermesinin vakti erişmiş olandır. **والمُثْمِر**: içinde **ثَمَر** olan; ve denildi ki: **ثَمَرٌ مُثْمِرٌ** olgunlaşmamış; **وثامِرٌ** olgunlaşmış. İbnü’l-A‘râbî: **أَثْمَرَ الشجرُ** meyvesi olgunlaşmadan önce çıktığı zaman; o **مُثْمِر**’dir. Ve **ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر**; o hâlde o **ثامِرٌ**’dir. Ve meyvesi eriştiği zaman **شجر ثامِر**. Ve **وشجرة ثَمْراءُ**: yani meyveli.

Hadiste: “**ثَمَرٍ**de de **كَثَرٍ**de de kesme yoktur.”; **الثمر**: hurma ağacının tepesindeki yaş hurmadır; büyüyünce o **التَّمْرُ** olur. **والكَثَرُ**: **الجُمَّارُ**’dır. **الثَّمَرُ** bütün meyvelere söylenir ve hurmanın meyvesinde galip olur.

Aliّ, عليه السلام hadîsinde: “Zekî olarak bitkisi, meyveli olarak dalı”; denir: meyvesi eriştiği zaman **شجر ثامِرٌ**. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği sözü:
والخمرُ ليست من أَخيكَ، ولـ
ـكنْ قد، تَغُرُّ بِثامِرِ الحِلْمِ
Dedi ki: **ثامره** onun tamı; **ثامِرِ الثَّمَرَةِ** gibi; o da ondan olgun olanıdır. Ve “**بآمن الحِلْمِ**” diye de rivayet edilir. Ve denildi ki: **الثامر** meyvesi çıkan her şeydir; **والمُثْمِر**: toplanmasının vakti erişmiş olandır; bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve inşâd etti:
تَجْتَنِي ثامرَِ جُدَّادِهِ،
بين فُرادَى بَرَمٍ أَو تُؤَامْ
Bu rivayette hata etmiştir; çünkü “**بين فرادى**” dedi; böylece medîdin ilk yarısını ve serî‘in ikinci yarısını yaptı; hâlbuki rivayet “**بين فرادى**”dır ve o bilinir.

**والثمرة**: ağaç; Sa‘leb’den. Ebû Hanîfe dedi ki: **أَرض ثَمِيرة**: **الثَّمَر**’i çok olan. Ve **شجرة ثَمِيرة** ve **نخلة ثميرة مُثْمِرة**; ve denildi ki: ikisi de **الثَّمَر**’i çok olanlardır; cem‘i **ثُمُرٌ**. Ebû Hanîfe dedi ki: ağacın yükü yahut yerin meyvesi çok olursa o **ثَمْراء**’dır.

**والثَّمْراء**: **الثَّمَرة**’nin cem‘i; **الشَّجْراءِ**’ın **الشَّجَرَة**’nin cem‘i olması gibi. Ebû Züeyb el-Hüzelî arının vasfında dedi ki:
تَظَلُّ على الثَّمْراءِ منها جوارِسٌ،
مَراضِيعُ صُهْبُ الريش، زُغْبٌ رِقابُها
**الجوارس**: ağacın yaprağını **تَجْرِس** eden, yani yiyen arılar. **والمراضيع** burada: arının küçükleri. **وصهب الريش** ile kanatlarını kasteder. Ve denildi ki: Ebû Züeyb’in beytindeki **الثَّمْراء** bir dağın adıdır; ve denildi ki: belirli bir ağaçtır.

**وثَمَّرَ النباتُ**: çiçeği döküldü ve meyvesi bağladı; İbn Sîde bunu Ebû Hanîfe’den rivayet etti.

**والثُّمُرُ**: altın ve gümüş; el-Fârisî bunu, عز وجل kavlinde: “**وكان له ثُمُر**” hakkında, onu okuyan kimse için, Mücâhid’e رفع ederek nakletti. Dedi ki: bu dilde mâruf değildir.

**التهذيب**: Mücâhid, تعالى kavlinde: “**وكان له ثمر**” dedi ki: Kur’ân’da **ثُمُرٍ** olan her şey maldır; **ثَمَر** olan her şey ise meyvelerdendir. el-Ezherî senediyle rivayet etti: Selâm Ebû’l-Münzir el-Kârî, تعالى kavlinde: “**وكان له ثَمر**” hakkında dedi ki: fetha ile, **ثَمَرة**’nin cem‘idir. **ثُمُر** okuyan dedi ki: bütün maldan. Dedi ki: bunu Yûnus’a haber verdim; kabul etmedi; sanki ikisi onun yanında bir idi. Dedi ki: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **ثَمَرة** sonra **ثَمَر** sonra **ثُمُر** cem‘u’l-cem‘dir. **وجمع الثُّمُر أَثمار**; **عُنُقٍ** ve **أَعناق** gibi.

el-Cevherî: **الثَّمَرة** **الثَّمَر** ve **الثَّمَرات**’ın bir tanesidir. **والثُّمُر**: **المال المُثَمَّر**; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ebû Amr okudu: “**وكان له ثُمْرٌ**”; onu mal türleriyle tefsir etti.

**وثَمَّرَ ماله**: onu çoğalttı. Denir: “**ثَمَّر الله مالك**” yani onu çoğalttı. **وأَثمَر الرجلُ**: malı çoğaldı. **والعقل المُثْمِر**: Müslümanın aklıdır; **والعقل العقيم**: kâfirin aklıdır.

**والثَّامِرُ**: **نَوْرُ الحُمَّاضِ**; o kırmızıdır; dedi ki:
مِنْ عَلَقٍ كثامِرِ الحُمَّاض
Ve denilir: o, onun meyvesi ve yükü için bir addır. Ebû Mansûr dedi ki: onunla, olgunlaşması sırasında meyvesinin kızıllığını kastetti; nitekim dedi ki:
كأَنَّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ
يانِعُ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِ

İbn Abbâs’tan rivayet edildi: o, dilinin **ثَمَرَةِ**’sini tuttu ve dedi ki: “Hayır söyle, ganimet bulursun; yahut kötülükten sus, selâmet bulursun.” Şemmer dedi ki: yani dilinin ucunu tuttu. Aynı şekilde **ثَمَرَةُ السوط** onun ucudur. İbn Şümeyl dedi ki: **ثَمَرة الرأْس** onun derisidir. Ömer hadîsinde, رضي الله عنه: “O, kırbacın **ثمَرة**’sini dövdü, ta ki onun için alındı”; muhaffefe; yani kırbacın ucu.

**وثَمَر السياط**: uçlarının düğümleri. Hadd hadîsinde: “Ucu kesilmemiş bir kırbaç getirildi”; yani ucu. Ömer, رضي الله عنه, kırbacın **ثمرة**’sini, onunla vurulana hafifletme olarak yumuşasın diye dövdü.

**والثَّامر**: **اللُّوبِياءُ**; Ebû Hanîfe’den; ikisi de addır.

**والثَّمِير من اللبن**: kaymağı çıkmamış olan; ve denildi ki: **الثَّمِير** ve **الثَّمِيرة** kaymağı görünen olandır; ve denildi ki: **الثميرة** kaymağın, toplanıp olgunlaşmasının vaktine erişmeden önce görünmesidir; ve **ثَمَّر السِّقاءُ تثميراً وأَثْمَر**. Ve denildi ki: sütten **المُثْمِر**: üzerinde tanelenme ve kaymak görünen süttür; bu, **الرُّؤوب** sırasında olur. **وأَثْمَر الزُّبْدُ**: toplandı. el-Asma‘î: çalkalanmak için eriştiği zaman, üzerinde tanelenme ve kaymak görünürse o **المُثْمِر**’dir. İbn Şümeyl dedi ki: o **الثَّمير**’dir; çalkalandığı zaman, deride çakıl benzerleri görülür, sonra toplanır da kaymak olur; küçük kaldığı müddetçe o **ثَمِير**’dir. Ve **ثَمَّر السقاءُ وأَثْمَر**. Ve “senin sütünün oğlu **لَحَسَنُ الثَّمَر**”; ve “senin çalkalaman **أَثْمَر** oldu.” Ebû Mansûr dedi ki: bu, sütün **ثَمِيرة**’sidir de.

Muâviye hadîsinde: bir câriyeye dedi ki: “Yanında ikram var mı?” Dedi ki: “Evet: mayalı ekmek, **لَبَن ثَمِير** ve **حَيْسٌ جَمِير**.” **الثَّمير**: kaymağı tanelenmiş ve **ثَمِيرته** yani kaymağı görünmüş olandır. **والجمير**: toplanmış olan.

**وابن ثَمِيرٍ**: ay ışıklı gece; dedi ki:
وإِني لَمِنْ عَبْسٍ، وإِن قال قائِلٌ
على رَغْمِهمْ: ما أَثْمَرَ ابنُ ثَمِير
Kastetti: ve ben Abs’tanım; “**ما أَثمر**” (meyve vermedi) demek.

**وثامرٌ ومُثْمرُ**: iki addır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ث م ر * * الثَّمَرةُ * واحدة * الثَّمَرِ * و * الثَّمراتِ * وجمع الثمر * ثِمارٌ * كجبل وجبال وجمع الثمار * ثُمُرٌ * مثل كتاب وكتب وجمع * الثُمُر * * أثْمَارٌ * كعنق وأعناق و * الثُمُرُ * أيضا المال * المُثَمَّرُ * يخفف ويثقل وقرأ أبو عمرو ﴿وكان له * ثُمُرٌ *﴾ وفسره بأنواع الأموال و * أَثْمَرَ * الشجر طلع ثمره وشجر * ثَامِرٌ * إذا أدرك ثمره وشجرة * ثَمْراءُ * ذات ثمر و * أثْمَرَ * الرجل كثر ماله و * ثَمَّرَ * الله ماله * تثميرا * كثره و * ثَمَرُ * السياط عقد أطرافها

##### Türkçe

* ث م ر * * **الثَّمَرةُ** * **الثَّمَرِ** ve **الثَّمراتِ**’in bir tanesidir; **الثمر**’in çoğulu **ثِمارٌ**’dır; (bu,) “جبل” ve “جبال” gibi. **الثمار**’ın çoğulu **ثُمُرٌ**’dur; “كتاب” ve “كتب” gibi. **الثُمُر**’un çoğulu **أثْمَارٌ**’dır; “عنق” ve “أعناق” gibi. Ve **الثُمُرُ** ayrıca **المال**’dır. **المُثَمَّرُ** hafifletilir de ağırlaştırılır da. Ebû Amr ﴿وكان له **ثُمُرٌ**﴾ okudu; onu mal çeşitleriyle tefsir etti. Ve **أَثْمَرَ**: ağaç, meyvesi çıktı. Ve **ثَامِرٌ** ağaç: meyvesi olgunlaştığı zaman. Ve **ثَمْراءُ** ağaç: meyveli, meyve sahibi. Ve **أثْمَرَ** adam: malı çoğaldı. Ve **ثَمَّرَ** Allah onun malını **تثميرا**: onu çoğalttı. Ve **ثَمَرُ** **السياط**: uçlarının düğümlenmesi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثمر، محركة: حمل الشجر. وفي الحديث:  لا قطع في ثمر ولا كثر  . قال ابن الأثير: الثمر: هو الرطب في رأس النخلة، فإذا كنز فهو التمر، والكثر: الجمار، ويقع الثمر على كل الثمار، ويغلب على ثمر النخل. قال شيخنا: وأخذه ملا علي في ناموسه بتصرف يسير، وقد انتقدوه في قوله: ويغلب على ثمر النخل، فإنه لا قائل بهذه الغلبة، بل عرف اللغة أن ثمر النخل إنما يقال بالفوقية عند التجريد كما يقال: العنب مثلا، والرذمان، ونحو ذلك، وإنما يطلق على النخل مضافا، كثمر النخل مثلا. والله أعلم.
 من المجاز: الثمر: أنواع المال المثمر المستفاد، عن ابن عباس، كذا في البصائر، ويخفف ويثقل. وقرأ أبو عمرو:  وكان له ثمر  وفسره بأنواع المال، كذا في الصحاح.
 وفي التهذيب: قال مجاهد في قوله تعالى:  وكان له ثمر  قال: ما كان في القرآن من ثمر فهو المال، وما كان من ثمر فهو الثمار. وروى الأزهري بسنده، قال: قال سلام أبو المنذر القارئ في قوله تعالى:  وكان له ثمر: ، مفتوح، جمع ثمرة، ومن قرأ ثمر قال: من كل المال، قال: فأخبرت بذلك يونس فلم يقبله، كأنهما كانا عنده سواء. كالثمار، كسحاب، هكذا في سائر النسخ. قال شيخنا: أنكره جماعة، وقال قوم: هو إشباع وقع في بعض أشعارهم، فلا يثبت.
 قلت: ما ذكره شيخنا من إنكار الجماعة له ففي محله، وما ذكره من وقوعه في بعض أشعارهم، فقد وجدته في شعر الطرماح، ولكنه قال: الثيمار، بالثاء المفتوحة وسكون التحتية:
  حتى تركت جنابهم ذا بهجة                      ورد الثرى متلمع الثيمار. الواحدة ثمرة وثمرة، كسمرة، الأخير ذكره ابن سيده، فقال: وحكى سيبويه في الثمر: ثمرة وجمعها ثمر كسمرة وسمر، قال: ولا يكسر لقلة فعلة في كلامهم، ولم يحك الثمرة أحد غيره. وقال شيخنا: لما تعدد الوحد خالف الاصطلاح، وهو قوله: وهي بهاء. ج ثمار مثل جبل وجبال، وجج، أي جمع الجمع، ثمر مثل كتاب وكتب، عن الفراء وججج أي جمع جمع الجمع أثمار. وقال ابن سيده: وقد يجوز أن يكون الثمر جمع ثمرة، كخشبة وخشب، وأن يكون جمع ثمار، لأن باب خشبة وخشب أكثر من باب رهان ورهن، قال: أعني أن الجمع قليل في كلامهم. وقال الأزهري: سمعت أبا الهيثم يقول: ثمرة، ثم ثمر، ثم ثمر جمع الجمع، وجمع الثمر أثمار، مثل عنق وأعناق. وأما الثمرة فجمعه ثمرات، مثل قصبة وقصبات، كذا في الصحاح والمصباح. وقال شيخنا: هذا اللفظ في مراتب جمعه من غرائب الأشباه والنظائر. قال ابن هشام في شرح الكعبية: ولا نظير لهذا اللفظ في هذا الترتيب في الجموع غير الأكم، فإنه مثله، لأن المفرد أكمة محركة وجمعه أكم، محركة وجمع الأكم إكام، كثمرة وثمر وثمار، وجمع الإكام، بالكسر أكم، بضمتين كما قيل ثمار وثمر، ككتاب وكتب، وجمع الأكم بضمتين آكام، كثمر وأثمار، ونظيره عنق وأعناق، وجمع الأثمار والآكام أثامير وأكاميم، فهي ست مراتب لا توجد في غير هذين اللفظين، والله أعلم.

  الثمر: الذهب والفضة، حكاه الفارسي، يرفعه إلى مجاهد في قوله عز وجل:  وكان له ثمر  ، فيمن قرأ به، قال: وليس ذلك بمعروف في اللغة، وهو مجاز. والثمرة: الشجرة، عن ثعلب. الثمرة: جلدة الرأس، عن ابن شميل. من المجاز: الثمرة من اللسان: طرفه وعذبته، تقول: ضربني فلان بثمرة لسانه. وفي حديث ابن عباس:  أنه أخذ بثمرة لسانه، وقال: قل خيرا تغنم، أو أمسك عن سوء تسلم  . قال شمر: يريد: أخذ بطرف لسانه. وقال ابن الأثير: أي طرفه الذي يكون في أسفله. من المجاز: الثمرة من السوط: عقدة أطرافه، تشبيها بالثمر في الهيئة والتدلي عنه، كتدلي الثمر عن الشجرة، كذا في البصائر للمصنف. وفي الحديث:  أمر عمر الجلاد أن يدق ثمرة سوطه  أي لتلين، تخفيفا على الذي يضرب. من المجاز: قطعت ثمرة فلان، أي ظهره، ويعني به النسل. وفي حديث عمرو بن سعيد:  قال لمعاوية: ما تسأل عمن ذبلت بشرته وقطعت ثمرته  ، يعني نسله وقيل: انقطاع شهوته للجماع.
 من المجاز: الولد ثمرة القلب. وفي الحديث:  إذا مات ولد العبد قال الله لملائكته: قبضتم ثمرة فؤاده? فيقولون: نعم  قيل للولد: ثمرة لأن الثمرة ما ينتجثه الشجر، والولد ينتجه الأب. وقال بعض المفسرين في قوله تعالى:  ونقص من الأموال والأنفس والثمرات  أي: الأولاد والأحفاد، كذا في البصائر.
 في المحكم: ثمر الشجر وأثمر: صار فيه الثمر. أو الثامر: ما خرج ثمره. وعبارة المحكم: الذي بلغ أوان أن يثمر. والمثمر ما بلغ أن يجنى. هذه عن أبي حنيفة، وأنشد:
  تجتني ثـامـر جـداده                      من فرادى برم أو تؤام. وقيل: ثمر مثمر: لم ينضج، وثامر: قد نضج. وقال ابن الأعرابي: أثمر الشجر، إذا طلع ثمره قبل أن ينضج، فهو مثمر، وقد ثمر الثمر يثمر، فهو ثامر. وشجر ثامر، إذا أدرك ثمره، وفي حديث علي:  ذاكيا نبتها، ثامرا فرعها  . والثمراء جمع الثمرة، مثل الشجراء جمع الشجرة، قال أبو ذؤيب الهذلي في صفة نحل:
  تظل على الثمراء منـهـا جـوارس                      مراضيع صهب الريش زغب رقابها. الجوارس: النحل التي تجرس ورق الشجر، أي تأكله، والمراضيع هنا: الصغار من النحل، وصهب الريش: يريد أجنحتها. قيل: الثمراء في بيت أبي ذؤيب شجرة بعينها، وقيل: اسم جبل، وهو هضبة بشق الطائف مما يلي السراة، نقله الصغاني.
 الثمراء من الشجر: ما خرج ثمرها، وشجرة ثمراء: ذات ثمر. الثمراء: الأرض الكثيرة الثمر. وقال أبو حنيفة: إذا كثر حمل الشجرة، أو ثمر الأرض، فهي ثمراء، كالثمرة، أي كفرحة،هكذا في سائر النسخ، والذي في نص قول أبي حنيفة: أرض ثميرة: كثيرة الثمر، وشجرة ثميرة ونخلة ثميرة: مثمرة، وقيل: هما الكثيرا الثمر، والجمع ثمر، فلينظر.
 من المجاز: ثمر الرجل، كنصر، ثمورا: تمول، أي كثر ماله، كأثمر، كذا في الأساس.
 ثمر للغنم ثمورا: جمع لها الثمر، أي الشجر. من المجاز: مال ثمر ككتف ومثمور: كثير مبارك فيه. وقد ثمر ماله يثمر: كثر. وقوم مثمورون: كثيرو المال. وفلان محدود: ما يثمر له مال. والثميرة: ما يظهر من الزبد قبل أن يجتمع، ويبلغ إناه من الصلوح.

  قيل: الثميرة: اللبن الذي ظهر زبده، أو هو الذي لم يخرج زبده، كالثمير، فيهما، وفي حديث معاوية:  قال لجارية  هل عندك قرى? قالت: نعم، خبز خمير، ولبن ثمير، وحيس جمير  قال ابن الأثير: الثمير: الذي قد تحبب زبده، وظهرت ثميرته، أي زبده، والجمير: المجتمع.
 من المجاز: ثمر السقاء تثميرا، إذا ظهر عليه تحبب الزبد، كأثمر، فهو مثمر، وذلك عند الرؤوب. وأثمر الزبد: اجتمع. وقال الأصمعي: إذا أدرك ليمخض فظهر عليه تحبب وزبد فهو المثمر. وقال ابن شميل: هو الثمير، وكان إذا مخض فرئي عليه أمثال الحصف في الجلد، ثم يجتمع فيصير زبدا، ومادامت صغارا فهو ثمير. ويقال: إن لبنك لحسن الثمر. وقد أثمر مخاضك. قال أبو منصور: وهي ثميرة اللبن أيضا. ومن سجعات الأساس: أكفانا الله مضيره، وأسقانا ثميره. ثمر النبات تثميرا: نفض نوره، وعقد ثمره، رواه ابن سيده عن أبي حنيفة.
 من المجاز: ثمر الرجل ماله تثميرا: نماه وكثره، ويقال: ثمر الله مالك. وأثمر الرجل: كثر ماله كثمر. قال الشهاب في شفاء الغليل: أثمر يكون لازما، وهو المشهور الوارد في الكتاب العزيز، ولم يتعرض أكثر أهل اللغة لغيره، وورد متعديا كما في قول الأزهري في تهذيبه: يثمر ثمرا فيه حموضة وهكذا استعمله كثير من الفصحاء، كقول ابن المعتز:
  وغرس من الأحباب غيبت في الثرى                      فأسقته أجفاني بسـيح وقـاطـر.
  فأثمـر هـمـا لا يبـيد وحـسـرة                      لقلبي يجنيها بأيدي الـخـواطـر. وقال ابن نباتة السعدي:
  وتثمر حاجة الآمال نجحا                      إذا ما كان فيها ذا احتيال. وقال محمد بن أشرف، وهو من أئمة اللغة:
  كأنما الأغصان لمـا عـلا                      فروعها قطر الندى نثـرا.
  ولاحت الشمس عليها ضحى                      زبرجد قد أثمـر الـدرا. وقال ابن الرومي:
  سيثمر لي ما أثمر الطلع حائط. إلى غير ذلك مما لا يحصى. قال شيخنا: وهكذا استعمله الشيخ عبد القاهر في دلائل الإعجاز، والسكاكي في المفتاح، ولما لم يره كذلك شراحه، قال الشارح: استعمل الإثمار متعديا بنفسه في مواضع من هذا الكتاب، فلعله ضمنه معنى الإفادة. والثامر: اللوبياء عن أبي حنيفة، وكلاهما اسم. والثامر: نور الحماض، وهو أحمر، قال:
  من علق كثامر الحماض. ويقال هو اسم لثمره، وحمله. قال أبو منصور: أراد به حمرة ثمره عند إيناعه، كما قال:
  كأنما علق بـالأسـدان                      يانع حماض وأرجوان. من المجاز: ابن ثمير: الليل المقمر، لتمام القمر فيه، قال:
  وإني لمن عبس وإن قال قـائل                      على زعمهم ما أثمر ابن ثمير. أراد: وإني لمن عبس ما أثمر.
 وثمر بفتح فسكون: واد، نقله الصغاني. ثمر بالتحريك: ة باليمن من قرى ذمار.
 ثمير كزبير: جد محمد بن عبد الرحيم بن ثمير المحدث الثميري المصري، عن الطبراني وغيره. قولهم: ما نفسي لك بثمرة كفرحة أي ما لك في نفسي حلاوة، نقله الصغاني عن الفراء، وهو مجاز، وقد ذكره الزمخشري في الأساس في تمر، بالمثناة، ومر للمصنف هناك أيضا، وفسره بطيبة.
 ومما يستدرك عليه:

  في حديث المبايعة:  فأعطاه صفقة يده، وثمرة قلبه  ، أي خالص عهده، وهو مجاز. وفي الأساس: وخصني بثمرة قلبه، أي بمودته. وثامر الحلم: تامه، كثامر الثمرة، وهو النضيج منه، وأنشد ابن الأعرابي:
  والخمر ليست من أخيك ول                      كن قد تغر بثامر الحلـم. وهو مجاز، ويروى: بآمن الحلم. والعقل المثمر: عقل المسلم، والعقل العقيم: عقل الكافر. وفي السماء ثمرة وثمر: لطخ من سحاب. ويقال لكل نفع يصدر عن شيء: ثمرته، كقولك: ثمرة العلم العمل الصالح، وثمرة العمل الصالح الجنة. وأثمر القوم: أطعمهم من الثمار. وفي كلامهم: من أطعم ولم يثمر، كان كمن صلى العشاء ولم يوتر، وفيه يقول الشاعر:
  إذا الضيفان جاؤوا قم فـقـدم                      إليهم مـا تـيسـر ثـم آثـر.
  وإن أطعمت أقوامـا كـرامـا                      فبعد الأكل أكرمهم وأثـمـر.
  فمن لم يثمر الضيفان بـخـلا                      كمن صلى العشاء وليس يوتر. كما في البصائر للمصنف. وقال عمارة بن عقيل:
  ما زال عصياننا للـه يرذلـنـا                      حتى دفعنا إلى يحيى ودينار.
  إلى عليجين لم تقطع ثمارهما                      قد طالما سجدا للشمس والنار. يريد لم يختنا.

##### Türkçe

**الثمر**، harekeli: ağacın yükü (meyvesi). Ve hadiste: “**لا قطع في ثمر ولا كثر**.” İbnü’l-Esîr dedi: **الثمر**: hurma ağacının tepesindeki yaş hurmadır; biriktirilip saklanınca o **التمر** olur. **والكثر**: **الجمار**’dır. **الثمر** bütün meyvelere de söylenir; fakat hurma meyvesi hakkında galip olur. Şeyhimiz dedi: Bunu Molla Ali, **ناموس**’unda az bir tasarrufla aldı; ve onu “hurma meyvesi hakkında galip olur” sözünde tenkit ettiler; çünkü bu galebeye dair söyleyen yoktur. Bilakis lugat ehlinin örfü şudur ki: hurma meyvesi ancak izafesiz kullanıldığında “üstte olan” manasıyla söylenir; nitekim “**العنب**” mesela, ve “**الرذمان**” ve bunun benzerleri denildiği gibi. Ancak hurma ağacı hakkında izafetle kullanılır; mesela “**ثمر النخل**” gibi. Allah daha iyi bilir.

Mecazdan: **الثمر**: İbn Abbas’tan, faydalanılan, semere veren malın türleri; **البصائر**’de böyle. Hafifletilir de ağırlaştırılır da. Ebû Amr okudu: “**وكان له ثمر**” ve onu malın türleriyle tefsir etti; **الصحاح**’ta böyle.

**التهذيب**’de: Mücâhid, Allah Teâlâ’nın “**وكان له ثمر**” sözü hakkında dedi ki: Kur’an’da **ثمر**’den olan her şey maldır; **ثمر**’den olan her şey ise meyvelerdir. Ezherî senediyle rivayet etti; dedi ki: Selâm Ebû’l-Münzir el-Kârî, Allah Teâlâ’nın “**وكان له ثمر**” sözü hakkında dedi ki: (bu) fethalıdır; **ثمرة**’nin cemidir. **ثمر** okuyan ise dedi ki: her çeşit maldan. Dedi ki: Bunu Yûnus’a haber verdim de kabul etmedi; sanki ikisi onun yanında bir idi. **كالثمار، كسحاب**; diğer nüshalarda böyle. Şeyhimiz dedi: Bunu bir cemaat inkâr etti. Bir kavim dedi ki: Bu, onların bazı şiirlerinde vuku bulan bir işbâdır; sabit olmaz.

Dedim: Şeyhimizin cemaatin bunu inkâr ettiğini zikretmesi yerindedir. Onun, bunun bazı şiirlerinde vuku bulduğunu zikretmesine gelince: Ben onu Tırmâh’ın şiirinde buldum; fakat o şöyle dedi: **الثيمار**; **الثاء** fethalı ve **التحتية** sâkin olarak:
حتى تركت جنابهم ذا بهجة
ورد الثرى متلمع الثيمار.

Tekili **ثمرة** ve **ثمرة**’dir; **كسمرة**. Sonuncusunu İbn Sîde zikretti; dedi ki: Sîbeveyh **الثمر** hakkında **ثمرة**’yi ve cemini **ثمر** olarak, **كسمرة** ve **سمر** gibi nakletti. Dedi ki: Onlarda **فعلة**’nin azlığından dolayı kırılmaz; **الثمرة**’yi ondan başkası hikâye etmedi. Şeyhimiz dedi: Tekiller çoğalınca ıstılaha muhalefet etti; bu da onun “ve o **بهاء** iledir” sözüdür. Cemi **ثمار**’dır; **مثل جبل وجبال**. Ve **وجج** yani cem’in cemi: **ثمر**; **مثل كتاب وكتب**; Ferrâ’dan. Ve **وججج** yani cem’in ceminin cemi: **أثمار**. İbn Sîde dedi: **الثمر**’in **ثمرة**’nin cemi olması caizdir; **كخشبة وخشب** gibi. Ve **ثمار**’ın cemi olması da caizdir; çünkü **خشبة وخشب** babı, **رهان ورهن** babından daha çoktur. Dedi ki: yani cem, onların كلامında azdır. Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **ثمرة**; sonra **ثمر**; sonra **ثمر** cem’in cemidir. **الثمر**’in cemi **أثمار**’dır; **مثل عنق وأعناق**. **الثمرة**’ye gelince, onun cemi **ثمرات**’tır; **مثل قصبة وقصبات**; **الصحاح** ve **المصباح**’ta böyle. Şeyhimiz dedi: Bu lafız, cem mertebelerinde, eşbâh ve nezâirin gariplerindendir. İbn Hişâm **شرح الكعبية**’de dedi: Bu tertipte cemlerde bu lafzın naziri yoktur; yalnız **الأكم** müstesna; çünkü o onun gibidir: müfred **أكمة** harekeli; cemi **أكم** harekeli; **الأكم**’in cemi **إكام**’dır; **كثمرة وثمر وثمار**. **الإكام**’ın cemi, kesre ile **أكم**’dır; iki damme ile; nitekim **ثمار** ve **ثمر** denildiği gibi; **ككتاب وكتب**. **أكم**’in iki damme ile cem’i **آكام**’dır; **كثمر وأثمار**. Naziri **عنق وأعناق**’tır. **الأثمار** ve **الآكام**’ın cemi **أثامير** ve **أكاميم**’dir. Böylece altı mertebedir; bu iki lafızdan başkasında bulunmaz. Allah daha iyi bilir.

**الثمر**: altın ve gümüş; Fârisî hikâye etti; onu, Aziz ve Celîl olanın “**وكان له ثمر**” sözü hakkında, onunla okuyan kimseye göre, Mücâhid’e yükseltir. Dedi ki: Bu lugatta bilinen bir şey değildir; ve o mecazdır. **الثمرة**: ağaç; Sa‘leb’den. **الثمرة**: baş derisi; İbn Şümeyl’den. Mecazdan: dilin **الثمرة**’si: ucu ve tatlı kısmı; “Falanca beni dilinin **ثمرة**’siyle vurdu” dersin. İbn Abbas hadîsinde: “Onun dilinin **ثمرة**’sini tuttu ve dedi: Hayır söyle ganimet bul; yahut kötülükten sus selâmet bul.” Şemmer dedi: yani dilinin ucunu tuttu. İbnü’l-Esîr dedi: yani alt tarafında bulunan ucu. Mecazdan: kamçının **الثمرة**’si: uçlarının düğümü; şekil ve ondan sarkma bakımından meyveye benzetme olarak; tıpkı meyvenin ağaçtan sarkması gibi; musannifin **البصائر**’inde böyle. Ve hadiste: “Ömer cellâda kamçısının **ثمرة**’sini dövmesini emretti”; yani yumuşasın diye; vurulana hafifletme olarak. Mecazdan: “Falancanın **ثمرة**’sini kestim”; yani belini; bununla nesli kasteder. Amr b. Saîd hadîsinde: Muâviye’ye dedi ki: “Derisi solmuş ve **ثمرته** kesilmiş kimseyi niçin soruyorsun?” yani neslini; ve denildi ki: cinsel birleşmeye şehvetinin kesilmesi.

Mecazdan: çocuk, kalbin **ثمرة**’sidir. Ve hadiste: “Kulun çocuğu ölünce Allah meleklerine der ki: Onun gönlünün **ثمرة**’sini mi aldınız? Onlar: Evet, derler.” Çocuğa **ثمرة** denildi; çünkü meyve, ağacın ürettiği şeydir; çocuk da babanın ürettiğidir. Bazı müfessirler Allah Teâlâ’nın “**ونقص من الأموال والأنفس والثمرات**” sözü hakkında dedi ki: yani çocuklar ve torunlar; **البصائر**’de böyle.

**المحكم**’de: “Ağacın **ثمر**’i ve **أثمر**”: onda meyve oldu. Yahut **الثامر**: meyvesi çıkan şey. **المحكم**’in ibaresi: meyve vermenin vaktine ulaşan. **المثمر** ise toplanacak hale ulaşan. Bunlar Ebû Hanîfe’dendir. Ve şu beyit okundu:
تجتني ثـامـر جـداده
من فرادى برم أو تؤام.

Ve denildi ki: **ثمر مثمر**: olgunlaşmamış; **ثامر**: olgunlaşmış. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ağaç **أثمر** olur; yani meyvesi olgunlaşmadan önce çıkar; o halde o **مثمر**’dir. Ve meyve **ثمر** eder, **يثمر**; o halde o **ثامر**’dir. Ve **شجر ثامر**: meyvesi erişmişse. Ali hadîsinde: “**ذاكيا نبتها، ثامرا فرعها**.” **الثمراء**: **الثمرة**’nin cemidir; **مثل الشجراء جمع الشجرة**. Ebû Züeyb el-Hüzelî, arının vasfında dedi ki:
تظل على الثمراء منـهـا جـوارس
مراضيع صهب الريش زغب رقابها.

**الجوارس**: ağaç yaprağını ceresleyen, yani yiyen arılardır. **المراضيع** burada: arının küçükleri. **صهب الريش**: kanatlarını kasteder. Denildi ki: Ebû Züeyb’in beytindeki **الثمراء** belirli bir ağaçtır. Ve denildi ki: bir dağın adıdır; Tâif’in yarığında, Serât tarafına bakan bir tepedir; Sığânî nakletti.

Ağaçtan **الثمراء**: meyvesi çıkan şey. **شجرة ثمراء**: meyveli. **الثمراء**: meyvesi çok olan arazi. Ebû Hanîfe dedi: Ağacın yükü çoğalırsa, yahut yerin meyvesi çoğalırsa, o **ثمراء**’dır; **كالثمرة** yani **كفرحة**; diğer nüshalarda böyle. Ebû Hanîfe’nin sözünün nassında olan ise: **أرض ثميرة**: meyvesi çok. **شجرة ثميرة** ve **نخلة ثميرة**: meyve veren. Ve denildi ki: ikisi de meyvesi çok olan. Cemi **ثمر**’dir; bakılsın.

Mecazdan: Adam **ثمر** eder; **كنصر**; **ثمورا**: mal edindi; yani malı çoğaldı; **كأثمر**; **الأساس**’ta böyle.

Koyunlar için **ثمر** eder, **ثمورا**: onlar için **الثمر**’i, yani ağacı topladı. Mecazdan: **مال ثمر**; **ككتف**; ve **مثمور**: çok, bereketli. Malı **ثمر** eder, **يثمر**: çoğaldı. **قوم مثمورون**: malı çok olanlar. Ve falanca **محدود**: ona mal **يثمر** etmez. **الثميرة**: köpüğün, toplanıp uygunluk vaktine ulaşmadan önce görünen kısmı.

Denildi: **الثميرة**: kaymağı görünen süttür; yahut kaymağı çıkmamış olandır; **الثمير** gibi; ikisinde de. Muâviye hadîsinde: bir câriyeye dedi ki: “Yanında ikram var mı?” Dedi: “Evet; mayalı ekmek, **لبن ثمير**, ve **حيس جمير**.” İbnü’l-Esîr dedi: **الثمير**: kaymağı taneciklenmiş olan ve **ثميرته** (yani kaymağı) ortaya çıkmış olandır; **الجمير**: toplanmış olandır.

Mecazdan: **ثمر السقاء تثميرا**: üzerinde kaymağın taneciklenmesi göründüğü zaman; **أثمر** gibi; o hâlde o **مثمر**dir; bu, **الرؤوب** yanında olur. Ve **أثمر الزبد**: toplandı. Asma‘î dedi: çalkalanmak için olgunlaştığında, üzerinde taneciklenme ve kaymak görünürse, o **المثمر**dir. İbn Şümeyl dedi: o **الثمير**dir; çalkalandığında, deride çakıl benzerleri gibi şeyler görülürdü; sonra toplanır da kaymak olur; küçük kaldığı müddetçe o **ثمير**dir. Ve denilir: “Senin sütün ne güzel **الثمر**dir.” Ve “Senin çalkalaman **أثمر** etti.” Ebû Mansûr dedi: o, sütün **ثميرة**si de olur. **الأساس**’ın seci‘lerinden: “Allah bizi onun zararından korudu; bize onun **ثمير**ini içirdi.” **ثمر النبات تثميرا**: çiçeğini silkeledi ve meyvesini bağladı; bunu İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den rivayet etti.

Mecazdan: **ثمر الرجل ماله تثميرا**: onu büyüttü ve çoğalttı; ve denilir: “Allah malını **ثمر** etsin.” Ve **أثمر الرجل**: malı, meyve gibi çoğaldı. Şihâb, **شفاء الغليل**’de dedi: **أثمر** lâzım olur; bu, Kitâb-ı Azîz’de meşhur ve vârid olandır; dil ehlinin çoğu bundan başkasına temas etmedi; müteaddî olarak da vârid olmuştur; Ezherî’nin **تهذيب**’inde sözü gibi: “**يثمر** ekşi bir meyve verir”; ve onu birçok fasih böyle kullanmıştır; İbnü’l-Mu‘tez’in sözü gibi:

وغرس من الأحباب غيبت في الثرى                      فأسقته أجفاني بسـيح وقـاطـر.
فأثمـر هـمـا لا يبـيد وحـسـرة                      لقلبي يجنيها بأيدي الـخـواطـر.

Ve İbn Nebâte es-Sa‘dî dedi:

وتثمر حاجة الآمال نجحا                      إذا ما كان فيها ذا احتيال.

Ve Muhammed b. Eşref dedi—o, dil imamlarındandır:

كأنما الأغصان لمـا عـلا                      فروعها قطر الندى نثـرا.
ولاحت الشمس عليها ضحى                      زبرجد قد أثمـر الـدرا.

Ve İbnü’r-Rûmî dedi:

سيثمر لي ما أثمر الطلع حائط.

Bunun gibi sayılmayacak daha başka şeyler. Şeyhimiz dedi: Şeyh Abdülkâhir de **دلائل الإعجاز**’da, Sekkâkî de **المفتاح**’ta onu böyle kullanmıştır; şârihleri onu böyle görmeyince, şârih dedi: “Bu kitabın yerlerinde **الإثمار**’ı bizzat kendisiyle müteaddî olarak kullanmıştır; herhâlde ona **الإفادة** mânâsını tazmîn etmiştir.” Ve **الثامر**: Ebû Hanîfe’ye göre börülcedir; ikisi de isimdir. Ve **الثامر**: **الحماض**’ın çiçeğidir; kırmızıdır; dedi ki:

من علق كثامر الحماض.

Ve denilir: o, onun meyvesinin ve yükünün adıdır. Ebû Mansûr dedi: onunla, olgunlaşması sırasında meyvesinin kızıllığını kastetti; dediği gibi:

كأنما علق بـالأسـدان                      يانع حماض وأرجوان.

Mecazdan: **ابن ثمير**: ay ışıklı gecedir; onda ayın tamam olmasından dolayı; dedi ki:

وإني لمن عبس وإن قال قـائل                      على زعمهم ما أثمر ابن ثمير.

Kastetti: “Ve ben, **عبس**’tenim; **ابن ثمير** ne meyve verdiyse.”

Ve **ثمر** (fetha ile sonra sükûn): bir vâdidir; bunu Sığânî nakletti. **ثمر** (harekeli): Yemen’de Zimâr köylerinden bir beldedir.

**ثمير** (Zübeyr gibi): Mısırlı, **الثميري** nisbesiyle muhaddis Muhammed b. Abdürrahîm b. **ثمير**’in dedesidir; Taberânî ve başkalarından (rivayet etmiştir). Onların sözü: “Benim nefsim senin için **بثمرة** (bir sevinç gibi) değildir”; yani “Senin benim nefsimde bir tatlılığın yoktur”; bunu Sığânî Ferrâ’dan nakletti; bu mecazdır. Zemahşerî onu **الأساس**’ta **تمر** maddesinde, **بالمثناة** ile zikretti; musannif için de orada geçti; onu **بطيبة** ile tefsir etti.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

Bey‘at hadîsinde: “Ona elinin tokalaşmasını ve kalbinin **ثمرة**sini verdi”; yani ahdinin hâlisini; bu mecazdır. **الأساس**’ta: “Beni kalbinin **ثمرة**siyle tahsis etti”; yani sevgisiyle. Ve **ثامر الحلم**: onun tamamı; meyvenin **ثامر**i gibi; o, ondan olgun olandır. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

والخمر ليست من أخيك ول                      كن قد تغر بثامر الحلـم.

Bu mecazdır; “**بآمن الحلم**” diye de rivayet edilir. Ve **العقل المثمر**: Müslümanın aklıdır; **العقل العقيم**: kâfirin aklıdır. Ve gökte **ثمرة** ve **ثمر**: buluttan lekeler. Ve bir şeyden çıkan her fayda için denilir: onun **ثمرته**si; senin sözün gibi: “İlmin meyvesi salih ameldir; salih amelin meyvesi cennettir.” Ve **أثمر القوم**: onları meyvelerden yedirdi. Ve onların sözünde: “Kim yedirir de **لم يثمر** etmezse, yatsıyı kılıp vitir kılmayan kimse gibidir.” Şair bunun hakkında dedi ki:

إذا الضيفان جاؤوا قم فـقـدم                      إليهم مـا تـيسـر ثـم آثـر.
وإن أطعمت أقوامـا كـرامـا                      فبعد الأكل أكرمهم وأثـمـر.
فمن لم يثمر الضيفان بـخـلا                      كمن صلى العشاء وليس يوتر.

Musannifin **البصائر**’inde olduğu gibi. Ve Umâre b. Akîl dedi:

ما زال عصياننا للـه يرذلـنـا                      حتى دفعنا إلى يحيى ودينار.
إلى عليجين لم تقطع ثمارهما                      قد طالما سجدا للشمس والنار.

Kasteder: sünnet edilmediler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَمَرَ
1 ثَمَرَ ثمر : see 4, in three places. ― -b2- Also It (fruit) was, or became, ripe. (T.) ― -b3- ثَمَرَ لِلْغَنَم He collected trees (which are called ثَمَر, TA [or rather shrubs]) for the sheep or goats. (K.) -A2- ثَمِرَ, aor. ثَمَرَ , (tropical:) It (a man's wealth) became abundant. (A, TA.) ― -b2- فُلَانٌ مَجْدُودُ مَا يَثْمَرُ (tropical:) [Such a one is fortunate in the abundance of his wealth: or] such a one possesses wealth. (A, TA.)

ثمّر
2 ثمّر ثمر , inf. n. تَثْمِيرٌ, It (a plant) shook off its blossoms, [or shed them,] and organized and compacted (in the M عَقَدَ, and in the K عَقَّدَ) its fruit. (AHn, M, K.) ― -b2- ثمّر السِّقَآءُ, inf. n. as above; and ↓ اثمر; (tropical:) The skin [of milk] showed upon it the forming of the butter in little clots: (S, M, * K:) and ثمّر اللِّبَنُ, and ↓ اثمر, (T, * A,) (tropical:) the milk, being churned, showed upon it what resembled dry scabs on the skin, (T, A,) previously to their becoming large and collecting together and forming butter: and you say of the skin [containing it], ثمّر and ↓ اثمر: (T:) and الزُّبْدُ ↓ اثمر (assumed tropical:) the butter collected together. (T.) -A2- Also (assumed tropical:) He (God) made a man's wealth abundant. (S) And (tropical:) He (a man) increased, and made abundant, his wealth. (M, K.)

اثمر
4 اثمر أثمر اثمر ثمر , [inf. n. اـِثْمَارٌ,] It (a tree) put forth its fruit: (T, S:) or put forth its fruit yet unripe: (IAar:) or began to put forth its fruit: (T, Msb:) or bore fruit; as also ↓ ثَمَرَ, (M, K,) aor. ثَمُرَ : (TA:) or [اثمر signifies it bore fruit; and ↓ ثَمَرَ, it attained the time of bearing fruit: or the former, it bore unripe fruit; and the latter, it bore ripe fruit: or the former, it attained the time for the plucking of its fruit; and the latter, it put forth its fruit: for it is said that] ↓ مَثْمِرٌ signifies bearing fruit; and ↓ ثَامِرٌ, that has attained the time of bearing fruit: or the former, unripe fruit; (M;) and the latter ripe fruit: (T, M:) or the former, that has attained the time for plucking; (AHn, M, K;) and the latter, that has put forth its fruit: (K:) or the latter of these epithets is applied to a tree, signifying bearing ripe fruit; and to fruit, signifying ripe. (IAar, TA.) ― -b2- He (a man) had fruit that had come forth but that was not yet ripe. (T.) ― -b3- (tropical:) He (a man) became abundant in wealth; (T, S, M, A, K;) as also ↓, ثَمَرَ, (A, K,) aor. ثَمُرَ , (TA,) inf. n. ثُمُورٌ. (A, TA.) ― -b4- ↓ مَا أَثْمَرَ ابْنُ ثَمِيرٍ (tropical:) [As long as the moonlight-night renews itself, or recurs; i. e. ever]. (TA.) ― -b5- See also 2, in four places. -A2- This verb is mentioned by most of the lexicologists only as intrans.; but it is also trans., signifying It (a tree, or (tropical:) other thing,) produced fruit, (tropical:) &c. (Shifل el-Ghaleel, MF.) ― -b2- Also He fed a person with fruits. (TA.)

ثُمْرٌ
ثُمْرٌ ثمر : see ثَمَرٌ, in two places.

ثَمَرٌ
ثَمَرٌ ثمر (T, S, M, A, Msb, K) and ↓ ثَمُرٌ (Sb, M, A) and ↓ ثِيمَارٌ, (M,) [coll. gen. ns.,] The fruit of trees; (M, K;) the several kinds of fruits; (T;) the fruit which a tree produces, whether it is eaten or not eaten: (Msb:) pl. of the first, ثِمَارٌ; and pl. pl. (i. e. pl. of ثِمَارٌ, Fr, S, M, Msb) ثُمُرٌ; and pl. pl. pl. (i. e. pl. of ثُمُرٌ, S, Msb) أَثْمَارٌ; (S, Msb, K;) and the pl. of أَثْمَارٌ is أَثَامِيرُ; (IHsh, TA:) or ثُمُرٌ is pl. of ثَمَرٌ; (AHeyth, TA;) or it may be pl. of ثَمَرَةٌ, because it is of a form more common as that of a pl. of a word of this form than of the form of ثِمَارٌ: (M:) ثَمَرَةٌ is the n. un. of ثَمَرٌ, (S, M, K,) and ثَمُرَةٌ is that of ثَمُرٌ: (Sb, M, K: *) the pl. of ثَمَرَةٌ is ثَمَرَاتٌ (S, Msb) and ↓ ثَمْرَآءُ: (K:) [or rather this last is a quasi-pl. n.:] ثَمُرَةٌ, which none but Sb mentions, has, accord. to him, no broken pl.: (M:) IHsh says that there is no word like ثَمَرٌ in its series of pls. except أَكَمٌ. (MF: see أَكَمَةٌ.) ― -b2- Also ثَمَرٌ, (M, A, K,) or ↓ ثَمُرٌ, (T, S,) and ↓ ثُمْرٌ, (S,) and ↓ ثَمَارٌ, (K,) or ↓ ثِيمَارٌ, (M,) or ↓ ثَيْمَارٌ; (TA;) of which last three, the first (ثمار) is disapproved by several writers; and some say that it is for ثَمَرٌ, the second vowel being lengthened for the sake of metre; (MF;) (tropical:) Property, or wealth, (T, S,) increased and multiplied: (S:) or various kinds of property or wealth, (I'Ab, M, K,) increased and multiplied, and gained, or acquired, for oneself: (I'Ab, B:) or, accord. to Mujلhid, ثَمَرٌ, in the Kur, means fruit; and ↓ ثَمُرٌ, property, or wealth; but Yoo did not admit this, app. holding both to mean the same: (T:) in the Kur xviii. 32, AA read ↓ ثُمْرٌ, and explained it as signifying kinds of property or wealth. (S.) ― -b3- ثَمَرٌ also signifies (tropical:) Gold and silver: (AAF, M, K:) so accord. to Mujلhid in the Kur xviii. 32; but this is not known in the proper language. (AAF, M.) ― -b4- And Trees [or shrubs]: (TA:) and ثَمَرَةٌ a tree [or shrub]. (Th, M, K. [In the CK, erroneously, ثَمْرَة.]) ― -b5- And [the n. un.] ثَمَرَةٌ, [in the CK, erroneously, ثَمْرَة,] (tropical:) A child, or son; (K, B, TA;) as also ثَمَرَةُ القَلْبِ, [of which other meanings will be found below,] and ثَمَرَةُ الفُؤَادِ [lit., like the next preceding expression, fruit of the heart]: accord. to some, in the Kur ii. 150, الثَّمَرَات means الأَوْلَاد [or children] and الأَحْفَاد [or grandchildren, &c.]. (B, TA.) ― -b6- (assumed tropical:) Progeny; or offspring. (K.) [Whence, app.,] قُطِعَتْ ثَمَرَتُهُ (assumed tropical:) His [power of] procreating was cut off: or his appetite for sexual intercourse. (TA from a trad.) [Another meaning of this phrase will be found below.] ― -b7- (assumed tropical:) The fruit, as meaning the profit, of a thing: (Msb, TA:) as that of knowledge, namely, good works; and that of good works, namely, Paradise. (TA.) Hence, لَيْسَ لَهُ ثَمَرَةٌ (assumed tropical:) There is no profit pertaining to it. (Msb.) [Hence also,] ثَمَرَةُ مَالٍ (assumed tropical:) The increase of property. (A.) ― -b8- (tropical:) The knot of the extremity, (A,) or of the extremities, (K,) of a whip; (A, K;) because like a fruit in its form and in its manner of hanging: (B, TA:) and ثَمَرٌ, the knots of the extremities of whips: (S, Mj, Mgh:) or the former signifies the end, or extremity, of a whip: (T:) or, more correctly, the tail, which is [the appendage that forms] the end, or extremity, of a whip; its عَذَبَة. (Mgh.) ― -b9- (tropical:) The extremity, (T, K,) or tip, (A,) of the tongue: (T, A, K:) or its lower extremity. (IAth, TA.) ― -b10- (tropical:) A man's prepuce: pl. ثِمَارٌ: so in the phrases قُطِعَتْ ثَمَرَةُ فُلَانٍ, and قُطِعَتْ ثِمَارُهُمْ, meaning (tropical:) Such a one was circumcised, and they were circumcised. (A.) [Another meaning of the former of these phrases has been mentioned above.] ― -b11- (assumed tropical:) The skin of the head. (ISh, T, K.) ― -b12- ثَمَرَةُ القَلْبِ [of which one meaning has been given above] also signifies (assumed tropical:) The heart's core; or the black, or inner, part of the heart; syn. سُوَيْدَاؤُهُ, and حَبَّتُهُ. (S in art حب.) [Hence,] خَصَّنِى بِثَمَرَةِ قَلْبِهِ (tropical:) [He distinguished me peculiarly, or specially,] by his love, or affection. (A, TA.) And أَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ (tropical:) [He gave him his ratification of the bargain, and] his sincerest agreement. (A, TA.) ― -b13- فِى السِّمَآءِ ثَمَرَةٌ and ثَمَرٌ (tropical:) In the sky is a small portion, or quantity, of cloud. (A, TA.) ― -b14- ثَمَرُ الحِنَّآءِ: see art. حنأ. ― -b15- See also ثَمِيرٌ.

ثَمُرٌ
ثَمُرٌ ثمر : see ثَمَرٌ, in three places.

ثَمِرٌ
ثَمِرٌ ثمر (tropical:) Wealth blessed with increase: (A, TA:) or much, or abundant, wealth; as also ↓ مَثْمُورٌ. (K.) ― -b2- أَرْضٌ ثَمِرَةٌ: see ثَمْرَآءُ. ― -b3- مَا نَفْسِى لَكَ بِثَمِرَةٍ (tropical:) My mind has no sweetness for thee: (K, TA:) but accord. to Z, in the A, art. تمر, the last word in this phrase is with ت, and so it is written in the K in that art., and explained as meaning طَيِّبَةٌ [or agreeably affected]. (TA.)

ثَمْرَآءُ
ثَمْرَآءُ ثمرآء : see ثَمَرٌ, first sentence. -A2- شَجَرَةٌ ثَمْرَآءُ A tree having fruit; (S;) of which the fruit has come forth: (K:) or abounding with fruit; as also ↓ ثَمِيرَةٌ: or this latter signifies the same as ↓ مُثْمِرَةٌ; and its pl. is ثُمُرٌ. (AHn, M.) And أَرْضٌ ثَمْرَآءُ Land abounding with fruit; as also ↓ ثَمِيرَةٌ, (AHn, M, K,) or ↓ ثَمِرَةٌ. (So in some copies of the K, and in the TA.)

ثَمَارٌ
ثَمَارٌ ثمار ثمر : see ثَمَرٌ, second sentence.

ثَمِيرٌ
ثَمِيرٌ ثمير ; fem. with ة: hence شَجَرَةٌ ثَمِيرَةٌ, and أَرْضٌ ثَمِيرَةٌ: see ثَمْرَآءُ. ― -b2- ثَمِيرٌ also signifies (assumed tropical:) Milk of which the butter has not come forth; (M, K;) and so ↓ ثَمِيرةٌ: (K:) or both signify milk of which the butter has appeared: (M, K:) or لَبَنٌ ثَمِيرٌ, milk of which the butter has not been taken forth: (TA in art. جهر:) or milk of which the butter has formed into little clots: (IAth, TA:) and ↓ لَبَنٌ مُثَمِّرٌ [in like manner], milk fit for churning, and showing upon it the formation of little clots of butter: (As, M:) and ↓ ثَمِيرَةٌ, (as some say, M,) (tropical:) what appears, of butter, before it collects together (S, M, * K) and attains the time of its becoming in a good, or proper, state: (S, M:) and ↓ ثَمَرٌ, what is seen upon milk, when it has been churned, resembling dry scabs on the skin, (T, A,) is also termed the ↓ ثَمِيرَة of milk. (T.) [See 2.] ― -b3- اِبْنُ ثَمِيرٍ (tropical:) The moonlight-night, (S, M, K,) when the moon is full; (TA;) [contr. of اِبْنُ سَمِيرٍ.] See 4.

ثَمِيرَةٌ
ثَمِيرَةٌ ثميره ثميرة fem. of ثَمِيرٌ. ― -b2- Also a subst.: see ثَمِيرٌ, in three places.

ثَامِرٌ
ثَامِرٌ ثامر : see 4. ― -b2- ثَامِرُ الحِلْمِ (tropical:) Perfect, or complete, in respect of forbearance, or clemency; like ripe fruit. (IAar, M.) ― -b3- الثَّامِرُ The flower of the حُمَّاض [or rose-coloured sorrel]; (AHn, M, K;) which is red. (TA.) ― -b4- The لُوبِيَآء [dolichos lubia of Forskهl]. (AHn, M, K.)

ثِيمَارٌ
ثِيمَارٌ ثيمار , or ثَيْمَارٌ: see ثَمَرٌ, in three places.

مُثْمِرٌ
مُثْمِرٌ مثمر : see 4; and see also ثَمْرَآءُ. ― -b2- عَقْلٌ مُثْمِرٌ (assumed tropical:) [Fruitful intellect;] the intellect of the Muslim: opposed to عَقْلٌ عَقِيمٌ [barren intellect;] the intel-lect of the unbeliever. (M, TA.)

مُثَمِّرٌ
مُثَمِّرٌ مثمر : see ثَمِيرٌ.

مَثْمُورٌ
مَثْمُورٌ مثمور : see ثَمِرٌ. ― -b2- قَوْمٌ مَثْمُورُونَ (tropical:) A people, or company of men, abounding in wealth. (K, * TA.)

##### Türkçe

ثَمَرَ
1 **ثَمَرَ** ثمر: 4’e bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca o (meyve) olgunlaştı, yahut olgunlaştı oldu. (T.) ― -b3- **ثَمَرَ لِلْغَنَم** O, koyunlar yahut keçiler için **ثَمَر** diye adlandırılan ağaçları (TA [daha doğrusu çalıları]) topladı. (K.) -A2- **ثَمِرَ**, muzârîsi **ثَمَرَ**, (mecazen:) O (bir adamın malı) bol oldu. (A, TA.) ― -b2- **فُلَانٌ مَجْدُودُ مَا يَثْمَرُ** (mecazen:) [Böylesi, malının bolluğunda bahtiyardır: yahut] böylesi mala sahiptir. (A, TA.)

ثمّر
2 **ثمّر** ثمر, mastarı **تَثْمِيرٌ**, O (bir bitki) çiçeklerini silkti [yahut döktü] ve meyvesini (M’de **عَقَدَ**, K’de **عَقَّدَ**) bağladı ve sıkılaştırdı. (AHn, M, K.) ― -b2- **ثمّر السِّقَآءُ**, mastarı yukarıdaki gibidir; ve ↓ **اثمر**; (mecazen:) (süt) tulumunun derisi üzerinde, tereyağının küçük pıhtılar hâlinde oluşması göründü: (S, M, * K:) ve **ثمّر اللِّبَنُ**, ve ↓ **اثمر**, (T, * A,) (mecazen:) süt, yayıklandığında, üzerinde, büyüyüp bir araya toplanıp tereyağı olmalarından önce, deride kuru kabuklara benzeyen şey göründü: (T, A,) ve sen derisi (onu içeren) hakkında **ثمّر** ve ↓ **اثمر** dersin: (T:) ve **الزُّبْدُ** ↓ **اثمر** (varsayılan mecaz:) tereyağı bir araya toplandı. (T.) -A2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) O (Allah) bir adamın malını bol kıldı. (S) Ve (mecazen:) O (bir adam) malını artırdı ve bol kıldı. (M, K.)

اثمر
4 **اثمر** **أثمر** اثمر ثمر, [mastarı **اـِثْمَارٌ**,] O (bir ağaç) meyvesini çıkardı: (T, S:) yahut olgunlaşmamış hâlde meyvesini çıkardı: (IAar:) yahut meyvesini çıkarmaya başladı: (T, Msb:) yahut meyve verdi; bunun gibi ↓ **ثَمَرَ**, (M, K,) muzârîsi **ثَمُرَ**: (TA:) yahut [**اثمر** onun meyve verdiği; ve ↓ **ثَمَرَ**, meyve verme vaktine ulaştığı demektir: yahut birincisi, olgunlaşmamış meyve verdi; ikincisi, olgun meyve verdi: yahut birincisi, meyvesinin koparılma vaktine ulaştı; ikincisi, meyvesini çıkardı: çünkü denilmiştir ki] ↓ **مَثْمِرٌ** meyve veren demektir; ve ↓ **ثَامِرٌ**, meyve verme vaktine ulaşmış demektir: yahut birincisi, olgunlaşmamış meyve; (M;) ve ikincisi olgun meyve: (T, M:) yahut birincisi, koparma vaktine ulaşmış olan; (AHn, M, K;) ve ikincisi, meyvesini çıkarmış olan: (K:) yahut bu sıfatların ikincisi, bir ağaca uygulanır, olgun meyve veren anlamında; ve meyveye uygulanır, olgun anlamında. (IAar, TA.) ― -b2- O (bir adam) çıkmış fakat henüz olgunlaşmamış meyveye sahip oldu. (T.) ― -b3- (mecazen:) O (bir adam) malca bol oldu; (T, S, M, A, K;) bunun gibi ↓, **ثَمَرَ**, (A, K,) muzârîsi **ثَمُرَ**, (TA,) mastarı **ثُمُورٌ**. (A, TA.) ― -b4- ↓ **مَا أَثْمَرَ ابْنُ ثَمِيرٍ** (mecazen:) [Ay ışıklı gece kendini yeniledikçe yahut tekrar ettikçe; yani daima]. (TA.) ― -b5- 2’ye de bak, dört yerde. -A2- Bu fiil, lugatçıların çoğu tarafından yalnız lâzım olarak zikredilmiştir; fakat o, müteaddî de olur; (bir ağaç, yahut (mecazen:) başka bir şey) meyve üretti, (mecazen:) vb. anlamında. (Shifل el-Ghaleel, MF.) ― -b2- Ayrıca o, bir kimseyi meyvelerle besledi. (TA.)

ثُمْرٌ
**ثُمْرٌ** ثمر: **ثَمَرٌ**’a bak, iki yerde.

ثَمَرٌ
**ثَمَرٌ** ثمر (T, S, M, A, Msb, K) ve ↓ **ثَمُرٌ** (Sb, M, A) ve ↓ **ثِيمَارٌ**, (M,) [cins cem‘ isimler,] ağaçların meyvesi; (M, K;) meyvelerin çeşitli türleri; (T;) bir ağacın ürettiği meyve; yenilsin yahut yenilmesin: (Msb:) birincinin çoğulu **ثِمَارٌ**; ve çoğulun çoğulu (yani **ثِمَارٌ**’ın çoğulu, Fr, S, M, Msb) **ثُمُرٌ**; ve çoğulun çoğulunun çoğulu (yani **ثُمُرٌ**’ün çoğulu, S, Msb) **أَثْمَارٌ**; (S, Msb, K;) ve **أَثْمَارٌ**’ın çoğulu **أَثَامِيرُ**’dür; (IHsh, TA:) yahut **ثُمُرٌ**, **ثَمَرٌ**’ün çoğuludur; (AHeyth, TA;) yahut o, **ثَمَرَةٌ**’nin çoğulu olabilir; çünkü o, bu kalıptaki bir kelimenin çoğulu olarak, **ثِمَارٌ** kalıbından daha yaygın bir kalıptadır: (M:) **ثَمَرَةٌ**, **ثَمَرٌ**’ün tekil ismidir, (S, M, K,) ve **ثَمُرَةٌ** ise **ثَمُرٌ**’ün tekil ismidir: (Sb, M, K: *) **ثَمَرَةٌ**’nin çoğulu **ثَمَرَاتٌ**’tır (S, Msb) ve ↓ **ثَمْرَآءُ**: (K:) [yahut daha doğrusu bu sonuncusu, çoğula benzer bir isimdir:] **ثَمُرَةٌ**, ki bunu Sb’den başkası zikretmez, ona göre kırık çoğulu yoktur: (M:) IHsh der ki, çoğullar silsilesinde **ثَمَرٌ** gibi bir kelime, **أَكَمٌ**’den başka yoktur. (MF: **أَكَمَةٌ**’ye bak.) ― -b2- Ayrıca **ثَمَرٌ**, (M, A, K,) yahut ↓ **ثَمُرٌ**, (T, S,) ve ↓ **ثُمْرٌ**, (S,) ve ↓ **ثَمَارٌ**, (K,) yahut ↓ **ثِيمَارٌ**, (M,) yahut ↓ **ثَيْمَارٌ**; (TA;) bu son üçten birincisi (**ثمار**) birkaç yazar tarafından hoş görülmemiştir; ve bazıları der ki o, **ثَمَرٌ** içindir; ikinci hareke, vezin için uzatılmıştır; (MF;) (mecazen:) mal, yahut servet, (T, S,) artmış ve çoğalmış: (S:) yahut çeşitli türden mal yahut servet, (I'Ab, M, K,) artmış ve çoğalmış, ve kişi için kazanılmış yahut elde edilmiş: (I'Ab, B:) yahut Mujلhid’e göre, Kur’ân’da **ثَمَرٌ** meyve demektir; ve ↓ **ثَمُرٌ**, mal yahut servet; fakat Yoo bunu kabul etmedi; görünüşe göre ikisini de aynı anlamda saydı: (T:) Kur’ân xviii. 32’de AA ↓ **ثُمْرٌ** okudu ve onu, mal yahut servet türleri anlamında açıkladı. (S.) ― -b3- **ثَمَرٌ** ayrıca (mecazen:) altın ve gümüş demektir: (AAF, M, K:) Kur’ân xviii. 32’de Mujلhid’e göre böyledir; fakat bu, fasih dilde bilinmez. (AAF, M.) ― -b4- Ve ağaçlar [yahut çalılar]: (TA:) ve **ثَمَرَةٌ** bir ağaç [yahut çalı]. (Th, M, K. [CK’de hatalı olarak **ثَمْرَة**.]) ― -b5- Ve [tekil isim] **ثَمَرَةٌ**, [CK’de hatalı olarak **ثَمْرَة**,] (mecazen:) bir çocuk, yahut oğul; (K, B, TA;) bunun gibi **ثَمَرَةُ القَلْبِ**, [bunun başka mânaları aşağıda bulunacaktır,] ve **ثَمَرَةُ الفُؤَادِ** [lafzen, bir önceki ibare gibi, kalbin meyvesi]: bazılarına göre Kur’ân ii. 150’de **الثَّمَرَات** **الأَوْلَاد** [yahut çocuklar] ve **الأَحْفَاد** [yahut torunlar, vb.] demektir. (B, TA.) ― -b6- (varsayılan mecaz:) zürriyet; yahut nesil. (K.) [Bundan, görünüşe göre,] **قُطِعَتْ ثَمَرَتُهُ** (varsayılan mecaz:) onun (çocuk yapma) [gücü] kesildi: yahut cinsel ilişki iştahı. (TA bir rivayetten.) [Bu ibarenin başka bir mânası aşağıda bulunacaktır.] ― -b7- (varsayılan mecaz:) bir şeyin meyvesi, yani kârı: (Msb, TA:) bilginin meyvesi gibi; yani iyi ameller; ve iyi amellerin meyvesi; yani Cennet. (TA.) Bundan, **لَيْسَ لَهُ ثَمَرَةٌ** (varsayılan mecaz:) ona ait bir kâr yoktur. (Msb.) [Bundan ayrıca,] **ثَمَرَةُ مَالٍ** (varsayılan mecaz:) malın artışı. (A.) ― -b8- (mecazen:) bir kamçının ucunun, (A,) yahut uçlarının, (K,) düğümü; (A, K;) çünkü şekilce ve asılış tarzınca bir meyve gibidir: (B, TA:) ve **ثَمَرٌ**, kamçıların uçlarının düğümleri: (S, Mj, Mgh:) yahut birincisi, kamçının sonu yahut ucu demektir: (T:) yahut daha doğru olarak, kamçının sonunu yahut ucunu oluşturan kuyruk; onun **عَذَبَة**’si. (Mgh.) ― -b9- (mecazen:) dilin ucu, (T, K,) yahut sivri ucu, (A,): (T, A, K:) yahut onun alt ucu. (IAth, TA.) ― -b10- (mecazen:) bir adamın sünnet derisi: çoğulu **ثِمَارٌ**: **قُطِعَتْ ثَمَرَةُ فُلَانٍ**, ve **قُطِعَتْ ثِمَارُهُمْ** ibarelerinde böyledir; anlamı (mecazen:) falan sünnet edildi, ve onlar sünnet edildiler. (A.) [Bu ibarelerin birincisinin başka bir mânası yukarıda zikredilmiştir.] ― -b11- (varsayılan mecaz:) başın derisi. (ISh, T, K.) ― -b12- **ثَمَرَةُ القَلْبِ** [bir mânası yukarıda verilmiştir] ayrıca (varsayılan mecaz:) kalbin özü; yahut kalbin siyah, yahut iç, kısmı demektir; eş anlamlısı **سُوَيْدَاؤُهُ**, ve **حَبَّتُهُ**. (S, madde **حب**.) [Bundan,] **خَصَّنِى بِثَمَرَةِ قَلْبِهِ** (mecazen:) [Beni özellikle, yahut hususen,] sevgisi yahut muhabbeti ile ayrı tuttu. (A, TA.) Ve **أَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ** (mecazen:) [Ona alışverişin tasdikini verdi, ve] en içten muvafakatini verdi. (A, TA.) ― -b13- **فِى السِّمَآءِ ثَمَرَةٌ** ve **ثَمَرٌ** (mecazen:) gökte küçük bir parça yahut miktar bulut vardır. (A, TA.) ― -b14- **ثَمَرُ الحِنَّآءِ**: حنأ maddesine bak. ― -b15- **ثَمِيرٌ**’e de bak.

ثَمُرٌ
**ثَمُرٌ** ثمر: **ثَمَرٌ**’a bak, üç yerde.

ثَمِرٌ
**ثَمِرٌ** ثمر (mecazen:) artışla bereketlenmiş mal: (A, TA:) yahut çok, yahut bol, mal; bunun gibi ↓ **مَثْمُورٌ**. (K.) ― -b2- **أَرْضٌ ثَمِرَةٌ**: **ثَمْرَآءُ**’a bak. ― -b3- **مَا نَفْسِى لَكَ بِثَمِرَةٍ** (mecazen:) Nefsim senin için bir tatlılıkta değildir: (K, TA:) fakat Z’ye göre, A’da, تمر maddesinde, bu ibaredeki son kelime **ت** iledir; ve K’de de o maddede böyle yazılmıştır; ve **طَيِّبَةٌ** [yahut hoşça etkilenmiş] anlamında açıklanmıştır. (TA.)

ثَمْرَآءُ
**ثَمْرَآءُ** ثمرآء: **ثَمَرٌ**’e bak, ilk cümle. -A2- **شَجَرَةٌ ثَمْرَآءُ** Meyveli bir ağaç; (S;) meyvesi çıkmış olan: (K:) yahut meyvesi bol olan; bunun gibi ↓ **ثَمِيرَةٌ**: yahut bu sonuncusu, ↓ **مُثْمِرَةٌ** ile aynı mânadadır; ve onun çoğulu **ثُمُرٌ**’dür. (AHn, M.) Ve **أَرْضٌ ثَمْرَآءُ** Meyvesi bol arazi; bunun gibi ↓ **ثَمِيرَةٌ**, (AHn, M, K,) yahut ↓ **ثَمِرَةٌ**. (K’nin bazı nüshalarında ve TA’da böyledir.)

ثَمَارٌ
**ثَمَارٌ** ثمار ثمر: **ثَمَرٌ**’e bak, ikinci cümle.

ثَمِيرٌ
**ثَمِيرٌ** ثمير; dişili ة ile: bundan **شَجَرَةٌ ثَمِيرَةٌ**, ve **أَرْضٌ ثَمِيرَةٌ**: **ثَمْرَآءُ**’a bak. ― -b2- **ثَمِيرٌ** ayrıca (varsayılan mecaz:) tereyağı çıkmamış süt demektir; (M, K;) ve bunun gibi ↓ **ثَمِيرةٌ**: (K:) yahut ikisi de, tereyağı belirmiş süt demektir: (M, K:) yahut **لَبَنٌ ثَمِيرٌ**, tereyağı çıkarılmamış süt; (TA, جهر maddesinde:) yahut tereyağı küçük pıhtılar hâlinde oluşmuş süt: (IAth, TA:) ve ↓ **لَبَنٌ مُثَمِّرٌ** [aynı şekilde], yayık için elverişli ve üzerinde tereyağının küçük pıhtılar hâlinde oluşması görünen süt: (As, M:) ve ↓ **ثَمِيرَةٌ**, (bazılarının dediğine göre, M,) (mecazen:) tereyağından görünen şey; bir araya toplanmadan (S, M, * K) ve iyi yahut uygun hâle gelme vaktine ulaşmadan önce: (S, M:) ve ↓ **ثَمَرٌ**, yayıklandıktan sonra sütün üzerinde görülen, deride kuru kabuklara benzeyen şey, (T, A,) ayrıca sütün ↓ **ثَمِيرَة**’si diye adlandırılır. (T.) [2’ye bak.] ― -b3- **اِبْنُ ثَمِيرٍ** (mecazen:) dolunay vaktindeki ay ışıklı gece, (S, M, K,) ay dolunay iken; (TA;) [**اِبْنُ سَمِيرٍ**’in zıddı.] 4’e bak.

ثَمِيرَةٌ
**ثَمِيرَةٌ** ثميره ثميرة **ثَمِيرٌ**’ün dişilisidir. ― -b2- Ayrıca bir isim olarak: **ثَمِيرٌ**’e bak, üç yerde.

ثَامِرٌ
**ثَامِرٌ** ثامر: 4’e bak. ― -b2- **ثَامِرُ الحِلْمِ** (mecazen:) yumuşak huyluluk yahut hilim bakımından kâmil yahut tamam; olgun meyve gibi. (IAar, M.) ― -b3- **الثَّامِرُ** **حُمَّاض**’ın [yahut gül renkli kuzukulağının] çiçeği; (AHn, M, K;) ki kırmızıdır. (TA.) ― -b4- **لُوبِيَآء** [Forskهl’in dolichos lubia’sı]. (AHn, M, K.)

ثِيمَارٌ
**ثِيمَارٌ** ثيمار, yahut **ثَيْمَارٌ**: **ثَمَرٌ**’e bak, üç yerde.

مُثْمِرٌ
**مُثْمِرٌ** مثمر: 4’e bak; ve ayrıca **ثَمْرَآءُ**’a da bak. ― -b2- **عَقْلٌ مُثْمِرٌ** (varsayılan mecaz:) [meyve veren akıl;] Müslümanın aklı: **عَقْلٌ عَقِيمٌ**’e [kısır akıl;] kâfirin aklına karşıttır. (M, TA.)

مُثَمِّرٌ
**مُثَمِّرٌ** مثمر: **ثَمِيرٌ**’e bak.

مَثْمُورٌ
**مَثْمُورٌ** مثمور: **ثَمِرٌ**’e bak. ― -b2- **قَوْمٌ مَثْمُورُونَ** (mecazen:) malca bol bir kavim, yahut erkekler topluluğu. (K, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَمَرَ
ثَمَرَ U ( n. ac. ثُمُوْر 27 ),
a.  Was, or became, ripe.

b.  see IV (a) .

ثَمِرَ
ثَمِرَ A ( n. ac. ثَمَر 4 ),
a.  Was abundant ( wealth ).

ثَمَّرَ
ثَمَّرَ II ,
a.  Formed its fruit ( tree &  c. ).

b.  Increased ( wealth ).

أَثْمَرَ
أَثْمَرَ IV ,
a.  Bore fruit.

b.  see II (b) .

اِسْتَثْمَرَ
اِسْتَثْمَرَ X ,
a.  Found, or made, productive.

b.  Enjoyed the usufruct of ( property ).

ثَمَر
ثَمَر 4 , ( pl. ثِمَاْر 23 ,  أَثْمَاْر 38 ),
a.  Fruit, produce.

b.  Property, wealth. -

ثَمَرَة
ثَمَرَة 4t ,
a.  A fruit.

b.  Extremity, tip; knot.

c.  Core of the heart; affection.

d.  Gold, or silver.

ثَمِر
ثَمِر 5 ,
a.  Plentiful.

ثَاْمِر
ثَاْمِر 21 ,
a.  Haricots ( dolichos lubia ).

b.  Rosecoloured sorrel ( flower of ).

c.  Fruitful, fertile, productive.

ثَمَاْر
ثَمَاْر 22 ,
a.  see 4 .

##### Türkçe

ثَمَرَ
**ثَمَرَ** U (n. ac. **ثُمُوْر** 27),
a. Olgun idi, yahut olgunlaştı.

b. IV (a)’ya bak.

ثَمِرَ
**ثَمِرَ** A (n. ac. **ثَمَر** 4),
a. Bol idi (servet).

ثَمَّرَ
**ثَمَّرَ** II,
a. Meyvesini oluşturdu (ağaç vb.).

b. Artırdı (serveti).

أَثْمَرَ
**أَثْمَرَ** IV,
a. Meyve verdi.

b. II (b)’ye bak.

اِسْتَثْمَرَ
**اِسْتَثْمَرَ** X,
a. Verimli buldu, yahut verimli kıldı.

b. (Mülkün) intifâını elde etti.

ثَمَر
**ثَمَر** 4, (pl. **ثِمَاْر** 23, **أَثْمَاْر** 38),
a. Meyve, ürün.

b. Mülk, servet. -

ثَمَرَة
**ثَمَرَة** 4t,
a. Bir meyve.

b. Uç, uç kısmı; düğüm.

c. Kalbin özü; sevgi.

d. Altın, yahut gümüş.

ثَمِر
**ثَمِر** 5,
a. Bol.

ثَاْمِر
**ثَاْمِر** 21,
a. Fasulyeler (dolichos lubia).

b. Gül renkli kuzukulağı (çiçeği).

c. Meyveli, verimli, üretken.

ثَمَاْر
**ثَمَاْر** 22,
a. 4’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ثمر
ثَمَرَ - يَثْمُرُ - ثَمَر - ثَمَرَة - ثَمَرات أَثْمَرَ - يُثْمِرُ

ثَمَرَ - يَثْمُرُ + الكائن أو الأمر: ينتج ويعطي ثمرة: ينتج ويعطي مردود أو محصول أو إنتاج: تحمل النبتة أو الشجرة أو النكاح أو العمل محصولاً أو حملاً  أو إنتاجاً
ثَمَر: على وزن" فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " ثَمَرَ - يَثْمُرُ ": الحمل بمحصول: وكذلك ما يكون بفعل " ثَمَرَ - يَثْمُرُ ": المحصول أو الحمل أو الانتاج
ثَمَرَة: على وزن " فـَعـَلــَة ": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة المتكررة من " ثَمَرَ - يَثْمُرُ ": النوع أو الصنف الخاص الذي تحمله النبتة أو الشجرة الواحدة أو المعمل أو ما شابه من محصول
ثَمَرات: جمع " ثمرة ": عدد متنوع من الأصناف والأنواع التي تحملها النباتات والأشجار
أَثْمَرَ - يُثْمِرُ: على وزن " افعل"من " ثَمَرَ - يَثْمُرُ ": جعله " يَثْمُرُ ": جعله ذا ثمرة : جعله ذا مردود وريع وحمل وانتاج
أثمرت الشجرة: جعلت لنفسها ثمرة وحملاً ومحصولاً: مثل ذلك من القرآن:﴿كلتا الجنتين آتت أكلها ولم تظلم منه شيئا وفجرنا خلالهما نهرا(33)﴾ الكهف
﴿انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه﴾: انظروا إلى ثمره إذا آتى ثمره
﴿كلوا من ثمره إذا أثمر﴾: كلوا من ثمره إذا آتى ثمره
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإثمار والانتاج والولادة والتكاثر"، وهي:
نَطَفَ - يَنْطُفُ (نَطَفَ - يَنْطِفُ)، مَنَى - يَمْنَى، بَاضَ - يَبيْضُ (باضَت - تَبِيْضُ)، وَلَدَ - يّلِدُ (وَلَدَت - تَلِدُ)، ثَمَرَ - يَثْمُرُ، نَفَسَ - يَنْفِسُ (نَفِست - تَنْفَسُ)
ثمر - ثمره
 	﴿واضرب لهم مثلا رجلين جعلنا لأحدهما جنتين من أعناب وحففناهما بنخل وجعلنا بينهما زرعا (32) كلتا الجنتين آتت أكلها ولم تظلم منه شيئا وفجرنا خلالهما نهرا (33) وكان له ثمر فقال لصاحبه وهو يحاوره أنا أكثر منك مالا وأعز نفرا (34) ودخل جنته وهو ظالم لنفسه قال ما أظن أن تبيد هذه أبدا (35) وما أظن الساعة قائمة ولئن رددت إلى ربي لأجدن خيرا منها منقلبا (36)﴾ ﴿وأحيط بثمره فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها وهي خاوية على عروشها ويقول يا ليتني لم أشرك بربي أحدا (42)﴾ الكهف
 	﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأعراف ﴿وآية لهم الأرض الميتة أحييناها وأخرجنا منها حبا فمنه يأكلون (33) وجعلنا فيها جنات من نخيل وأعناب وفجرنا فيها من العيون (34) ليأكلوا من ثمرهوما عملته أيديهم أفلا يشكرون (35)﴾ يس
 	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام
ثمرة - ثمرات
 ﴿وبشر الذين آمنوا وعملوا الصالحات أن لهم جنات تجري من تحتها الأنهار كلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذي رزقنا من قبل وأتوا به متشابها ولهم فيها أزواج مطهرة وهم فيها خالدون (25)﴾ البقرة ﴿مثل الجنة التي وعد المتقون فيها أنهار من ماء غير آسن وأنهار من لبن لم يتغير طعمه وأنهار من خمر لذة للشاربين وأنهار من عسل مصفى ولهم فيها من كل الثمرات ومغفرة من ربهم كمن هو خالد في النار وسقوا ماء حميما فقطع أمعاءهم(15)﴾ محمد
الله الذي ينزل من السماء ماء فيخرج به كل الثمرات	﴿وهو الذي يرسل الرياح بشرا بين يدي رحمته حتى إذا أقلت سحابا ثقالا سقناه لبلد ميت فأنزلنا به الماء فأخرجنا به من كل الثمرات كذلك نخرج الموتى لعلكم تذكرون (57)﴾ الأعراف ﴿هو الذي أنزل من السماء ماء لكم منه شراب ومنه شجر فيه تسيمون (10) ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون (11)﴾ النحل
وثمرات مختلف ألوانها	﴿ألم تر أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود (27)﴾ فاطر
وثمرات الرزق	﴿الله الذي خلق السماوات والأرض وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم وسخر لكم الفلك لتجري في البحر بأمره وسخر لكم الأنهار (32)﴾ ابراهيم ﴿الذي جعل لكم الأرض فراشا والسماء بناء وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم فلا تجعلوا لله أندادا وأنتم تعلمون (22)﴾ البقرة
 	﴿وهو الذي مد الأرض وجعل فيها رواسي وأنهارا ومن كل الثمرات جعل فيها زوجين اثنين يغشي الليل النهار إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون (3)﴾ الرعد ليأكلوا من ثمره وما عملته أيديهم أفلا يشكرون (35) سبحان الذي خلق الأزواج كلها مما تنبت الأرض ومن أنفسهم ومما لا يعلمون (36)
 	﴿ومن ثمرات النخيل والأعناب تتخذون منه سكرا ورزقا حسنا إن في ذلك لآية لقوم يعقلون (67)﴾ النحل ﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام ﴿إليه يرد علم الساعة وما تخرج من ثمرات من أكمامها وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه ويوم يناديهم أين شركائي قالوا آذناك ما منا من شهيد (47)﴾ فصلت
 	﴿أيود أحدكم أن تكون له جنة من نخيل وأعناب تجري من تحتها الأنهار له فيها من كل الثمرات وأصابه الكبر وله ذرية ضعفاء فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون (266)﴾ البقرة
 	﴿وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون (68) ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون (69)﴾ النحل
 	﴿وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا وارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر قال ومن كفر فأمتعه قليلا ثم أضطره إلى عذاب النار وبئس المصير (126)﴾ البقرة ﴿ربنا إني أسكنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتك المحرم ربنا ليقيموا الصلاة فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم وارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون (37)﴾ إبراهيم
 	﴿وقالوا إن نتبع الهدى معك نتخطف من أرضنا أولم نمكن لهم حرما آمنا يجبى إليه ثمرات كل شيء رزقا من لدناولكن أكثرهم لا يعلمون(57)﴾ القصص
 	﴿ولقد أخذنا آل فرعون بالسنين ونقص من الثمرات لعلهم يذكرون (130)﴾ الأعراف ﴿ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمراتوبشر الصابرين(155)﴾ البقرة
أثمر - يُثمِر
 ﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [ثمر] ث م ر: الثَّمَرةُ واحدة الثَّمَرِ و الثَّمراتِ وجمع الثمر ثِمارٌ كجبل وجبال وجمع الثمار ثُمُرٌ مثل كتاب وكتب وجمع الثُمُر أثْمَارٌ كعنق وأعناق و الثُمُرُ أيضا المال المُثَمَّرُ يخفف ويثقل وقرأ أبو عمرو ﴿وكان له ثُمُرٌ﴾ وفسره بأنواع الأموال و أَثْمَرَ الشجر طلع ثمره وشجر ثَامِرٌ إذا أدرك ثمره وشجرة ثَمْراءُ ذات ثمر و أثْمَرَ الرجل كثر ماله و ثَمَّرَ الله ماله تثميرا كثره و ثَمَرُ السياط عقد أطرافها
الراغب
ثمر
الثمر اسم لكل ما يتطعم من أحمال الشجر، الواحدة ثمرة، والجمع: ثمار وثمرات، كقوله تعالى: }أنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم﴿[البقرة/22]، وقوله تعالى:﴾ومن ثمرات النخيل والأعناب﴿[النحل/67]، وقوله تعالى:﴾انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه﴿[الأنعام/99]، وقوله تعالى:﴾ومن كل الثمرات{ [الرعد/3]، والثمر قيل: هو الثمار، وقيل: هو جمعه، ويكنى به عن المال المستفاد، وعلى ذلك حمل ابن عباس (وكان له ثمر) (انظر: الدر المنثور 5/390، وهي قراءة ابن عباس من القراءات الشاذة. وقال مجاهد: ما كان في القرآن من ثمر فهو مال، وما كان من ثمر فهو من الثمار. انظر: اللسان (ثمر) ) [الكهف/34] ويقال: ثمر الله ماله، ويقال لكل نفع يصدر عن شيء: ثمرة، كقولك: ثمرة العلم العمل الصالح، وثمرة العمل الصالح الجنة (انظر مجمع البلاغة للمؤلف 1/44)، وثمرة السوط عقدة أطرافها تشبيها بالثمر في الهيئة، والتدلي عنه كتدلي الثمر عن الشجر، والثميرة من اللبن: ما تحبب من الزبد تشبيها بالثمر في الهيئة وفي التحصيل من اللبن.
ملخص اللسان
1.     ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر، فهو ثامِرٌ، وشجر ثامِر إِذا أَدْرَك  ثَمَرُهُ.
2.     الثَّمَرُ: حَمْلُ الشَّجَرِ.
3.     ثَمَرٌ مُثْمِرٌ لم يَنْضَجْ،
4.     وثامِرٌ قد نَضِج.
5.     وأَثْمَر الشجر: خرج ثمَره.
6.     أَثْمَرَ الشجرُ إِذا طلع ثَمَرُه قبل أَن يَنْضَجَ،
7.    ثَمَّر الله مالك أَي كثَّره.
8.    وأَثمَر الرجلُ:  كثر ماله.
9.     ثَمَرَةُ  القلب:أَنواع المال والولد.
10.                        فأَعطاه صَفْقَةَ يَدِهِ وثَمَرَةَ قلبه أَي  خالص عهده.
11.                        أَنه أَخذ بِثَمَرَةِ لسانه أَي طرفه الذي  يكون في أَسفله.
12.                        وثمَرَ الشجر وأَثْمَر: صار فيه  الثَّمَرُ،
13.                        الثَّامِرُ الذي بلغ أَوان أَن يُثْمِر.
14.                        الثمر: هو الرطب في رأْس النخلة فإِذا كبر فهو التَّمْرُ،
15.                       والمُثْمِر: الذي بلغ أَن  يجنى؛
16.                       والثمرة: الشجرة؛
17.                       الثَّمْراء اسم جبل،
18.                       وثَمَّرَ النباتُ: نَفَض نَوْرُه وعَقَدَ ثَمَرُه؛
19.                       والثُّمُرُ: الذهب والفضة؛
20.                       والثُّمُر المال المُثَمَّر،
21.                       .  وثَمَّرَ ماله: نمَّاه.
22.                       والعقل المُثْمِر: عقل المسلم،
23.                       والثَّامِرُ: نَوْرُ الحُمَّاضِ،
24.                       حُمْرَة ثَمَره عند إِيناعه،
25.                       ثَمَرَةُ  السوط طرفه.
26.                       ثَمَرة الرأْس جلدته.
27.                       وثَمَر السياط: عُقَدُ أَطرافها.
28.                       والثَّامر: اللُّوبِياءُ؛
29.                       والثَّمِير من اللبن: ما لم يخرج زُبْدُه؛
30.                       الثَّمِير والثَّمِيرة الذي  ظهر زُبْدُِه؛
31.                       الثميرة أَن يظهر الزبد قبل أَن يجتمع ويبلغ إِناهُ  من الصُّلوح؛
32.                       المُثْمِر من  اللبن الذي ظهر عليه تَحَبُّبٌ وزُبْدٌ وذلك عند الرُّؤوب.
33.                       وأَثْمَر  الزُّبْدُ: اجتمع.
34.                       الثَّمير: الذي قد تحبب زبده وظهرت  ثَمِيرته أَي زبده.
35.                       وابن ثَمِيرٍ: الليلُ المُقْمِرُ؛
لسان العرب
● - ثمر: الثَّمَرُ: حَمْلُ الشَّجَرِ. وأَنواع المال والولد: ثَمَرَةُ  القلب. وفي الحديث: إِذا مات ولد العبد قال الله تعالى لملائكته: قبضتم  ثَمَرَةَ فُؤَاده، فيقولون: نعم؛ قيل للولد ثمرة لأَن الثمرة ما ينتجه الشجر  والولد ينتجه الأَب. وفي حديث عمرو بن مسعود قال لمعاوية: ما تسأَل عمن  ذَبُلَتْ بَشَرَتُه وقُطِعَتْ ثَمَرَتُه، يعني نسله، وقيل: انقطاع شهوته  للجماع. وفي حديث المبايعة: فأَعطاه صَفْقَةَ يَدِهِ وثَمَرَةَ قلبه أَي  خالص عهده. وفي حديث ابن عباس: أَنه أَخذ بِثَمَرَةِ لسانه أَي طرفه الذي  يكون في أَسفله. والثمر: أَنواع المال، وجمعُ الثَّمَرِ ثمارٌ، وثُمُرٌ  جمع الجمع، وقد يجوز أَن يكون الثُّمُر جمع ثَمَرَةٍ كخَشَبَةٍ وخُشُب وأَن  لا يكون جمعَ ثِمارٍ لأَن باب خشبةٍ وخُشُبٍ أَكثر من باب رِهان ورُهُن؛  قال ابن سيده: أَعني أَن جمع الجمع قليل في كلامهم؛ وحكى سيبويه في  الثَّمَر ثَمُرَةً، وجمعها ثَمُرٌ كَسَمُرَة وسَمُرٍ؛ قال: ولا تُكَسَّرُ  لقلة فَعُلَةٍ في كلامهم، ولم يحك الثَّمُرَة أَحد غيره. والثَّيْمارُ:  كالثَّمَر؛ قال الطرماح:  حتى تركتُ جَنابَهُمْ ذَا بَهْجَةٍ،  وَرْدَ الثَّرَى مُتَلَمِّعَ الثَّيْمار  وأَثْمَر الشجر: خرج ثمَره. ابن سيده: وثمَرَ الشجر وأَثْمَر: صار فيه  الثَّمَرُ، وقيل: الثَّامِرُ الذي بلغ أَوان أَن يُثْمِر. والمُثْمِر:  الذي فيه ثَمَر، وقيل: ثَمَرٌ مُثْمِرٌ لم يَنْضَجْ، وثامِرٌ قد نَضِج. ابن  الأَعرابي: أَثْمَرَ الشجرُ إِذا طلع ثَمَرُه قبل أَن يَنْضَجَ، فهو  مُثْمِر، وقد ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر، فهو ثامِرٌ، وشجر ثامِر إِذا أَدْرَك  ثَمَرُهُ. وشجرة ثَمْراءُ أَي ذات ثَمَر. وفي الحديث: لا قطع في ثَمَرٍ  ولا كَثَرٍ؛ الثمر: هو الرطب في رأْس النخلة فإِذا كبر فهو التَّمْرُ،  والكَثَرُ: الجُمَّارُ؛ ويقع الثَّمَرُ على كل الثِّمارِ ويغلب على ثمَرِ  النخل. وفي حديث عليّ، عليه  السلام: زاكياً نَبتُها ثامِراً فَرْعُها؛ يقال: شجر ثامِرٌ إِذا أَدرك  ثَمَرُه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  والخمرُ ليست من أَخيكَ، ولـ  ـكنْ قد، تَغُرُّ بِثامِرِ الحِلْمِ  قال: ثامره تامُّه كثامِرِ الثَّمَرَةِ، وهو النَّضِيج منه، ويروى: بآمن  الحِلْمِ، وقيل: الثامرُ كل شيء خرج ثَمَره، والمُثْمِر: الذي بلغ أَن  يجنى؛ هذه عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:  تَجْتَنِي ثامرَِ جُدَّادِهِ،  بين فُرادَى بَرَمٍ أَو تُؤَامْ  وقد أَخطأَ في هذه الرواية لأَنه قال بين فرادى فجعل النصف الأَوّل من  المديد والنصف الثاني من السريع، وإِنما الرواية بين فرادى وهي معروفة.  والثمرة: الشجرة؛ عن ثعلب. وقال أَبو حنيفة: أَرض ثَمِيرة كثيرة الثَّمَر،  وشجرة ثَمِيرة ونخلة ثميرة مُثْمِرة؛ وقيل: هما الكثيرا الثَّمَر، والجمع  ثُمُرٌ. وقال أَبو حنيفة: إِذا كثر حمل الشجرة أَو ثَمَرُ الأَرض فهي  ثَمْراء. والثَّمْراء: جمع الثَّمَرة مثل الشَّجْراءِ جمعُ الشَّجَرَة؛ قال  أَبو ذؤيب الهذلي في صفة نحل:  تَظَلُّ على الثَّمْراءِ منها جوارِسٌ،  مَراضِيعُ صُهْبُ الريش، زُغْبٌ رِقابُها  الجوارس: النحل التي تَجْرِس ورق الشجر أَي تأْكله، والمراضيع هنا:  الصغار من النحل. وصهب الريش يريد أَجنحتها، وقيل: الثَّمْراء في بيت أَبي  ذؤيب اسم جبل، وقيل: شجرة بعينها.  وثَمَّرَ النباتُ: نَفَض نَوْرُه وعَقَدَ ثَمَرُه؛ رواه ابن سيده عن  أَبي حنيفة.  والثُّمُرُ: الذهب والفضة؛ حكاه الفارسي يرفعه إِلى مجاهد في قوله عز  وجل: وكان له ثُمُر؛ فيمن قرأَ به، قال: وليس ذلك بمعروف في اللغة.  التهذيب: قال مجاهد في قوله تعالى: وكان له ثمر؛ قال: ما كان في القرآن من  ثُمُرٍ فهو مال وما كان من ثَمَر فهو من الثِّمار. وروى الأَزهري بسنده قال:  قال سلام أَبو المنذر القارئ في قوله تعالى: وكان له ثَمر؛ مفتوح جمع  ثَمَرة، ومن قرأَ ثُمُر قال: من كل المال، قال: فأَخبرت بذلك يونس فلم يقبله  كأَنهما كانا عنده سواء. قال: وسمعت أَبا الهيثم يقول ثَمَرة ثم ثَمَر  ثم ثُمُر جمع الجمع، وجمع الثُّمُر أَثمار مثل عُنُقٍ وأَعناق. الجوهري:  الثَّمَرة واحدة الثَّمَر والثَّمَرات، والثُّمُر المال المُثَمَّر، يخفف  ويثقل. وقرأَ أَبو عمرو: وكان له ثُمْرٌ، وفسره بأَنواع الأَموال.  وثَمَّرَ ماله: نمَّاه. يقال: ثَمَّر الله مالك أَي كثَّره. وأَثمَر الرجلُ:  كثر ماله. والعقل المُثْمِر: عقل المسلم، والعقل العقيم: عقل الكافر.  والثَّامِرُ: نَوْرُ الحُمَّاضِ، وهو أَحمر؛ قال:  مِنْ عَلَقٍ كثامِرِ الحُمَّاض  ويقال: هو اسم لثَمَره وحَمْلِه. قال أَبو منصور:  أَراد به حُمْرَة ثَمَره عند إِيناعه، كما قال:  كأَنَّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ  يانِعُ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِ  وروي عن ابن عباس أَنه أَخذ بِثَمَرَةِ لسانه وقال: قل خيراً تغنم أَو  أَمسك عن سوء تسلم؛ قال شمر: يريد أَنه أَخذ بطرف لسانه؛ وكذلك ثَمَرَةُ  السوط طرفه. وقال ابن شميل: ثَمَرة الرأْس جلدته. وفي حديث عمر، رضي الله  عنه: أَنه دق ثمَرة السوط حتى أُخِذَتْ له؛ مخففةً، يعني طرف السوط.  وثَمَر السياط: عُقَدُ أَطرافها. وفي حديث الحدّ: فأَتى بسوط لم تقطع ثَمَرته  أَي طرفه، وإِنما دق عمر، رضي الله عنه، ثمرة السوط لتلين تخفيفاً على  الذي يضرب به. والثَّامر: اللُّوبِياءُ؛ عن أَبي حنيفة، وكلاهما اسم.  والثَّمِير من اللبن: ما لم يخرج زُبْدُه؛ وقيل: الثَّمِير والثَّمِيرة الذي  ظهر زُبْدُِه؛ وقيل: الثميرة أَن يظهر الزبد قبل أَن يجتمع ويبلغ إِناهُ  من الصُّلوح؛ وقد ثَمَّر السِّقاءُ تثميراً وأَثْمَر، وقيل: المُثْمِر من  اللبن الذي ظهر عليه تَحَبُّبٌ وزُبْدٌ وذلك عند الرُّؤوب. وأَثْمَر  الزُّبْدُ: اجتمع؛ الأَصمعي: إِذا أَدرك ليُمْخَضَ فظهر عليه تَحَبُّبٌ  وزُبْدٌ، فهو المُثْمِر. وقال ابن شميل: هو الثَّمير، وكان إِذا كان مُخِضَ  فرؤي عليه أَمثال الحَصَفِ في الجلد ثم يجتمع فيصير زبداً، وما  دامت صغاراً فهو ثَمِير؛ وقد ثَمَّر السقاءُ وأَثْمَر، وابن لبنك  لَحَسَنُ الثَّمَر، وقد أَثْمَر مِخاضُك؛ قال أَبو منصور: وهي ثَمِيرة اللبن  أَيضاً. وفي حديث معاوية قال لجارية: هل عندك قِرًى؟ قالت: نعم، خُبزٌ  خَميرٌ ولَبَن ثَمِير وحَيْسٌ جَمِير؛ الثَّمير: الذي قد تحبب زبده وظهرت  ثَمِيرته أَي زبده. والجمير: المجتمع.  وابن ثَمِيرٍ: الليلُ المُقْمِرُ؛ قال:  وإِني لَمِنْ عَبْسٍ، وإِن قال قائِلٌ  على رَغْمِهمْ: ما أَثْمَرَ ابنُ ثَمِير  أَراد: وإِني لمن عبس ما أَثمر. وثامرٌ ومُثْمرُ: اسمان.
مقاييس اللغة:
(ثمر) الثاء والميم والراء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتولّد عن شيءٍ متجمِّعاً، ثم يُحمَل عليه غيرُه استعارةً.
فالثَّمَر معروفٌ. يقال ثَمَرَةٌ وثَمَرٌ وثِمارٌ وثُمُر. والشّجر الثامِر: الذي بلَغَ أوانَ يُثْمرُ. والـمُثْمِر: الذي فيه الثَّمَر. كذا قال ابن دريدُ([7]). وثمّر الرّجلُ مالَه أحسَنَ القيامَ عليه. ويقال في الدعاء: "ثَمَّرَ اللهُ مالَه" أي نمّاه. والثّمِيرة من اللبن حين يُثْمِرُ فيصيرُ مثلَ الجُمَّار الأبيض؛ وهذا هو القياس. ويقال لعُقْدَة السَّوط ثَمَرة؛ وذلك تشبيهٌ.
ومما شذَّ عن الباب* ليلة ابن ثَمِيرٍ، وهي اللّيلة القَمْراءُ([8]). وما أدري ما أصله.
القاموس المحيط:
الثَّمَرُ، محرَّكةً حَمْلُ الشَّجَرِ، وأنواعُ المالِ، كالثَّمارِ، كسَحابٍ، الواحِدَةُ ثَمَرَةٌ وثَمُرَةٌ، كسَمُرَةٍ، ج ثِمارٌ، وجج ثُمُرٌ، وججج أثمارٌ، والذَّهَبُ والفِضَّةُ. والثَّمَرَةُ الشَّجَرَةُ، وجِلْدَةُ الرأسِ، من اللِّسانِ طَرَفُه، من السَّوْطِ عُقْدَةُ أطرافِهِ، والنَّسْلُ، والوَلَدُ. وثَمَرَ الشَّجَرُ،
وأَثْمَرَ: صارَ فيه الثَّمَرُ. والثَّامِرُ: ما خَرَجَ ثَمَرُهُ. والمُثْمِرُ: ما بَلَغَ أن يُجْنَى. والثَّمْراءُ: جَمْعُ الثَّمَرَةِ، وشَجَرَةٌ بِعَيْنِها، وهَضْبَةٌ بِشِقِّ الطَّائِفِ مما يَلي السَّراةَ، من الشَّجَرِ: ما خَرَجَ ثَمَرُها، والأرضُ الكثيرةُ الثَّمَرِ، ك الثَّمِرَة. وثَمَرَ الرَّجُلُ: تَمَوَّلَ، لِلغَنَمِ: جَمَعَ لها الشَّجَرَ. ومالٌ ثَمِرٌ، ككَتِفٍ، ومَثْمورٌ: كثيرٌ، وقومٌ مَثْمورونَ. والثَّميرَةُ: ما يَظْهَرُ من الزُّبْدِ قبل أن يَجْتَمِعَ، واللَّبَنُ الذي ظَهَرَ زُبْدُهُ، أو الذي لم يَخْرُج زُبْدُهُ، كالثَّميرِ فيهما. وثَمَّرَ السِّقاءُ تَثْميراً: ظَهَرَ عليه تَحَبُّبُ الزٌّبْدِ، كأَثْمَرَ، النَّباتُ: نَفَضَ نَوْرُه، وعَقَدَ ثَمَرُهُ، الرَّجُلُ مالَهُ: نَمَّاهُ وكَثَّرَهُ. وأثْمَرَ: كَثُرَ مالُهُ. والثامِرُ: اللُّوبياءُ، ونَوْرُ الحُمَّاض. وابنُ ثَميرٍ: اللَّيْلُ المُقْمِرُ. وثَمْرٌ: وادٍ، وبالتحريكِ: ة باليَمَنِ. وكزُبَيْرٍ: جَدُّ محمدِ بنِ عبدِ الرَّحيمِ المحدِّثِ. وما نَفْسِي لَكَ بِثَمِرَةٍ، كفَرِحَةٍ، أي: ما لَكَ في نَفْسِي حَلاوَةٌ.
تاج العروس:
ث م ر
الثَّمَرُ محرَّكةً : حَمْلُ الشَّجَرِ . وفي الحديث : " لا قَطْعَ في ثَمَرٍ ولاَ كَثَرٍ " . قال ابن الأثِير : الثَّمَرُ : هو الرُّطَبُ في رأْس النَّخْلَةِ فإذا كُنِزَ فهو التَّمْرُ والكَثَرُ : الجُمّارُ وَيَقَعُ الثَّمَرُ على كلّ الثِّمَار ويَغْلِبُ على ثَمَر النَّخْلِ . قال شيخُنَا : وأخَذَه مُلاّ عليّ في نامُوسِه بتصرُّفٍ يَسيرٍ وقد انتقدوه في قوله : ويَغْلِبُ على ثَمَرِ النَّخْل فإنه لا قائلَ بهذه الغَلَبَة بل عُرْف اللغةِ أنَّ ثَمَرَ النَّخْلِ إنما يُقال بالفَوْقِيَّة عند التَّجْرِيد كما يقال : العِنَبُ مثلاً والرذُمّانُ ونحوُ ذلك وإنما يُطَلقُ على النَّخْل مُضَافاً كثَمَرِ النَّخْلِ مَثَلاً . والله أَعلم
مِن المَجَاز : الثَّمَرُ : أنواعُ المال المُثَمَّرِ المُسْتَفَادِ عن ابن عَبّاس كذا في البَصَائر ويُخَفَّفُ ويُثَقَّلُ . وقرأَ أبو عمرو : " وكانَ له ثُمْرٌ " وفَسَّره بأَنواع المالِ كذا في الصّحاح
وفي التهذيب : قال مُجَاهِد في قوله تعالى : " وكانَ له ثَمَرٌ " قال : ما كان في القرآن مِن ثُمُرٍ فهو المال وما كان مِن ثَمَرٍ فهو الثِّمار . ورَوَى الأزهريُّ بسَنَدِه قال : قال سَلاّم أبو المُنْذِر القارئ في قوله تعالى : " وكانً له ثَمَرٌ : مفتوح جَمْع ثَمَرة ومَن قرأَ ثُمُر قال : مِن كلّ المالِ قال : فأَخبرتُ بذلك يُونُسَ فلم يَقْبله كأَنّهما كانا عنده سَواءً . كالثَّمَارِ كسَحابٍ هكذا في سائر النُّسَخ . قال شيخُنا : أنكَرَه جماعةٌ وقال قومٌ : هو إشباع وَقَعَ في بعض أشعارِهم فلا يثْبتُ
قلتُ : ما ذَكَره شيخُنَا مِن إنكار الجماعةِ له ففي مَحَلِّه وما ذَكَرَه مِن وُقُوعه في بعض أشعارِهم فقد وجدتُه في شِعر الطِّرِمّاح ولكنه قال : الثَّيْمَار بالثاءِ المفتوحةِ وسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ :
حتّى تَرَكْتُ جَنَابَهم ذا بَهْجَة ... وَرْدَ الثَّرَى مُتَلَمِّعَ الثَّيْمَارِ . الواحدَةُ ثَمَرَةٌ وثَمُرَةٌ كسَمُرَة الأخير ذَكَرَه ابنُ سيدَه فقال : وحَكَى سيبَوَيْه في الثَّمَرِ : ثَمُرَةً وجَمْعُهَا ثَمُرٌ كسَمُرَة وسَمُرٍ قال : ولا يُكَسَّرُ لقلَّة فَعُلَة في كلامهم ولم يَحْك الثَّمُرَةَ أحدٌ غيرُه . وقال شيخُنَا : لما تعدَّد الوحدُ خالَفَ الاصطلاحَ وهو قولُه : وهي بهاءٍ . ج ثِمَارٌ مثلُ جَبَل وجِبَال وجج أي جَمْعُ الجَمْع ثُمُرٌ مثلُ كِتاب وكُتُب عن الفَرّاء وججج أي جَمْعُ جَمْع الجَمْع أَثْمَارٌ . وقال ابن سيدَه : وقد يجوزُ أن يكونَ الثُّمُرُ جَمْعَ ثَمَرَة كخَشَبَة وخُشُب وأن يكونَ جَمْعَ ثِمَار لأن بابَ خَشَبَة وخُشُب أكثرُ من باب رِهَان ورُهُن قال : أعْنِي أنّ الجَمْعَ قليلٌ في كلامهم . وقال الأزهريُّ : سمعْتُ أبا الهَيْثَم يقول : ثَمَرَةٌ ثم ثَمَرٌ ثم ثُمُرٌ جَمْعُ الجَمْع وجَمْعُ الثَّمُر أَثْمَارٌ مثلُ عُنُق وأعناق . وأَما الثَّمَرَةُ فجمعُه ثَمَرَاتٌ مثلُ قَصَبَة وقَصَبَات كذا في الصّحاح والمصْباح . وقال شيخُنَا : هذا اللَّفْظُ في مَراتب جَمْعه من غَرائب الأشْبَاه والنَّظَائِر . قال ابنُ هِشَام في شرح الكعبيّة : ولا نَظِيرَ لهذا اللَّفْظِ في هذا الترتيب في الجُمُوعُ غيرُ الأكَم فإنّه مثلُه لأن المفردَ أكَمَةٌ محَرَّكة وجمعُه أكَمٌ محَرَّكة وجمعُ الأكَم إكامٌ كثَمَرة وثَمَر وثِمَار وجمعُ الإكامِ بالكسر أُكُمٌ بضَمَّتَيْن كما قِيل ثِمارٌ وثُمُرٌ ككتاب وكُتُبٍ وجمعُ الأُكُمُ بضمَتَيْن آكامٌ كثُمُر وأثْمَارٍ ونظيرُه عُنُقٌ وأعناقٌ وجمع الأثْمَارِ والآكامِ أثامِيرُ وأكامِيمُ فهي سِتُّ مَرَاتِبَ لا تُوجَدُ في غير هَذَيْن اللفظيْن والله أعلم
الثَّمُرُ : الذَّهَبُ والفِضَّةُ حَكَاه الفارِسيُّ يرفعُه إلى مُجاهِد في قوله عَزَّ وجَلّ : " وكان له ثُمُرٌ " فيمن قَرَأَ به قال : وليس ذلك بمعروفٍ في اللُّغَة وهو مَجَازٌ . والثَّمَرَةُ : الشَّجَرَةُ عن ثعلب . الثَّمَرَةُ : جِلْدَةُ الرَّأْسِ عن ابن شُمَيْل . مِن المَجاز : الثَّمَرَةُ مِن اللِّسَان : طَرَفُه وعَذَبَتُه تقول : ضَرَبَنِي فلانٌ بثَمَرَةِ لسانِه . وفي حديث ابنِ عَبّاس : " أنه أخَذَ بثَمَرَةٍ لسانِه وقال : قُلْ خَيْراً تَغْنَمْ أو أمْسِكْ عن سُوءٍ تَسْلَمْ " . قال شَمِرٌ : يريد : أَخَذَ بطَرَفِ لسانِه . وقال ابنُ الأثِير : أي طَرَفه الذي يكونُ في أسفِله . مِن المَجَاز : الثَّمَرَةُ مِن السَّوْط : عُقْدَةُ أطرافِه تَشْبِيهاً بالثَّمَرِ في الهيئةِ والتَّدَلِّي عنه كَتَدَلِّي الثَّمَرِ عن الشَّجَرة كذا في البَصَائر للمصنِّف . وفي الحديث : " أمَرَ عُمَرُ الجَلاَّدَ أن يَدُقَّ ثَمَرَةَ سَوْطِه " أي لِتَلِينَ تخفيفاً على الذي يُضْرَبُ . من المَجَاز : قُطِعَتْ ثَمَرَةُ فلانٍ أي ظَهْرُه ويَعْنِي به النَّسْل . وفي حديث عَمْرو بن سعيد : " قال لمُعَاويةَ : ما تسأَلْ عَمَّن ذَبُلَتْ بَشَرَتهُ وقُطِعَتْ ثَمْرَتُه " يَعْنِي نَسْلَه وقيل : انقطاع شَهْوَتِه للجِماع
مِن المَجَاز : الوَلَدُ ثَمَرَةُ القَلْبِ . وفي الحديث : " إذا ماتَ وَلَدُ العَبْدِ قَال الله لملائكتِه : قَبَضْتُم ثَمَرَةَ فُؤادِه ؟ فيقولون : نَعَمْ " قيل للولدِ : ثَمَرَةٌ لأنّ الثَمَرَةَ ما يُنْتِجثه الشَّجَرُ والوَلَدُ يُنْتِجُه الأبُ . وقال بعض المُفَسِّرين في قوله تعالى : " ونَقْصٍ مِنَ الأموالِ والأنْفُسِ والثَّمَرَاتِ " أي : الأولادِ والأحفادِ كذا في البصائِر
في المُحْكَم : ثَمَرَ الشَّجرُ وأَثْمَرَ : صارَ فيه الثَّمَرُ . أو الثّامِرُ : ما خَرَجَ ثَمَرُه . وعبارةُ المُحْكَم : الذي بَلَغَ أَوَانَ أن يُثْمِرَ . والمُثْمِرُ ما بَلَغَ أنْ يُجْنَى . هذه عن أَبي حَنِيفَةَ وأنشدَ :
تَجْتَنِي ثَامِرَ جُدّادِه ... من فُرَادَى بَرَمٍ أو تُؤَامْ . وقيل : ثَمَرٌ مُثْمرٌ : لم يَنْضَج وثامرٌ : قد نَضِجَ . وقال ابن الأعْرابيِّ : أثْمَرَ الشّجَرُ إذا طَلَعَ ثَمَرُه قبل أن يَنْضَج فهو مُثْمِرٌ وقد ثَمَرَ الثَّمَرُ يَثْمُرُ فهو ثامرٌ . وشَجَرٌ ثامرٌ إذا أدْرَكَ ثَمَرُه وفي حديث عليٍّ : " ذاكياً نَبْتُها ثامراً فَرْعُهَا " . والثَّمْرَاءُ جَمْعِ الثَّمَرَةِ مثل الشَّجْراءِ جَمْعِ الشَّجَرَةِ قال أبو ذُؤَيْبٍ الهُذَليّ في صفة نَحْلٍ :
تَظَلُّ على الثَّمْرَاءِ منها جَوارسٌ ... مَراضيعُ صُهْبُ الرِّيشِ زُغْبٌ رِقابُها . الجَوارسُ : النَّحْل التي تَجْرُسُ وَرقَ الشَّجَرِ أي تأْكُلَه والمَراضيع هنا : الصِّغَار من النَّحْلُ وصُهْبُ الرِّيشِ : يريدُ أجْنحتَها . قيل : الثَّمْراءُ في بيت أبي ذُؤَيْب شَجَرَةٌ بعيْنها وقيل : اسم جَبَلٍ وهو هَضْبَةٌ بشِقِّ الطّائف مّما يَلِي السَّرَاةَ نقلَه الصّغَانيّ
الثَّمْرَاءُ من الشَّجَر : ما خَرَجَ ثَمَرُهَا وشَجرةٌ ثَمْرَاءُ : ذاتُ ثَمَرٍ . الثَّمْرَاءُ : الأَرْض الكثيرةُ الثَّمَرِ . وقال أبو حَنيفَةَ : إذا كَثُرَ حَمْلُ الشَّجَرةِ أو ثَمَرُ الأَرضِ فهي ثَمْراءُ كالثَّمِرَةِ أي كفَرْحَة هكذا في سائر النُّسَخ والذي في نَصِّ قول أبي حَنِيفةَ : أرضٌ ثَمِيرَةٌ : كثيرةُ الثَّمرِ وشَجَرةٌ ثَمِيرَةٌ ونَخْلَةٌ ثَمِيرَةٌ : مُثْمِرَة وقيل : هما الكَثِيرَا الثَّمَرِ والجمْع ثُمُرٌ فلْيُنْظَرْ
مِن المَجَاز : ثَمَرَ الرَّجلُ كنَصَرَ ثمُوراً : تَمَوَّلَ أي كَثرَ مالُه كأَثْمَرَ كذا في الأساس
ثَمَرَ للغَنَم ثُمُوراً : جَمَعَ لها الثَّمَرَ أي الشَّجَرَ . مِن المَجَاز : مالٌ ثَمِرٌ ككَتْفٍ ومَثْمُورٌ : كثيرٌ مُبارَكٌ فيه . وقد ثَمُرَ ماله يَثْمُرُ : كَثُرَ . وقَومٌ مَثْمورون : كَثِيرُو المالِ . وفلانٌ مَحْدودٌ : ما يَثْمُر له مالٌ . والثَّمِيرَةُ : ما يَظْهَرِ مِن الزُّبْدِ قبلَ أن يَجْتَمِعَ ويَبْلَغَ إناه مِن الصُّلُوح
قيل : الثَّمِيرَةُ : اللَّبَن الذي ظَهَرَ زُبْدُه أو هو الذي لم يَخْرُج زُبْدُه كالثَّمِيرِ فيهما وفي حديث مُعاوية : " قال لجاريَةٍ " هل عِندكِ قِرىً ؟ قالت : نعمْ خُبْزٌ خَمِيرٌ ولَبَنٌ ثَمِيرٌ وحَيْسٌ جَمِير " قال ابن الأثِيرِ : الثَّمِيرُ : الذي قد تَحَبَّبَ زُبْدُه وظَهَرَتْ ثَمِيرَتُه أي زُبْدُه والجَمِيرُ : المُجْتَمِعُ
مِن المَجَاز : ثَمَّرَ السِّقاءُ تَثْمِيراً إذا ظَهَرَ عليه تَحَبُّبُ الزُّبْدِ كأَثْمَرَ فهو مُثْمِرٌ وذلك عند الرُّؤُوبِ . وأَثْمَرَ الزُّبْدُ : اجْتَمَعَ . وقال الأصمعيُّ : إذا أدْرَكَ ليُمْخَضَ فظَهَرَ عليه تَحَبُّبٌ وزُبْدًٌ فهو المُثْمِرُ . وقال ابن شُمَيْلٍ : هو الثَّمْيرُ وكان إذا مُخِضَ فُرْئِيَ عليه أمثالُ الحَصَفِ في الجِلْدِ ثم يَجتمعُ فيَصيرُ زُبْداً ومادامتْ صِغَاراً فهو ثَمِيرٌ . ويقال : إن لَبَنَكَ لَحَسَنُ الثَّمَرِ . وقد أثْمَر مِخَاضُك . قال أبو منصور : وهي ثَمِيرَةُ اللَّبَنِ أيضاً . ومن سَجَعات الأساسِ : أكْفَانا اللهُ مَضِيرَه وأسْقَانا ثَمِيرَه . ثَمَّرَ النَّبَاتُ تَثْمِيراً : نَفَضَ نَوْرُه وعَقَدَ ثَمَرُه رَوَاه ابنُ سِيدَه عن أبي حنيفة
مِن المَجَاز : ثَمَّرَ الرجلُ مالَه تَثْمِيراً : نَمّاه وكَثَّرَه ويقال : ثَمَّرَ الله مالَكَ . وأَثْمَرَ الرَجلُ : كَثُرَ مالُه كثَمَرَ . قال الشِّهَاب في شِفَاء الغَليل : أَثْمَرَ يكونُ لازماً وهو المشهورُ الوارِدُ في الكتاب العَزِيز ولم يتعرَّض أكثرُ أهلِ اللغةِ لغيرهِ ووَرَدَ متعدِّياً كما في قول الأزهريِّ في تَهْذيبه : يُثْمِر ثَمَراً فيه حُمُوضَةٌ وهكذا استعملَه كثيرٌ من الفُصَحاءِ كقول ابن المُعْتَزِّ :
وغَرْسٍ مِن الأحْبَابِ غَيَّبْتُ في الثَّرَى ... فأَسْقَتْه أجْفَانِي بسَيْحٍ وقاطِرِ
فأَثْمَرَ هَمّاً لا يَبِيد وحَسَرَةً ... لقَلْبِيَ يَجْنِيهَا بأَيْدِي الخَوَاطِرِ . وقالَ ابن نُبَاتَةَ السَّعْدِيّ :
وتُثْمِرُ حاجةُ الآمالِ نُجْحاً ... إذا ما كان فيها ذا احْتِيَالِ . وقال محمُّد بنُ أَشرفَ وهو من أئِمَّة اللغةِ :
كأنَّما الأغصانُ لما عَلا ... فُرُوعَها قَطْرُ النَّدَى نَثْرا
ولاحَتْ الشَّمْسُ عليها ضُحىً ... زَبَرْجَدٌ قد أثْمَرَ الدُّرَّا . وقال ابنُ الرومِيِّ :
" سيُثْمِرُ لي ما أثْمَرَ الطَّلْعَ حائِطٌ . إلى غير ذلك مما لا يُحْصَى . قال شيخُنا : وهكذا استعملَه الشيخُ عبدُ القاهِر في دلائل الإعجازِ والسَّكَاكِيّ في المفتاح ولما لم يَرَه كذلك شُرّاحه قال الشّارحُ : استعملَ الإثمارَ متعدياً بنفْسه في مَواضعَ من هذا الكتاب فلعلَّه ضَمَّنَه معنى الإفادة . والثّامِرُ : اللُّوبِيَاءُ عن أبي حنيفةَ وكلاهما اسمٌ . والثّامِرُ : نَوْرُ الحُمّاضِ وهو أَحمرُ قال :
" مِنْ عَلَقٍ كثامِرِ الحُمّاضِ . ويقال هو اسمٌ لثَمَرِه وحَمْلِه . قال أبو منصور : أرادَ به حُمْرَةَ ثَمَرِه عند إيناعه كما قال :
كأنَّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ ... يانِعُ حُمّاضٍ وأُرْجُوانِ . مِن المَجاز : ابنُ ثَمِيرٍ : اللَّيْلُ المُقْمِرُ لتَمَامِ القَمَرِ فيه قال :
وإنِّي لَمِنْ عَبْسٍ وإنْ قال قائِلٌ ... على زَعْمِهِمْ ما أَثْمَرَ ابنُ ثَمِيرِ . أراد : وإنِّي لِمَنْ عَبْسٍ ما أَثْمَرَ
وثَمْرٌ بفتحٍ فسكونٍ : وادٍ نقلَه الصَّغَانيّ . ثَمَرُ بالتَّحْرِيك : ة باليَمَن مِن قُرَى ذَمَارِ
ثُمَيْرٌ كزُبَيرٍ : جَدُّ محمّدِ بن عبدِ الرَّحيم بن ثُمَيْرٍ المُحَدِّث الثُّمُيريّ المِصْرِيّ عن الطَّبَرَانِيّ وغيرِه . قولُهم : ما نَفْسِي لكَ بثَمِرَةٍ كفَرِحَةٍ أي ما لَكَ في نَفْسِي حلاوةٌ نقَلَه الصَّغَانيُّ عن الفَرّاءِ وهو مَجَازٌ وقد ذَكَرَه الزَّمَخْشَرِيُّ في الأساس في تمر بالمُثَنّاة ومَرَّ للمصنِّف هناك أَيضاً وفَسَّرَه بطَيِّبَة
ومّما يُستدرَك عليه :
في حديث المُبَايَعة : " فأَعْطاه صَفْقَةَ يَده وثَمَرَةَ قَلْبه " أي خالصَ عَهْدِه وهو مَجَازٌ . وفي الأساس : وخَصَّني بثَمَرَةِ قَلْبه أي بمَوَدَّته . وثامِرُ الحِلْم : تامُّه كثامِرِ الثَّمَرَةِ وهو النَّضيجُ منه وأنشدَ ابنُ الأعرابيِّ :
والخَمْرُ ليستْ مِن أَخِيك ول ... كنْ قد تَغُرُّ بثامِرِ الحِلْمِ . وهو مَجَازٌ ويُرْوَى : بآمِنِ الحِلْم . والعَقْلُ المُثْمِرُ : عَقْلُ المُسْلِمِ والعَقْلُ العَقِيمُ : عَقْلُ الكافِرِ . وفي السَّمَاءِ ثَمَرَةٌ وثَمَرٌ : لَطْخٌ مِن سَحابٍ . ويُقَال لكلِّ نَفْعٍ يَصْدُرُ عن شيْءٍ : ثَمَرَتُه كقولك : ثَمَرَةُ العِلْمِ العَمَلُ الصَّالِحُ وثَمَرَةْ العَمَلِ الصّالِحِ الجَنّةُ . وأثْمَرَ القَومَ : أطْعَمَهم مِن الثِّمار . وفي كلامهم : مَن أطْعَمَ ولم يُثْمِرْ كان كَمَنْ صَلَّى العِشَاءَ ولم يُوتِرْ وفيه يقول الشاعر :
إذا الضِّيفانُ جاؤوا قُمْ فقَدِّمْ ... إليهمْ ما تَيَسَّرَ ثُمَّ آثِرْ
وإنْ أطْعَمْتَ أقْوَاماً كِراماً ... فَبَعْدَ الأَكْلِ أكْرِمْهم وأثْمِرْ
فمَنْ لم يُثْمِرِ الضِّيفَانَ بُخْلاً ... كمَنْ صَلَّى العِشَاءَ وليس يُوتِرْ . كما في البَصائِر للمصنِّف . وقال عُمَارَةُ بنُ عَقِيل :
ما زَالَ عِصْيَانُنَا لله يُرْذِلُنَا ... حتّى دُفِعْنَا إلى يَحْيَى ودِينَارِ
إلى عُلَيْجَيْنِ لم تُقْطَعْ ثِمَارُهما ... قد طالَما سَجَدَا للشَّمْسِ والنّارِ . يريد لم يُخْتَنَا

##### Türkçe

ثمر
**ثَمَرَ - يَثْمُرُ - ثَمَر - ثَمَرَة - ثَمَرات أَثْمَرَ - يُثْمِرُ**

**ثَمَرَ - يَثْمُرُ** + varlık veya iş: ürün verir ve meyve verir; getiri veya mahsul veya üretim üretir ve verir; bitki veya ağaç veya nikâh veya iş, bir mahsul veya bir حمل veya bir üretim taşır.

**ثَمَر**: “**فـَعـَل**” vezninde; “**ثَمَرَ - يَثْمُرُ**”dan, mef‘ûl manasında isim-fiildir: mahsulle bir حمل; yine “**ثَمَرَ - يَثْمُرُ**” fiiliyle olan şey: mahsul veya حمل veya üretim.

**ثَمَرَة**: “**فـَعـَلــَة**” vezninde; “**ثَمَرَ - يَثْمُرُ**”dan, tekrarlanan bir defa için mef‘ûl manasında isim-fiildir: tek bir bitkinin veya ağacın veya fabrikanın yahut benzerinin taşıdığı mahsulden olan özel tür veya صنف.

**ثَمَرات**: “**ثمرة**”nin çoğulu: bitkilerin ve ağaçların taşıdığı tür ve صنفlerden çeşitli sayı.

**أَثْمَرَ - يُثْمِرُ**: “**ثَمَرَ - يَثْمُرُ**”dan “**افعل**” vezninde: onu “**يَثْمُرُ**” kıldı; onu meyveli kıldı; onu getiri ve ريع ve حمل ve üretim sahibi kıldı.

Ağaç meyve verdi: kendisi için bir meyve ve bir حمل ve bir mahsul kıldı; bunun benzeri Kur’ân’dandır: ﴿كلتا الجنتين آتت أكلها ولم تظلم منه شيئا وفجرنا خلالهما نهرا(33)﴾ Kehf

﴿انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه﴾: meyve verdiğinde ve olgunlaştığında onun meyvesine bakın; yani meyvesini verdiğinde onun meyvesine bakın.

﴿كلوا من ثمره إذا أثمر﴾: meyve verdiğinde onun meyvesinden yiyin; yani meyvesini verdiğinde onun meyvesinden yiyin.

Ve lafız, “**الإثمار والانتاج والولادة والتكاثر**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**نَطَفَ - يَنْطُفُ (نَطَفَ - يَنْطِفُ)**، **مَنَى - يَمْنَى**، **بَاضَ - يَبيْضُ (باضَت - تَبِيْضُ)**، **وَلَدَ - يّلِدُ (وَلَدَت - تَلِدُ)**، **ثَمَرَ - يَثْمُرُ**، **نَفَسَ - يَنْفِسُ (نَفِست - تَنْفَسُ)**

**ثمر - ثمره**
 	﴿واضرب لهم مثلا رجلين جعلنا لأحدهما جنتين من أعناب وحففناهما بنخل وجعلنا بينهما زرعا (32) كلتا الجنتين آتت أكلها ولم تظلم منه شيئا وفجرنا خلالهما نهرا (33) وكان له ثمر فقال لصاحبه وهو يحاوره أنا أكثر منك مالا وأعز نفرا (34) ودخل جنته وهو ظالم لنفسه قال ما أظن أن تبيد هذه أبدا (35) وما أظن الساعة قائمة ولئن رددت إلى ربي لأجدن خيرا منها منقلبا (36)﴾ ﴿وأحيط بثمره فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها وهي خاوية على عروشها ويقول يا ليتني لم أشرك بربي أحدا (42)﴾ Kehf
 	﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ A‘râf ﴿وآية لهم الأرض الميتة أحييناها وأخرجنا منها حبا فمنه يأكلون (33) وجعلنا فيها جنات من نخيل وأعناب وفجرنا فيها من العيون (34) ليأكلوا من ثمرهوما عملته أيديهم أفلا يشكرون (35)﴾ Yâsîn
 	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ En‘âm

**ثمرة - ثمرات**
 ﴿وبشر الذين آمنوا وعملوا الصالحات أن لهم جنات تجري من تحتها الأنهار كلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذي رزقنا من قبل وأتوا به متشابها ولهم فيها أزواج مطهرة وهم فيها خالدون (25)﴾ Bakara ﴿مثل الجنة التي وعد المتقون فيها أنهار من ماء غير آسن وأنهار من لبن لم يتغير طعمه وأنهار من خمر لذة للشاربين وأنهار من عسل مصفى ولهم فيها من كل الثمرات ومغفرة من ربهم كمن هو خالد في النار وسقوا ماء حميما فقطع أمعاءهم(15)﴾ Muhammed

Allah, gökten su indirir de onunla bütün meyveleri çıkarır: ﴿وهو الذي يرسل الرياح بشرا بين يدي رحمته حتى إذا أقلت سحابا ثقالا سقناه لبلد ميت فأنزلنا به الماء فأخرجنا به من كل الثمرات كذلك نخرج الموتى لعلكم تذكرون (57)﴾ A‘râf ﴿هو الذي أنزل من السماء ماء لكم منه شراب ومنه شجر فيه تسيمون (10) ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون (11)﴾ Nahl

Ve meyveler, renkleri çeşitli: ﴿ألم تر أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود (27)﴾ Fâtır

Ve rızık meyveleri: ﴿الله الذي خلق السماوات والأرض وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم وسخر لكم الفلك لتجري في البحر بأمره وسخر لكم الأنهار (32)﴾ İbrâhîm ﴿الذي جعل لكم الأرض فراشا والسماء بناء وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم فلا تجعلوا لله أندادا وأنتم تعلمون (22)﴾ Bakara
 	﴿وهو الذي مد الأرض وجعل فيها رواسي وأنهارا ومن كل الثمرات جعل فيها زوجين اثنين يغشي الليل النهار إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون (3)﴾ Ra‘d: ﴿ليأكلوا من ثمره وما عملته أيديهم أفلا يشكرون (35) سبحان الذي خلق الأزواج كلها مما تنبت الأرض ومن أنفسهم ومما لا يعلمون (36)﴾
 	﴿ومن ثمرات النخيل والأعناب تتخذون منه سكرا ورزقا حسنا إن في ذلك لآية لقوم يعقلون (67)﴾ Nahl ﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ En‘âm ﴿إليه يرد علم الساعة وما تخرج من ثمرات من أكمامها وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه ويوم يناديهم أين شركائي قالوا آذناك ما منا من شهيد (47)﴾ Fussilet
 	﴿أيود أحدكم أن تكون له جنة من نخيل وأعناب تجري من تحتها الأنهار له فيها من كل الثمرات وأصابه الكبر وله ذرية ضعفاء فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون (266)﴾ Bakara
 	﴿وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون (68) ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون (69)﴾ Nahl
 	﴿وإذ قال إبراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا وارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله واليوم الآخر قال ومن كفر فأمتعه قليلا ثم أضطره إلى عذاب النار وبئس المصير (126)﴾ Bakara ﴿ربنا إني أسكنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتك المحرم ربنا ليقيموا الصلاة فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم وارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون (37)﴾ İbrâhîm
 	﴿وقالوا إن نتبع الهدى معك نتخطف من أرضنا أولم نمكن لهم حرما آمنا يجبى إليه ثمرات كل شيء رزقا من لدناولكن أكثرهم لا يعلمون(57)﴾ Kasas

﴿Ve andolsun ki biz Firavun’un âlini yıllarla ve **الثمرات**’ten eksiltmeyle yakaladık; umulur ki onlar hatırlarlar (130)﴾ **الأعراف** ﴿Ve andolsun ki sizi korkudan, açlıktan ve mallardan, canlardan ve **الثمرات**’ten eksiltmeden bir şey ile mutlaka imtihan edeceğiz; ve sabredenleri müjdele (155)﴾ **البقرة**
**أثمر** - **يُثمِر**
 ﴿Ve O, gökten su indiren O’dur; onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan yeşillik çıkardık; ondan üst üste binmiş tane çıkarırız; ve hurmadan, onun **طلع**’ından yakın salkımlar; ve üzümlerden bahçeler, ve zeytin ve nar; benzeşen ve benzeşmeyen; onun **ثمره**’ine, **أثمر** ettiği zaman ve olgunlaşmasına bakın; şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette âyetler vardır (99)﴾ **الأنعام** ﴿Ve O, asmalı bahçeler ve asmasız bahçeler, ve hurma ve ekini—yemişi farklı—ve zeytin ve narı—benzeşen ve benzeşmeyen—var eden O’dur; **ثمره**’inden, **أثمر** ettiği zaman yiyin; ve hasat günü onun hakkını verin; ve israf etmeyin; şüphesiz O, israf edenleri sevmez (141)﴾ **الأعراف**
**مختار الصحاح**
● [**ثمر**] **ث م ر**: **الثَّمَرةُ** **الثَّمَرِ**’in ve **الثَّمراتِ**’in bir tanesidir; **الثمر**’in çoğulu **ثِمارٌ**’dır, **جبل** ve **جبال** gibi; **الثمار**’ın çoğulu **ثُمُرٌ**’dur, **كتاب** ve **كتب** gibi; **الثُمُر**’ün çoğulu **أَثْمَارٌ**’dır, **عنق** ve **أعناق** gibi. Ve **الثُمُرُ** ayrıca **المال المُثَمَّرُ**’dır; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ve Ebû Amr ﴿**وكان له ثُمُرٌ**﴾ okudu; ve onu mal çeşitleriyle tefsir etti. Ve **أَثْمَرَ** ağaç: meyvesi çıktı. Ve **شجر ثَامِرٌ**: meyvesi olgunlaştığı zaman. Ve **شجرة ثَمْراءُ**: meyveli (meyve sahibi). Ve **أَثْمَرَ** adam: malı çoğaldı. Ve Allah onun malını **ثَمَّرَ** etti, **تثميرا**: onu çoğalttı. Ve **ثَمَرُ السياط**: uçlarının düğümleridir.
**الراغب**
**ثمر**
**الثمر**: ağaçların yüklerinden yenilen her şey için bir isimdir; bir tanesi **ثمرة**’dir; çoğulu: **ثمار** ve **ثمرات**; Yüce Allah’ın sözü gibi: }**أنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لكم**﴿[**البقرة/22**], ve O’nun sözü:﴾**ومن ثمرات النخيل والأعناب**﴿[**النحل/67**], ve O’nun sözü:﴾**انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه**﴿[**الأنعام/99**], ve O’nun sözü:﴾**ومن كل الثمرات**{ [**الرعد/3**]. Ve **الثمر** denildi: o, **الثمار**’dır; ve denildi: o, onun çoğuludur. Ve onunla kazanılmış maldan kinaye yapılır; ve bunun üzerine İbn Abbâs’ın (**وكان له ثمر**) [**الكهف/34**] sözü حمل edildi. Ve denilir: Allah onun malını **ثمر** etti. Ve bir şeyden çıkan her fayda için denilir: **ثمرة**; senin sözün gibi: ilmin **ثمرة**’si salih ameldir; salih amelin **ثمرة**’si cennettir. Ve **ثمرة السوط**: uçlarının düğümüdür; şekil bakımından **الثمر**’e benzetme olarak, ve ondan sarkma bakımından, **الثمر**’in ağaçtan sarkması gibi. Ve sütten **الثميرة**: kaymağın tanelenmiş olanıdır; şekil bakımından **الثمر**’e benzetme olarak ve sütten elde ediliş bakımından.
**ملخص اللسان**
1.     **ثَمَر** **الثَّمَرُ** **يَثْمُر**; o hâlde o **ثامِرٌ**’dir; ve **شجر ثامِر**: **ثَمَرُهُ** olgunlaştığı zaman.
2.     **الثَّمَرُ**: ağacın yükü (ürünü).
3.     **ثَمَرٌ مُثْمِرٌ**: olgunlaşmamış.
4.     Ve **ثامِرٌ**: olgunlaşmış.
5.     Ve **أَثْمَر** ağaç: **ثمَره** çıktı.
6.     **أَثْمَرَ** ağaç: olgunlaşmadan önce **ثَمَرُه** göründüğü zaman,
7.     Allah senin malını **ثَمَّر** etti: yani onu çoğalttı.
8.     Ve **أَثمَر** adam: malı çoğaldı.
9.     Kalbin **ثَمَرَةُ**’si: mal ve evlâdın çeşitleridir.
10.                        Ona elinin tokalaşmasını ve kalbinin **ثَمَرَةَ**’sini verdi; yani ahdinin hâlisini.
11.                        Şüphesiz o, dilinin **ثَمَرَةِ**’siyle aldı; yani onun alt tarafında bulunan ucuyla.
12.                        Ve ağacın **ثمَر**’i ve **أَثْمَر**’i: onda **الثَّمَرُ** oldu,
13.                        **الثَّامِرُ**: **أَن يُثْمِر** vaktine ulaştı.
14.                        **الثمر**: hurma ağacının başındaki taze (rutubetli)dir; büyüdüğü zaman o **التَّمْرُ**’dür,
15.                       Ve **المُثْمِر**: toplanacak (devşirilecek) olgunluğa ulaşmış olandır;
16.                       Ve **الثمرة**: ağaçtır;
17.                       **الثَّمْراء** bir dağın adıdır,
18.                       Ve bitki **ثَمَّرَ** etti: çiçeği döküldü ve meyvesi bağladı;
19.                       Ve **الثُّمُرُ**: altın ve gümüştür;
20.                       Ve **الثُّمُر**: **المال المُثَمَّر**’dir,
21.                       Ve malını **ثَمَّرَ** etti: onu büyüttü.
22.                       **العقل المُثْمِر**: Müslümanın aklıdır,
23.                       Ve **الثَّامِرُ**: **الحُمَّاضِ**’ın çiçeğidir,
24.                       Meyvesinin olgunlaşması sırasında onun kızıllığı,
25.                       **ثَمَرَةُ السوط**: onun ucudur.
26.                       Başın **ثَمَرة**’si: onun derisidir.
27.                       **ثَمَر السياط**: uçlarının düğümleridir.
28.                       Ve **الثَّامر**: **اللُّوبِياءُ**’dır;
29.                       Sütten **الثَّمِير**: kaymağı çıkmamış olan şeydir;
30.                       **الثَّمِير** ve **الثَّمِيرة**: kaymağı ortaya çıkmış olandır;
31.                       **الثميرة**: kaymağın, toplanıp olgunlaşmadan önce, **الصُّلوح**’tan olgunlaşma vaktine ulaşmadan önce ortaya çıkmasıdır;
32.                       Sütten **المُثْمِر**: üzerinde tanelenme ve kaymak görünen; ve bu **الرُّؤوب** sırasında olur.
33.                       Ve kaymak **أَثْمَر** etti: toplandı.
34.                       **الثَّمير**: kaymağı tanelenmiş ve **ثَمِيرته** yani kaymağı ortaya çıkmış olandır.
35.                       Ve **ابن ثَمِيرٍ**: ay ışıklı gecedir;
**لسان العرب**

● - ثمر: **الثَّمَرُ**: ağacın yükü (meyvesi). Ve mal ile evlâdın türleri: **ثَمَرَةُ  القلب** (kalbin meyvesi). Ve hadiste: “Kulun çocuğu öldüğü zaman Allah تعالى meleklerine der ki: ‘Onun **ثَمَرَةَ فُؤَاده**’ini (gönlünün meyvesini) kabzettiniz mi?’ Onlar da derler ki: ‘Evet.’”; çocuğa “meyve” denildi; çünkü meyve, ağacın ürettiği şeydir; çocuk da babanın ürettiğidir. Ve عمرو بن مسعود hadîsinde: معاوية’ye dedi ki: “Derisi solmuş ve **ثَمَرَتُه** kesilmiş kimse hakkında niçin soruyorsun?”; yani neslini; ve denildi ki: cinsel birleşmeye şehvetinin kesilmesi. Ve biat hadîsinde: “Ona elinin tokalaşmasını ve **ثَمَرَةَ قلبه**’ini verdi”; yani ahdinin hâlisi. Ve ابن عباس hadîsinde: “**بِثَمَرَةِ لسانه**’i aldı”; yani alt tarafında bulunan ucunu. Ve **الثمر**: malın türleri. **الثَّمَرِ**’in cem‘i **ثمارٌ**’dır; ve **ثُمُرٌ** cem‘u’l-cem‘dir. Ve câiz olabilir ki **الثُّمُر** **ثَمَرَةٍ**’nin cem‘i olsun; **خَشَبَةٍ** ve **خُشُب** gibi; ve **ثِمارٍ**’ın cem‘i olmasın; çünkü **خشبةٍ** ve **خُشُبٍ** bâbı, **رِهان** ve **رُهُن** bâbından daha çoktur. ابن سيده dedi ki: yani cem‘u’l-cem‘ onların كلامında azdır. سيبويه **الثَّمَر** hakkında **ثَمُرَةً**’yi nakletti; onun cem‘i **ثَمُرٌ**’dur; **كَسَمُرَة** ve **سَمُرٍ** gibi. Dedi ki: onların كلامında **فَعُلَةٍ**’nin azlığından dolayı kırılmaz (tekṣîr edilmez). **الثَّمُرَة**’yi ondan başka hiç kimse nakletmedi. **الثَّيْمارُ**: **الثَّمَر** gibidir; الطرماح dedi ki:
حتى تركتُ جَنابَهُمْ ذَا بَهْجَةٍ،
وَرْدَ الثَّرَى مُتَلَمِّعَ الثَّيْمار

Ve **أَثْمَر الشجر**: meyvesi çıktı. ابن سيده: **وثمَرَ الشجر** ve **أَثْمَر**: onda **الثَّمَرُ** oldu. Ve denildi ki: **الثَّامِرُ** meyve vermesinin vakti erişmiş olandır. Ve **المُثْمِر**: içinde **ثَمَر** bulunan; ve denildi ki: **ثَمَرٌ مُثْمِرٌ** olgunlaşmamış; **وثامِرٌ** olgunlaşmış. ابن الأَعرابي: **أَثْمَرَ الشجرُ** meyvesi olgunlaşmadan önce çıktığı zaman; o, **مُثْمِر**’dir. Ve **ثَمَر الثَّمَرُ يَثْمُر**; o, **ثامِرٌ**’dir. Ve meyvesi eriştiği zaman **شجر ثامِر**. Ve **شجرة ثَمْراءُ**: yani meyveli. Ve hadiste: “**ثَمَرٍ**de de **كَثَرٍ**de de kesme yoktur”; **الثمر**: hurma ağacının tepesindeki yaş hurmadır; büyüdüğü zaman o **التَّمْرُ**’dür. **الكَثَرُ**: **الجُمَّارُ**’dır. Ve **الثَّمَرُ** bütün meyvelere söylenir; ve hurmanın meyvesinde galip olur. Ve عليّ, عليه السلام, hadîsinde: “Zekî olarak bitkisi, **ثامِراً** dalı”; denilir: meyvesi eriştiği zaman **شجر ثامِرٌ**. Ve onun sözü; ابن الأَعرابي onu inşâd etti:
والخمرُ ليست من أَخيكَ، ولـ
ـكنْ قد، تَغُرُّ بِثامِرِ الحِلْمِ

Dedi ki: onun **ثامره**’si, onun tam olanıdır; **ثامِرِ الثَّمَرَةِ** gibi; o, ondan olgun olandır. Ve “**بآمن  الحِلْمِ**” diye de rivayet edilir. Ve denildi ki: **الثامرُ** her şeydir ki meyvesi çıkmıştır. Ve **المُثْمِر**: toplanmasının vakti erişmiş olandır; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve inşâd etti:
تَجْتَنِي ثامرَِ جُدَّادِهِ،
بين فُرادَى بَرَمٍ أَو تُؤَامْ

Bu rivayette hata etmiştir; çünkü “**بين فرادى**” dedi; böylece medîd’in ilk yarısını ve serî‘in ikinci yarısını yaptı; hâlbuki rivayet “**بين فرادى**”dır ve o bilinir. Ve **الثمرة**: ağaç; ثعلب’den. Ebû Hanîfe dedi: **أَرض ثَمِيرة**: **الثَّمَر**’i çok olan. Ve **شجرة ثَمِيرة** ve **نخلة ثميرة مُثْمِرة**; ve denildi ki: ikisi de **الثَّمَر**’i çok olanlardır; cem‘i **ثُمُرٌ**. Ebû Hanîfe dedi: ağacın yükü yahut yerin meyvesi çoğalınca o **ثَمْراء**’dır. Ve **الثَّمْراء**: **الثَّمَرة**’nin cem‘idir; **الشَّجْراءِ**’nın **الشَّجَرَة**’nin cem‘i olması gibi. Ebû ذؤيب الهذلي, arının vasfında dedi ki:
تَظَلُّ على الثَّمْراءِ منها جوارِسٌ،
مَراضِيعُ صُهْبُ الريش، زُغْبٌ رِقابُها

**الجوارس**: ağaç yaprağını **تَجْرِس** eden, yani yiyen arılardır. Ve **المراضيع** burada: arının küçükleri. Ve **صهب الريش** ile kanatlarını kasteder. Ve denildi ki: Ebû ذؤيب’in beytindeki **الثَّمْراء** bir dağın adıdır; ve denildi ki: belirli bir ağaçtır.

Ve **ثَمَّرَ النباتُ**: çiçeği döküldü ve meyvesi bağladı; ابن سيده bunu Ebû Hanîfe’den rivayet etti.

Ve **الثُّمُرُ**: altın ve gümüş; الفارسي bunu, “Azîz ve Celîl olanın sözü”nde: “**وكان له ثُمُر**” hakkında, onunla okuyan kimse için, مجاهد’e yükselterek nakletti. Dedi ki: bu, dilde bilinen değildir.

**التهذيب**: مجاهد, “**وكان له ثمر**” sözü hakkında dedi ki: Kur’ân’da **ثُمُرٍ**’den olan her şey maldır; **ثَمَر**’den olan her şey ise meyvelerdendir. الأَزهري isnadıyla rivayet etti; dedi ki: سلام أَبو المنذر القارئ, “**وكان له ثَمر**” sözü hakkında dedi ki: fethalıdır; **ثَمَرة**’nin cem‘idir. **ثُمُر** okuyan kimse dedi ki: bütün maldan. Dedi ki: bunu يونس’a haber verdim; kabul etmedi; sanki ikisi onun yanında eşit idi. Dedi ki: Ebû الهيثم’i şöyle derken işittim: **ثَمَرة** sonra **ثَمَر** sonra **ثُمُر** cem‘u’l-cem‘dir. Ve **الثُّمُر**’ün cem‘i **أَثمار**’dır; **عُنُقٍ** ve **أَعناق** gibi. **الجوهري**: **الثَّمَرة** **الثَّمَر**’in ve **الثَّمَرات**’ın bir tanesidir. Ve **الثُّمُر**: **المال المُثَمَّر**’dir; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Ebû عمرو okudu: “**وكان له ثُمْرٌ**”; onu, mal türleri diye tefsir etti.

Ve **ثَمَّرَ ماله**: onu çoğalttı. Denilir: “**ثَمَّر الله مالك**” yani onu çoğalttı. Ve **أَثمَر الرجلُ**: malı çoğaldı. Ve **العقل المُثْمِر**: Müslümanın aklıdır; ve **العقل العقيم**: kâfirin aklıdır.

Ve **الثَّامِرُ**: **نَوْرُ الحُمَّاضِ**’dır; o kırmızıdır; dedi ki:
مِنْ عَلَقٍ كثامِرِ الحُمَّاض

Ve denilir ki: o, onun meyvesi ve yükü için bir addır. Ebû منصور dedi ki: onunla, olgunlaşması sırasında meyvesinin kızıllığını kastetti; nitekim dedi ki:
كأَنَّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ
يانِعُ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِ

Ve ابن عباس’tan rivayet edildi ki **بِثَمَرَةِ لسانه**’i aldı ve dedi ki: “Hayır söyle, ganimet bulursun; yahut kötülükten sus, selâmet bulursun.” شمر dedi ki: yani dilinin ucunu tuttu. Ve aynı şekilde **ثَمَرَةُ  السوط**: onun ucu. ابن شميل dedi ki: **ثَمَرة الرأْس**: onun derisi. Ve عمر, رضي الله عنه, hadîsinde: “**ثمَرة السوط**’u dövdü, ta ki onun için alındı”; muhaffefe; yani kamçının ucu.

Ve **ثَمَر السياط**: uçlarının düğümleri. Ve had cezası hadîsinde: “Meyvesi kesilmemiş bir kamçı getirdi”; yani ucu. Ve ancak عمر, رضي الله عنه, kamçının **ثمرة**’sini, onunla vurulana hafifletme olarak yumuşasın diye dövdü. Ve **الثَّامر**: **اللُّوبِياءُ**’dır; Ebû Hanîfe’den; ikisi de addır.

Ve sütten **الثَّمِير**: kaymağı çıkmamış olan. Ve denildi ki: **الثَّمِير** ve **الثَّمِيرة**: kaymağı ortaya çıkmış olan. Ve denildi ki: **الثميرة**: kaymağın, toplanıp olgunlaşmasının vaktine erişmeden önce, **الصُّلوح**tan, ortaya çıkmasıdır. Ve **ثَمَّر السِّقاءُ تثميراً** ve **أَثْمَر**. Ve denildi ki: sütten **المُثْمِر**: üzerinde taneciklenme ve kaymak görünen; bu, **الرُّؤوب** sırasında olur. Ve **أَثْمَر الزُّبْدُ**: toplandı. الأَصمعي: çalkalanmak için vakti eriştiğinde, üzerinde taneciklenme ve kaymak görünürse, o **المُثْمِر**’dir. ابن شميل dedi ki: o **الثَّمير**’dir; çalkalandığı zaman deride çakıl benzerleri görülür; sonra toplanır da kaymak olur; küçük kaldığı müddetçe o **ثَمِير**’dir. Ve **ثَمَّر السقاءُ** ve **أَثْمَر**. Ve “**ابن لبنك  لَحَسَنُ الثَّمَر**”; ve “**قد أَثْمَر مِخاضُك**”. Ebû منصور dedi ki: bu, sütün **ثَمِيرة**’sidir de. Ve معاوية hadîsinde: bir cariyeye dedi ki: “Yanında ikram var mı?” Dedi ki: “Evet: mayalı ekmek, **لَبَن ثَمِير** ve **حَيْسٌ جَمِير**.” **الثَّمير**: kaymağı taneciklenmiş ve **ثَمِيرته** yani kaymağı ortaya çıkmış olandır. Ve **الجمير**: toplanmış olandır.

Ve **ابن ثَمِيرٍ**: ay ışıklı gece; dedi ki:
وإِني لَمِنْ عَبْسٍ، وإِن قال قائِلٌ
على رَغْمِهمْ: ما أَثْمَرَ ابنُ ثَمِير

Kastetti: ve ben عبس’tanım; “**ما أَثمر**” (meyve vermedi). Ve **ثامرٌ** ve **مُثْمرُ**: iki addır.

**مقاييس اللغة**:
(**ثمر**) **الثاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; o da, bir şeyden, toplanmış olarak doğan bir şeydir; sonra başkası ona, استعارة olarak, حمل edilir.

Böylece **الثَّمَر** bilinen (bir şey)dir. Denir: **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمَرٌ** ve **ثِمارٌ** ve **ثُمُر**. Ve **الشّجر الثامِر**: **يُثْمرُ** (meyve verir) vakti erişmiş olan (ağaç)tır. Ve **الـمُثْمِر**: içinde **الثَّمَر** bulunan (şey)dir. İbn Düreyd ([7]) böyle dedi. Ve adam **ثمّر** malını: onun üzerinde güzelce durdu (iyi idare etti). Ve duada denir: “**ثَمَّرَ اللهُ مالَه**” yani onu çoğalttı. Ve **الثّمِيرة** sütten, **يُثْمِرُ** olduğu zaman, beyaz **الجُمَّار** gibi olur; ve bu, kıyastır. Ve kırbacın düğümüne **ثَمَرة** denir; bu ise bir benzetmedir.

Ve باب’dan şâz olanlardan*: **ليلة ابن ثَمِيرٍ**; o, ay ışıklı gecedir ([8]). Ve ben onun aslını bilmiyorum.

**القاموس المحيط**:
**الثَّمَرُ**, harekeli olarak: ağacın yükü (meyvesi), ve malın türleri; **الثَّمار** gibi, **سَحاب** gibi; tekili **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمُرَةٌ**, **سَمُرَة** gibi; çoğulu **ثِمارٌ**, ve çoğulun çoğulu **ثُمُرٌ**, ve çoğulun çoğulunun çoğulu **أثمارٌ**; ve altın ve gümüş. Ve **الثَّمَرَةُ**: ağaç; ve baş derisi; dilden: onun ucu; kırbaçtan: uçlarının düğümü; ve nesil; ve çocuk. Ve **ثَمَرَ الشَّجَرُ**,
ve **أَثْمَرَ**: onda **الثَّمَر** oldu. Ve **الثَّامِرُ**: meyvesi çıkan (şey)dir. Ve **المُثْمِرُ**: toplanacak (hale) erişen (şey)dir. Ve **الثَّمْراءُ**: **الثَّمَرَة**’nin cem‘i; ve bizzat bir ağaç; ve Tâif’in, Serât’a bitişik tarafında bir tepe; ağaçtan: meyvesi çıkan (şey); ve meyvesi çok olan toprak; **الثَّمِرَة** gibi. Ve **ثَمَرَ الرَّجُلُ**: mal edindi; koyun için: onun için ağacı topladı. Ve **مالٌ ثَمِرٌ**, **كَتِف** gibi; ve **مَثْمورٌ**: çok (olan); ve **قومٌ مَثْمورونَ**. Ve **الثَّميرَةُ**: kaymağın toplanmasından önce görünen şey; ve kaymağı görünen süt; yahut kaymağı çıkmamış olan (süt); ikisinde de **الثَّمير** gibi. Ve **ثَمَّرَ السِّقاءُ تَثْميراً**: üzerinde kaymağın tanelenmesi göründü; **أَثْمَرَ** gibi. (Ve) bitki: çiçeğini döktü ve meyvesi bağladı. Adam malını: onu büyüttü ve çoğalttı. Ve **أثْمَرَ**: malı çoğaldı. Ve **الثامِرُ**: börülce; ve ekşilik otunun çiçeği. Ve **ابنُ ثَميرٍ**: ay ışıklı gece. Ve **ثَمْرٌ**: bir vadi; ve harekeli olarak: Yemen’de bir yer. Ve **زُبَيْر** gibi: muhaddis Muhammed b. Abdurrahim’in dedesi. Ve “**وما نَفْسِي لَكَ بِثَمِرَةٍ**”, **فَرِحَة** gibi; yani: benim nefsimde senin için bir tatlılık yoktur.

**تاج العروس**:
ث م ر
**الثَّمَرُ** harekeli olarak: ağacın yükü (meyvesi). Ve hadiste: “**لا قَطْعَ في ثَمَرٍ ولاَ كَثَرٍ**”. İbnü’l-Esîr dedi: **الثَّمَر**: hurma ağacının tepesindeki taze hurmadır; o depolanınca **التَّمْر** olur. Ve **الكَثَر**: **الجُمّار**’dır. Ve **الثَّمَر** bütün meyvelere söylenir ve hurma meyvesine galip gelir. Şeyhimiz dedi: ve onu Molla Ali, **نامُوس**’unda az bir tasarrufla aldı; ve onu, “hurma meyvesine galip gelir” sözünde tenkit ettiler; çünkü bu galebeye dair söyleyen yoktur; bilakis dil örfü şudur ki: **ثَمَرَ النَّخْلِ** ancak tecrid halinde fevkiyye ile söylenir; nitekim mesela **العِنَبُ** ve **الرذُمّانُ** ve bunun benzerleri denir; ve hurma ağacına ancak izafetle, mesela **ثَمَرِ النَّخْلِ** gibi, ıtlak olunur. Allah daha iyi bilir.

Mecazdan: **الثَّمَرُ**: İbn Abbas’tan, elde edilmiş, semerelendirilmiş malın türleri; **البَصَائر**’de böyle (geçer); hafifletilir de ağırlaştırılır da. Ve Ebû Amr okudu: “**وكانَ له ثُمْرٌ**” ve onu mal türleriyle tefsir etti; **الصّحاح**’ta böyle.

Ve **التهذيب**’de: Mücâhid, Allah’ın sözü “**وكانَ له ثَمَرٌ**” hakkında dedi ki: Kur’an’da **ثُمُر**’dan olan her şey maldır; **ثَمَر**’dan olan her şey ise meyvelerdir. Ve Ezherî senediyle rivayet etti; dedi ki: Selâm Ebû’l-Münzir el-kârî, Allah’ın sözü “**وكانً له ثَمَرٌ**” hakkında dedi: fethalıdır; **ثَمَرة**’nin cem‘idir. Ve kim **ثُمُر** okursa dedi ki: her maldan (demektir). Dedi ki: bunu Yûnus’a haber verdim de kabul etmedi; sanki ikisi onun yanında eşit gibiydi. **كالثَّمَارِ** **كسَحابٍ**: diğer nüshaların hepsinde böyle. Şeyhimiz dedi: bir topluluk onu inkâr etti; ve bir kavim dedi ki: bu, bazı şiirlerinde vuku bulan bir işbâ‘dır; sabit olmaz.

Ben dedim: Şeyhimizin, topluluğun onu inkâr ettiğine dair zikrettiği yerindedir; ve onun, bazı şiirlerinde vuku bulduğunu zikretmesine gelince: onu Tırimmâh’ın şiirinde buldum; fakat o, **الثَّيْمَار** dedi; **الثاء**’ın fethası ve **التَّحْتِيَّة**’nin sükûnu ile:

حتّى تَرَكْتُ جَنَابَهم ذا بَهْجَة ... وَرْدَ الثَّرَى مُتَلَمِّعَ الثَّيْمَارِ .

Tekili **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمُرَةٌ**, sonuncusu **سَمُرَة** gibi; onu İbn Sîde zikretti; dedi ki: Sîbeveyh, **الثَّمَر** hakkında **ثَمُرَةً**’yi rivayet etti; ve onun cem‘i **ثَمُرٌ**, **سَمُرَة** ve **سَمُرٍ** gibi. Dedi ki: kırılmaz; çünkü onların كلامında **فَعُلَة** azdır; ve **الثَّمُرَة**’yi ondan başkası rivayet etmedi. Şeyhimiz dedi: vahid çoğalınca ıstılaha muhalefet etti; ve o, “ve o, **بهاء** iledir” sözüdür. Cem‘i **ثِمَارٌ**, **جَبَل** ve **جِبَال** gibi. Ve **وجج** yani cem‘in cem‘i: **ثُمُرٌ**, **كِتاب** ve **كُتُب** gibi; Ferrâ’dan. Ve **وججج** yani cem‘in cem‘inin cem‘i: **أَثْمَارٌ**. İbn Sîde dedi: ve caiz olur ki **الثُّمُر** **ثَمَرَة**’nin cem‘i olsun; **خَشَبَة** ve **خُشُب** gibi; ve **ثِمَار**’ın cem‘i olsun; çünkü **خَشَبَة** ve **خُشُب** babı, **رِهَان** ve **رُهُن** babından daha çoktur. Dedi ki: yani cem‘ onların كلامında azdır. Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **ثَمَرَةٌ** sonra **ثَمَرٌ** sonra **ثُمُرٌ** cem‘in cem‘idir; ve **الثَّمُر**’un cem‘i **أَثْمَارٌ**, **عُنُق** ve **أعناق** gibi. **الثَّمَرَة**’ye gelince, onun cem‘i **ثَمَرَاتٌ**, **قَصَبَة** ve **قَصَبَات** gibi; **الصّحاح** ve **المصْباح**’ta böyle. Şeyhimiz dedi: bu lafız, cem‘inin mertebelerinde, garip benzerlikler ve nazîrlerdendir. İbn Hişâm, **شرح الكعبيّة**’de dedi: bu tertipte cem‘lerde bu lafzın bir benzeri yoktur; ancak **الأكَم** müstesna; çünkü o onun gibidir: müfred **أكَمَةٌ** harekeli; cem‘i **أكَمٌ** harekeli; ve **الأكَم**’in cem‘i **إكامٌ**, **ثَمَرة** ve **ثَمَر** ve **ثِمَار** gibi; ve **الإكام**’ın kesre ile cem‘i **أُكُمٌ** iki damme ile; nitekim **ثِمارٌ** ve **ثُمُرٌ** denildi; **كتاب** ve **كُتُبٍ** gibi. Ve **الأُكُمُ**’un iki damme ile cem‘i **آكامٌ**, **ثُمُر** ve **أثْمَارٍ** gibi. Ve onun nazîri **عُنُقٌ** ve **أعناقٌ**’tır. Ve **الأثْمَار** ve **الآكام**’ın cem‘i **أثامِيرُ** ve **أكامِيمُ**’dir; böylece altı mertebedir; bu iki lafızdan başkasında bulunmaz. Allah daha iyi bilir.

**الثَّمُرُ**: altın ve gümüş; bunu el-Fârisî hikâye etti, onu **مُجاهِد**’e yükselterek, O’nun عزّ وجلّ kavlinde: “**وكان له ثُمُرٌ**” (âyetinde), onunla okuyan kimse hakkında. Dedi ki: Bu, dilde bilinen bir şey değildir; o bir mecazdır.

**والثَّمَرَةُ**: ağaç; Sa‘leb’den.
**الثَّمَرَةُ**: baş derisi; İbn Şümeyl’den.

Mecazdandır: **الثَّمَرَةُ مِن اللِّسَان**: onun ucu ve tatlı kısmı; “Falan kimse beni dilinin **ثَمَرَةِ**’siyle vurdu” dersin.

İbn Abbâs hadîsinde: “O, dilinin **ثَمَرَةٍ**’sini tuttu ve dedi: ‘Hayır söyle, ganimet elde edersin; yahut kötülükten el çek, selâmet bulursun.’”

Şemir dedi ki: Muradı: dilinin ucunu tuttu.
İbnü’l-Esîr dedi ki: Yani, onun alt tarafında bulunan ucu.

Mecazdandır: **الثَّمَرَةُ مِن السَّوْط**: uçlarının düğümü; şekil ve ondan sarkma bakımından meyveye benzetme olarak, ağacın meyvesinin sarkması gibi; musannifin **البَصَائر**’inde böyledir.

Hadîste: “Ömer cellâda, kamçısının **ثَمَرَةَ**’sini dövmesini emretti”; yani, vurulana hafifletme olarak yumuşasın diye.

Mecazdandır: “Falanın **ثَمَرَةُ**’si kesildi”; yani sırtı; bununla nesli kastedilir.

Amr b. Saîd hadîsinde: “Muâviye’ye dedi ki: ‘Derisi solmuş ve **ثَمْرَتُه** kesilmiş kimse hakkında niçin soruyorsun?’” Neslini kastediyor; ve denildi ki: cinsî birleşmeye şehvetinin kesilmesi.

Mecazdandır: **الوَلَدُ ثَمَرَةُ القَلْبِ**.

Hadîste: “Kulun çocuğu ölünce Allah meleklerine der ki: ‘Onun gönlünün **ثَمَرَةَ**’sini mi aldınız?’ Derler ki: ‘Evet.’”

Çocuğa **ثَمَرَةٌ** denildi; çünkü **الثَمَرَةَ** ağacın ürettiği şeydir, çocuk da babanın ürettiğidir.

Bazı müfessirler, Yüce Allah’ın kavlinde: “**ونَقْصٍ مِنَ الأموالِ والأنْفُسِ والثَّمَرَاتِ**” yani: çocuklar ve torunlar, musannifin **البصائِر**’inde böyledir.

**المُحْكَم**’de: **ثَمَرَ الشَّجرُ** ve **أَثْمَرَ**: onda meyve oldu.
Veya **الثّامِرُ**: meyvesi çıkan şey.
**المُحْكَم**’in ibaresi: meyve vermesinin vakti erişen.
**والمُثْمِرُ**: toplanmasına erişen.

Bu, Ebû Hanîfe’dendir; ve şu beyti inşâd etti:
تَجْتَنِي ثَامِرَ جُدّادِه ... من فُرَادَى بَرَمٍ أو تُؤَامْ

Ve denildi ki: **ثَمَرٌ مُثْمرٌ**: olgunlaşmadı; **وثامرٌ**: olgunlaştı.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أثْمَرَ الشّجَرُ**: meyvesi olgunlaşmadan önce çıktığında; o **مُثْمِرٌ**’dir. Ve **ثَمَرَ الثَّمَرُ يَثْمُرُ**: o **ثامرٌ**’dir.

Ve **شَجَرٌ ثامرٌ**: meyvesi eriştiğinde.

Ali hadîsinde: “**ذاكياً نَبْتُها ثامراً فَرْعُهَا**”.

**والثَّمْرَاءُ**: **الثَّمَرَةِ**’nin çoğulu; **الشَّجْراءِ**’nın **الشَّجَرَةِ**’nin çoğulu olması gibi.

Ebû Züeyb el-Hüzelî, arının vasfında dedi:
تَظَلُّ على الثَّمْرَاءِ منها جَوارسٌ ... مَراضيعُ صُهْبُ الرِّيشِ زُغْبٌ رِقابُها

**الجَوارسُ**: ağacın yaprağını **تَجْرُسُ** eden, yani onu yiyen arılar.
**والمَراضيع** burada: arıların küçükleri.
**وصُهْبُ الرِّيشِ**: kanatlarını kastediyor.

Denildi ki: Ebû Züeyb’in beytindeki **الثَّمْراءُ** belirli bir ağaçtır; ve denildi ki: bir dağın adıdır; o, Tâif’in yarığında, Serât’a bitişik olan bir tepedir; bunu es-Sagânî nakletti.

**الثَّمْرَاءُ** ağaçtan: meyvesi çıkan şey.
**وشَجرةٌ ثَمْرَاءُ**: meyveli.
**الثَّمْرَاءُ**: meyvesi çok olan arazi.

Ebû Hanîfe dedi ki: Ağaç yükü yahut yerin meyvesi çoğalınca o **ثَمْراءُ**’dır; **كالثَّمِرَةِ** yani **كفَرْحَة** gibi; bütün nüshalarda böyledir.

Ebû Hanîfe’nin sözünün nassında olan ise: **أرضٌ ثَمِيرَةٌ**: meyvesi çok; **وشَجَرةٌ ثَمِيرَةٌ** ve **ونَخْلَةٌ ثَمِيرَةٌ**: **مُثْمِرَة**.

Ve denildi ki: ikisi de meyvesi çok olanlardır; çoğulu **ثُمُرٌ**’dur; bakılsın.

Mecazdandır: **ثَمَرَ الرَّجلُ** (nasara gibi) **ثمُوراً**: mal edindi; yani malı çoğaldı; **كأَثْمَرَ** gibi; **الأساس**’ta böyledir.

**ثَمَرَ للغَنَم ثُمُوراً**: onlar için **الثَّمَرَ**’i, yani ağacı topladı.

Mecazdandır: **مالٌ ثَمِرٌ** (ketf gibi) ve **مَثْمُورٌ**: çok, bereketli.
Ve **ثَمُرَ ماله يَثْمُرُ**: çoğaldı.
Ve **قَومٌ مَثْمورون**: malı çok olanlar.
Ve falan **مَحْدودٌ**: ona mal **يَثْمُر** etmez.

**والثَّمِيرَةُ**: tereyağının toplanıp olgunlaşmasının uygun vaktine erişmeden önce görünen şey.

Denildi ki: **الثَّمِيرَةُ**: tereyağı görünen süt; yahut tereyağı çıkmamış olan; **كالثَّمِيرِ** ikisinde de.

Muâviye hadîsinde: “Bir câriyeye dedi ki: ‘Yanında ikram var mı?’ Dedi ki: ‘Evet; mayalı ekmek, **لَبَنٌ ثَمِيرٌ**, ve **حَيْسٌ جَمِير**.’”

İbnü’l-Esîr dedi ki: **الثَّمِيرُ**: tereyağı tanelenmiş ve **ثَمِيرَتُه** yani tereyağı ortaya çıkmış olan.
**والجَمِيرُ**: toplanmış olan.

Mecazdandır: **ثَمَّرَ السِّقاءُ تَثْمِيراً**: üzerinde tereyağının tanelenmesi göründüğünde; **كأَثْمَرَ** gibi; o **مُثْمِرٌ**’dir; bu, **الرُّؤُوبِ** sırasında olur.
Ve **أَثْمَرَ الزُّبْدُ**: toplandı.

El-Asma‘î dedi ki: Çalkalanması için eriştiğinde, üzerinde tanelenme ve tereyağı görünürse o **المُثْمِرُ**’dir.

İbn Şümeyl dedi ki: O **الثَّمْيرُ**’dir; çalkalandığında deride çakıl benzerleri görülür; sonra toplanır da tereyağı olur; küçük kaldığı müddetçe o **ثَمِيرٌ**’dir.

Ve denilir: “Senin sütünün **الثَّمَرِ**’i ne güzeldir.”
Ve “Senin çalkalaman **أثْمَر** etti.”

Ebû Mansûr dedi ki: O, sütün **ثَمِيرَةُ**’sidir de.

**الأساس**’ın secilerinden: “Allah bize onun ekşisini yeterli kılsın ve bize onun **ثَمِير**’ini içirsin.”

**ثَمَّرَ النَّبَاتُ تَثْمِيراً**: çiçeği döküldü ve meyvesi bağladı; bunu İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den rivayet etti.

Mecazdandır: **ثَمَّرَ الرجلُ مالَه تَثْمِيراً**: onu büyüttü ve çoğalttı; ve denilir: “Allah malını **ثَمَّرَ** etsin.”
Ve **أَثْمَرَ الرَجلُ**: malı çoğaldı; **كثَمَرَ** gibi.

Eş-Şihâb, **شِفَاء الغَليل**’de dedi ki: **أَثْمَرَ** lâzım olur; bu, meşhur olan ve **الكتاب العَزِيز**’de vârid olandır; dil ehlinin çoğu ondan başkasına temas etmedi. Ve müteaddî olarak da vârid oldu; Ezherî’nin **تَهْذيبه**’ndeki sözü gibi: “**يُثْمِر ثَمَراً فيه حُمُوضَةٌ**”; ve onu birçok fasih de böyle kullandı; İbnü’l-Mu‘tez’in sözü gibi:
وغَرْسٍ مِن الأحْبَابِ غَيَّبْتُ في الثَّرَى ... فأَسْقَتْه أجْفَانِي بسَيْحٍ وقاطِرِ
فأَثْمَرَ هَمّاً لا يَبِيد وحَسَرَةً ... لقَلْبِيَ يَجْنِيهَا بأَيْدِي الخَوَاطِرِ

Ve İbn Nubâte es-Sa‘dî dedi ki:
وتُثْمِرُ حاجةُ الآمالِ نُجْحاً ... إذا ما كان فيها ذا احْتِيَالِ

Ve Muhammed b. Eşref —ki o, dilin imamlarındandır— dedi ki:
كأنَّما الأغصانُ لما عَلا ... فُرُوعَها قَطْرُ النَّدَى نَثْرا
ولاحَتْ الشَّمْسُ عليها ضُحىً ... زَبَرْجَدٌ قد أثْمَرَ الدُّرَّا

Ve İbnü’r-Rûmî dedi ki:
" سيُثْمِرُ لي ما أثْمَرَ الطَّلْعَ حائِطٌ .

Bunun dışında sayılmayacak şeyler.

Şeyhimiz dedi ki: Şeyh Abdülkâhir de **دلائل الإعجاز**’da ve es-Sekkâkî de **المفتاح**’ta onu böyle kullandı; şârihleri onu böyle görmeyince şârih dedi ki: Bu kitabın yerlerinde **الإثمار**’ı bizzat kendisiyle müteaddî kullandı; belki onu **الإفادة** manasına tazmîn etti.

**والثّامِرُ**: börülce; Ebû Hanîfe’den; ikisi de isimdir.
**والثّامِرُ**: hummazın çiçeği; o kırmızıdır; dedi ki:
" مِنْ عَلَقٍ كثامِرِ الحُمّاضِ .

Ve denilir: O, onun meyvesinin ve yükünün adıdır.

Ebû Mansûr dedi ki: Onunla, olgunlaşması sırasında meyvesinin kızıllığını murad etti; şu sözünde dediği gibi:
كأنَّما عُلِّقَ بالأَسْدانِ ... يانِعُ حُمّاضٍ وأُرْجُوانِ .

Mecazdandır: **ابنُ ثَمِيرٍ**: ayın tamam olması sebebiyle ay ışıklı gece; dedi ki:
وإنِّي لَمِنْ عَبْسٍ وإنْ قال قائِلٌ ... على زَعْمِهِمْ ما أَثْمَرَ ابنُ ثَمِيرِ .

Muradı: “Ve ben, Abes’tenim; **ابنُ ثَمِيرٍ** ne meyve verdiyse…”

Ve **ثَمْرٌ** (fetha ile, sonra sükûn ile): bir vadi; onu **الصَّغَانيّ** nakletmiştir. **ثَمَرُ** (hareke ile): Yemen’de **ذَمَارِ** köylerinden bir **ة**.

**ثُمَيْرٌ** ( **زُبَيرٍ** gibi): **الطَّبَرَانِيّ** ve başkasından rivayet eden, Mısırlı **الثُّمُيريّ** muhaddis **ثُمَيْرٍ** ibn **عبدِ الرَّحيم** ibn **ثُمَيْرٍ**’in dedesi. Onların sözü: **ما نَفْسِي لكَ بثَمِرَةٍ** ( **فَرِحَةٍ** gibi) yani: “Senin için nefsimde bir tatlılık yoktur”; onu **الصَّغَانيُّ** **الفَرّاءِ**’dan nakletmiştir ve bu bir mecazdır. **الزَّمَخْشَرِيُّ** bunu **الأساس**’ta **تمر** maddesinde **بالمُثَنّاة** ile zikretmiştir; musannifin orada da geçti ve onu **بطَيِّبَة** ile tefsir etti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**المُبَايَعة** hadîsinde: “فأَعْطاه صَفْقَةَ يَده وثَمَرَةَ قَلْبه” yani ahdinin hâlisi; ve bu bir mecazdır. **الأساس**’ta: “وخَصَّني بثَمَرَةِ قَلْبه” yani muhabbetiyle. **ثامِرُ الحِلْم**: onun tamı; **ثامِرِ الثَّمَرَةِ** gibi; o da ondan olgun olandır. Ve **ابنُ الأعرابيِّ** şu beyti inşad etti:

والخَمْرُ ليستْ مِن أَخِيك ول ... كنْ قد تَغُرُّ بثامِرِ الحِلْمِ .

Ve bu bir mecazdır; şöyle de rivayet olunur: **بآمِنِ الحِلْم**. Ve **العَقْلُ المُثْمِرُ**: Müslümanın aklıdır; ve **العَقْلُ العَقِيمُ**: kâfirin aklıdır. Ve gökte **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمَرٌ**: buluttan bir leke(ler)dir. Ve bir şeyden sâdır olan her fayda için denir: **ثَمَرَتُه**; senin sözün gibi: **ثَمَرَةُ العِلْمِ العَمَلُ الصَّالِحُ** ve **ثَمَرَةْ العَمَلِ الصّالِحِ الجَنّةُ**. Ve **أثْمَرَ القَومَ**: onlara meyvelerden yedirdi. Ve onların sözünde: “مَن أطْعَمَ ولم يُثْمِرْ كان كَمَنْ صَلَّى العِشَاءَ ولم يُوتِرْ”; ve şair bunun hakkında şöyle der:

إذا الضِّيفانُ جاؤوا قُمْ فقَدِّمْ ... إليهمْ ما تَيَسَّرَ ثُمَّ آثِرْ
وإنْ أطْعَمْتَ أقْوَاماً كِراماً ... فَبَعْدَ الأَكْلِ أكْرِمْهم وأثْمِرْ
فمَنْ لم يُثْمِرِ الضِّيفَانَ بُخْلاً ... كمَنْ صَلَّى العِشَاءَ وليس يُوتِرْ .

Musannifin **البَصائِر**’inde olduğu gibi. Ve **عُمَارَةُ بنُ عَقِيل** dedi:

ما زَالَ عِصْيَانُنَا لله يُرْذِلُنَا ... حتّى دُفِعْنَا إلى يَحْيَى ودِينَارِ
إلى عُلَيْجَيْنِ لم تُقْطَعْ ثِمَارُهما ... قد طالَما سَجَدَا للشَّمْسِ والنّارِ .

“Bizi sünnet etmedi”yi kasteder.
