# ثمل (ث-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AB%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ث - م - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء واللام والميم معهما
م ث ل، ث م ل، ل ث م، ث ل م مستعملات
مثل:
المَثَلُ: الشيءُ يُضرَبُ للشيء فيُجْعَل مِثْلَه.
والمَثَلُ: الحديث نفسُه.
وأكثرُ ما جاءَ في القرآن نحوُ قوله- جَلَّ وعزَّ-: "مثل الجنَّةِ التي وُعِدَ المُتَّقُونَ" فيها أنهار، فمَثَلُها هو الخَبَرُ عنها.
وكذلك قوله تعالى: "ضُرِبَ مَثَلٌ فاستمِعوا له"، ثمّ أخبَرَ: أَنَّ الذين تَدعونَ من دونِ اللهِ، فصارَ خَبَرُه عن ذلك مَثَلاً، ولم تكن هذه الكلماتُ ونحوُها مَثَلاً ضُرِبَ لشيءٍ آخر كقوله تعالى: "كَمثَلِ الحِمارِ يَحمِلُ"، و"كَمَثلَ الكلْبِ".
والمِثلُ: شِبْهُ الشيءِ في المِثال والقَدْر ونحوِه حتى في المعنى.
ويقال: ما لهذا مَثيلٌ.
والمِثالُ: ما جُعِلَ مقداراً لغيره، وجمعُه مُثُل، وثلاثة أمثلةٍ.
والمُثُول: الانتِصابُ قائماً، والفعل: مَثَلَ يَمْثُلُ، قال لبيد:
ثم أَصدَرُنا هُما فـي وارِدٍ		صادِرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
والتَّمثيل: تصويرُ الشيءِ كأنَّه تنظُر إليه.
والتِّمثال: اسْمٌ للشيءِ المُمَثَّل المُصَوَّر على خِلْقةِ غيره، كَسَرْتَ التاءَ حيث جَعَلت اسماً بمنزلةِ التِّجفافِ وشِبْهِهِ، ولو أرَدْتَ مصدراً لفَتَحتَ، وجاءتْ تِفعالٌ في حروف قليلةٍ نحو تِمراد وتِلقاء، وإنّما صارَ تِلقاءُ اسماً لأنّه صار في حال لدُن، وفي حال حِيال، وما كانَ مصدراً فالتّاء مفتوحةٌ يُجرَى مُجرَى المصدر في كلام العرب، لا يُجمَع ولا يُصَغَّرُ، وهذا أمثَلُ من ذلك، أي أفضَلُ.
ثمل:
الثَّميلةُ: الماءُ القليل الباقي في الحَوض والسِّقاء.
والثَّمَلةُ: خِرْقة الهِناء، وتكون ايضاً من الصوف ونحوِه.
والثَّمَل: الظِّلُّ.
والثَّمَل: السُّكْرُ.
والمُثَمَّلُ: السُّمُّ لأنه يُثَمِّلُ من يلجَأ إليه.
لثم:
اللَّثْمُ: وضعُكَ فاكَ على في آخَرَ، ومنه اللِّثامُ، أي شَدُّكَ الفَمَ بالمِقنَعةِ.
ثلم:
الثَّلمة معروفة، ثَلْمَةُ الحائط ونحوِه.
ملث:
مَلثُ الظلام ونحوِه أي اختِلاط السواد.

##### Türkçe

باب **الثاء** ve **اللام** ve **الميم** onlarla birlikte

**م ث ل**، **ث م ل**، **ل ث م**، **ث ل م** kullanımdadırlar
**مثل**:
**المَثَلُ**: bir şey için bir şeye vurulan (misal getirilen) şeydir; böylece onun benzeri kılınır.
Ve **المَثَلُ**: hadisin kendisidir.
Ve Kur’an’da en çok gelen, onun sözü -yüce ve aziz- gibidir: “**مثل** cennetin ki takvâ sahiplerine vaad olundu” onda ırmaklar vardır; onun **مَثَلُ**i, onun hakkında haberdir.
Ve yine O’nun sözü, yüce: “**ضُرِبَ مَثَلٌ**; öyleyse onu dinleyin”, sonra haber verdi: Allah’tan başka çağırdıklarınız; böylece onun bu husustaki haberi **مَثَلاً** oldu; ve bu kelimeler ve benzerleri, O’nun sözü gibi başka bir şeye vurulan bir **مَثَل** değildi: “**كَمثَلِ الحِمارِ يَحمِلُ**”, ve “**كَمَثلَ الكلْبِ**”.
Ve **المِثلُ**: misalde, ölçüde ve benzerinde, hatta manada, şeyin benzeridir.
Ve denilir: bunun için bir **مَثيلٌ** yoktur.
Ve **المِثالُ**: başkası için ölçü kılınan şeydir; onun çoğulu **مُثُل**’dür; ve üç **أمثلةٍ**.
Ve **المُثُول**: ayakta dikilerek doğrulmadır; fiil: **مَثَلَ يَمْثُلُ**. Lebîd dedi:
ثم أَصدَرُنا هُما فـي وارِدٍ		صادِرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
Ve **التَّمثيل**: sanki ona bakıyormuşsun gibi şeyin tasvir edilmesidir.
Ve **التِّمثال**: başkasının yaratılışı üzere temsil edilip tasvir olunan şey için bir isimdir; **التاء**’yı kesreledin; çünkü **التِّجفاف** ve benzeri menzilesinde bir isim kıldın; eğer bir mastar isteseydin fetha ederdin. Ve **تِفعالٌ** az harflerde geldi; **تِمراد** ve **تِلقاء** gibi. Ancak **تِلقاءُ** isim oldu; çünkü **لَدُن** hâlinde ve **حِيال** hâlinde oldu. Mastar olan ise, **التّاء** fethalıdır; Arapların sözünde mastarın yürütüldüğü gibi yürütülür: cem‘ edilmez ve küçültülmez. Ve bu, ondan daha **أمثَلُ**dür; yani daha faziletlidir.

**ثمل**:
**الثَّميلةُ**: havuzda ve kırbada kalan az sudur.
Ve **الثَّمَلةُ**: kına bez parçasıdır; ayrıca yün ve benzerinden de olur.
Ve **الثَّمَل**: gölgedir.
Ve **الثَّمَل**: sarhoşluktur.
Ve **المُثَمَّلُ**: zehirdir; çünkü ona sığınanı **يُثَمِّلُ**.

**لثم**:
**اللَّثْمُ**: ağzını bir başkasının ağzına koymandır; ondan **اللِّثامُ** (vardır); yani ağzı **المِقنَعةِ** ile bağlamandır.

**ثلم**:
**الثَّلمة** bilinir; duvarın ve benzerinin **ثَلْمَةُ**’si.

**ملث**:
**مَلثُ** karanlığın ve benzerinin; yani siyahlığın karışması.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الثَميلَةُ: البقيّةُ من الماء في الصخرة وفي الوادي، والجمع ثَميلٌ. والثَميلَةُ أيضاً: البقيّةُ تبقى من العلف والشراب في بطن البعير وغيره. وكلُّ بقيةٍ ثَميلَةٌ. وقال يونس: يقال ما ثَمَلْتُ شرابي بشيءٍ من طعام، ومعناه ما أكلت قبل أن أشربَ طعاماً؛ وذلك يسمَّى الثَميلَةَ. قال أبو عمرو: الثَمَلَةُ بالتحريك: البقية في أسفل الإناء وغيره، وكذلك الثُمْلَةُ بالضم. والثَمَلَةُ أيضاً بالتحريك: صوفَةٌ يُهْنأُ بها البعيرُ. وهي المِثْمَلَةُ أيضاً، بالكسر. والثُمالُ أيضاً بالضم: السمُّ المُنْقَعُ، وكذلك المُثَمَّلُ بالتشديد، كأنه أُنْقِع فبَقيَ وثَبَتَ. والثُمال أيضاً: جمع ثُمالَةٍ، وهي الرغْوة وقد أَثْمَلَ اللبنُ، أي كثرت ثُمالَتُهُ. والثُمالَةُ أيضاً مثل الثَمَلَةِ، وهي البقيّة في أسفل الإناء أو الحوض. وقد أَثْمَلْتُ الشيء، أي أبقيته، وثَمَّلْتُهُ تَثْميلاً: بَقَّيْتُهُ. والثِمالُ بالكسر: الغِياثُ. يقال: فلان ثِمالُ قومه، أي غياثٌ لهم يقوم بأمرهم. والمَثْمَلُ: الملجأُ. وثَمِلَ الرجل بالكسر ثَمَلاً، إذا أخذ فيه الشرابُ، فهو ثَمِلٌ، أي نَشْوانٌ.

##### Türkçe

**الثَميلَةُ**: kayada ve vadide sudan kalan artıktır; çoğulu **ثَميلٌ**’dir. Ve **الثَميلَةُ** ayrıca: devenin ve başkasının karnında yem ve içecekten kalan artıktır. Ve her artık **ثَميلَةٌ**’dir. Yûnus dedi: “**ما ثَمَلْتُ شرابي بشيءٍ من طعام**” denir; manası: içmeden önce bir yemek yemedim; ve bu **الثَميلَةَ** diye adlandırılır. Ebû Amr dedi: harekeli olarak **الثَمَلَةُ**: kabın altındaki ve başkasındaki artıktır; ve yine zamme ile **الثُمْلَةُ** böyledir. Ve **الثَمَلَةُ** ayrıca harekeli olarak: deveye onunla katran sürülen bir yün parçasıdır. Ve o, kesre ile **المِثْمَلَةُ**’dir de. Ve **الثُمالُ** da zamme ile: ıslatılmış zehirdir; ve şeddeli olarak **المُثَمَّلُ** de böyledir; sanki ıslatılmış da kalmış ve sabit olmuştur. Ve **الثُمال** da: **ثُمالَةٍ**’nin çoğuludur; o köpüktür; ve süt **أَثْمَلَ** etti, yani onun **ثُمالَتُهُ** çoğaldı. Ve **الثُمالَةُ** da **الثَمَلَةِ** gibidir; o, kabın yahut havuzun altındaki artıktır. Ve ben şeyi **أَثْمَلْتُ**, yani onu bıraktım; ve onu **ثَمَّلْتُهُ تَثْميلاً**: onu bıraktım. Kesre ile **الثِمالُ**: imdattır. Denir ki: falan, kavminin **ثِمالُ**’ıdır; yani onlar için bir imdattır, işlerini üstlenir. Ve **المَثْمَلُ**: sığınaktır. Ve adam kesre ile **ثَمِلَ** **ثَمَلاً**, içki ona tesir ettiğinde; o hâlde o **ثَمِلٌ**’dir; yani sarhoştur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ل م
ثلم ، ثمل ، مثل ، ملث ، لثم .
ثلم : الحرّاني ، عن ابن السِّكِّيت : في الإناء ثَلْمٌ ، إذا انْكسر مِن شَفَته شَيءٌ .
وفي السَّيْف ثَلْمٌ .
قال : والثَّلَمُ : ثَلْم الوادِي ، وهو أن يَنْثَلم جُرْفُه .
قلتُ : ورأَيتُ بناحية الصّمَّان موضعاً يقال له : الثّلَم ؛ وأَنشدني أَعْرابيٌّ :
تَرَبَّعَتْ جوَّ خُوَيَ فالثَّلَم
والثَّلْمَةُ : الموضعُ الذي قد انْثَلَم ؛ وجَمْعها : ثُلَم . وقد انْثَلم الحائط ، وتَثَلَّم .
وقال عَنْترة :
بالحَزْن فالصَّمَّان فالمُتَثَلَّم
ويُقال : ثَلَمْتُ الحائط أَثْلِمه ثَلْماً ، فهو مَثْلُوم .
ثمل : أبو عُبيد ، عن أَصحابه : الثَّميلةُ : البَقِيَّة من الطَّعام أو الشَّراب تَبْقَى في البَطْن ؛ وقال ذو الرُّمَّة يَصِف عَيْراً وأُتُنَه :
وأَدْرَك المُتَبَقَّى من ثَمِيلته
ومن ثَمَائِلها واسْتُنْشِىءَ الغَرَبُ
يعني : ما بَقي في أَمْعَائها وأَعْضائها من الرُّطْب والعَلَف .
وكذلك يُقال لِبَقيَّة الماء في الغِدْران والحَفِير : ثَمِيلة ، وثَمِيل ؛ قال الأَعْشى :
بِعَيْرانةٍ كأَتَان الثَّمِيل
تُوافِي السُّرى بعد أَيْنٍ عَسِيرَا
تُوافي السُّرَى : أي تُوفِّيها .
أبو عُبيد : الثُّمْلَةُ : الحَبُّ والسَّوِيق والتَّمْر في الوعاء ، يكون نِصْفَه فما دُونَه .
قال : والثُّمْلَة : أيضاً : ما أَخْرجت مِن أسفَل الرّكِيّة من الطِّين .
قالهما أبو زَيد .
والمِيم في هذين الحَرْفَين ساكنة والثاء مَضْمومة .
وأما الثَّمَلَة ، بتحريك الميم ، فهي الصُّوفة التي يُهْنأ بها الجَرَب ؛ وأنشد :
مَمْفُوثَة أَعْراضُهم مُمَرْطَله
كما تُلاث بالهَناء الثّمَلَهْ
أبو عُبَيد : الثُّمالة : بقيَّة الماء وغَيْره .
وقال ابن الأَعرابي : تقول العَربُ في كلامها : قالت اليَنَمة : أنا اليَنَمة ، أَغْبُق الصَّبِيَّ قبل العَتَمة ، وأَكُبّ الثُّمالَ فوق الأكَمَة .
أراد بالثُّمَال : جمع الثُّمَالة ، وهي الرَّغوة . واليَنَمة : بَقْلَةٌ طَيِّبة .
وقال أبو عُبيد : الثَّمَالُ : السُّمّ المُنْقَع ، وهو المُثَمّل .
وقال ابن بُزُرْجَ : ثَمَلْت القَوْمَ ، وأنا أَثْمِلُهم ، وأَثْمُلهم .
قلت : مَعْناه أن يكون ثِمَالاً لهم ، أي غِيَاثاً يَفْزَعون إِليه .
ابن السِّكّيت ، عن يُونس ، يقال : ما ثَمَلْتُ شَرابي بشيءٍ من طَعام .
ومعناه : ما أَكَلْت قبل أنْ أَشْرَبَ طعاماً .
وذلك يُسَمَّى : الثَّمِيلة .
الأصْمعي : ثَمِل الرّجُلُ يَثْمَل ثَمَلاً ، إذا سَكِر . فهو : ثَمِلٌ .
ويُقال : سَقَاه المُثَمَّلَ ، أي سَقاه السُّمّ .
ونُرَى أنه الذي أُنْقِع فَبَقِي وثَبَتَ .
قال : والثّمَل : المُقَام والخَفْضُ .
يقال : ثَملَ فلانٌ فما يَبْرح .
واختار فلانٌ دارَ الثَّمَل ، أي دار الخَفْض والمُقَام .
ويقال : فلانٌ ثِمالٌ لبني فلانٍ ، إذا كان لهم غياثاً وقواماً يَقُوم بأمْرهم .
يقال : هو يَثْمِلُهم .
وقال أبو طالب يَمدح النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم )
ثِمَال اليتَامى عِصْمة للأرَامل
ويقال : أَثلَمت الماشية من الكلأ ما يَثْمل ما في أَجوافها من الماء ، أي يكون سواءً لما شَرِبَت من الماء .
ويقال : ما ثَمَلْت طَعامي بشيء من شراب ، أي ما شرِبت بعد الطعام شَراباً .
وقول ابن مُقْبِل :
لمن الدّيارُ عَرَفتُها بالسّاحِل
وكأنّها ألواحُ سَيْفٍ شامِلِ
قال الأصمعيّ : الثامل : القديم العَهد بالصِّقال ، كأنه بَقِي في أَيدي أصحابه زماناً ؛ من قولهم : ارْتحل بنو فلان .
وثَملَ فلانٌ في دارِهم ، أَي بقِي .
والثَّمْلُ : المُكْثُ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : المُثمَّلُ : السُّمّ المُقَوَّى بالسَّلَع ، وهو شجرٌ مُرٌّ .
والمَثْمَلُ : أَفْضل العشيرة .
شَمِرٌ : المُثَمَّلُ من السُّمّ : المُثَمَّنُ المجموع ، وكل شيء جمعته ، فقد ثمَّلْته
وثمَّنْته . وثمَلْتُ الطعامَ : أَصْلَحْتُه . وثمَلْته : سَترتُه وغَيَّبْته .
وثُمالة : بَطن من الأزد ، وإليهم يُنسَب المبَرّد .
وفي حديث عبد الملك أَنه كتب إلى الحجاج : أمّا بعد : فقد وَلّيتُك العِراقَيْن صَدْمَةً فسِرْ إليها مُنطوي الثميلة خَفيف الخَصيلة .
الثميلة ، أصلُها : ما يَبقى من العَلف في بَطن الدابة . أراد : سِرْ إليها مُخِفّا . والخَصيلة : لَحمة الساق . أراد : سِرْ إليها نجيب السّاق .
مثل : قال اللَّيْثُ : المثَلُ : الشّيْءُ الذي يُضرب مَثلاً فيُجْعل مِثْلَه .
والمثَلُ : الحديثُ نَفْسُه .
وقال الله تعالى : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) .
قال : مَثَلُها ، هو الخبَرُ عنها .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : يقال : مَثَلٌ ومِثْل ، وشَبَه وشِبه ، بمعنًى واحد .
وأخبرني المُنذرِيّ عن ابن فَهم ، عن ابن سلام ، قال : أخبرني عُمر ابن أبي خليفة ، قال : سمعت مُقاتل صاحب التفسير يسأل أبا عمرو بن العَلاء عن قول الله تعالى : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 35 ) : ما مَثلها ؟ قال : فيها أنهارٌ من ماء غير آسِن . قال : ما مثَلها ؟ فسكَت أبو عمرو . قال : فسألت يونس عنها ، فقال : مَثَلُها صِفَتُها .
قال محمّد بن سلام : ومثل ذلك قولُه تعالى : ( السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِى ) ( الفتح : 29 ) أي صِفتهم .
قلت : ونَحو ذلك رُوي عن ابن عبّاس .
وأما جَواب أبي عمرٍ و لمُقاتل حين سأَله : ما مثلها ؟ فقال : ( فيها أنهار . ثم تَكريره السُّؤال : ما مَثَلُها ؟ وسُكوت أبي عمرو عنه . فإنّ أبا عمرو أجابه جواباً مُقْنِعاً ، ولما رأى نَبْوة فَهم مُقاتِل عما أجابه سَكت عنه ، لما وقف عليه من غِلَظ فَهْمه ، وذلك أنّ قول الله عزّ وجلّ : مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) تَفْسِير لقوله عزّ وجلّ : ( إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ ) ( الحج : 14 ) ففسّر جلّ وعزّ تلك الأنهار فقال : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ( مما قد عرفتموه في الدُّنيا مِن جَنّاتها وأَنهارها جَنَة فيها أنهار من ماءٍ غير آسن وأنهار من كذا .
ولما قال الله تعالى : ( إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ ) ( الحج : 14 ) وصَف تلك الجنات فقال : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ ) ( الرعد : 37 ) أي صفتَها .
وكذلك قوله تعالى : ( السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى
التوراة ) ( الفتح : 29 ) أي ذلك صِفة محمّد ( صلى الله عليه وسلم ) في التوراة . ثم أَعْلم أنّ صِفتهم في الإنجيل كزَرْع .
قلتُ وللنّحْوييّن في قوله تعالى : ( مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) ( الرعد : 37 ) قولٌ آخر قاله محمّد بن يَزيد الثُّماليّ في كتاب ( المُقتضب ) ، قال : التقدير : فيما يُتْلى عليكم مَثَلُ الجَنة ، ثم فيها وفيها .
قال : ومن قال : إنّ مَعناه : صِفة الجَنّة . فقد أَخطأَ ، لأن ( مَثَل ) لا يُوضع في موضع صِفَة ، إنما يُقال : صِفة زَيد أنّه ظريف ، وأنه عاقل ، ويُقال : مَثَلُ فلانٍ : المثَلُ مأخوذ من : المثال والحذو ، والصفة تَحْلِيةٌ ونَعْتٌ .
وقال الله تعالى : ( ياأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ ) ( الحج : 73 ) وذلك أنهم عَبَدُوا مِن دُون الله ما لا يَسْمع ولا يُبْصر وما لم تَنْزل به حُجَّة ، فأَعلمهم الله الجوابَ مما جَعلوه لله مَثَلاً ونِدّاً ، فقال : ( إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن يَخْلُقُواْ ذُبَاباً ) ( الحج : 73 ) .
يقول : كيف تكون هذه الأصنام أَنْدَاداً وأمثالاً لله ، وهي لا تَخْلق أَضْعف شيء ممّا خلق الله . ولو اجْتمعوا كُلّهم له ، وإن يَسْلُبهم الذباب الضعيفُ شيئاً لم يُخلِّصوا المَسْلُوب منه .
ثم قال : ( ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ ) ( الحج : 73 ) .
وقد يكون ( المَثَل ) بمعنى : العِبْرة : ومنه قولُ الله تعالى : ( ( أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِّلاَخِرِينَ ) ( الزخرف : 56 ) فمعنى ( السلف ) أنّا جعلناهم مُتَقَدِّمين يَتَّعِظُ بهم الغابرُون . ومعنى قوله تعالى : ( سَلَفاً ( ، أي عِبْرة يَعْتبر بهم المُتأَخِّرون .
ويكون ( المثل ) بمعنى : الآية ، قال الله تعالى في صفة عِيسى : ( عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِّبَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( الزخرف : 59 ) أي آية تدلُّهم على نُبُوّته .
وأمّا قوله تعالى : ( ( لِّلاَخِرِينَ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ ) ( الزخرف : 57 ) جاء في التّفسير : أنّ كفَّار قريش خاصمت النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فلما قيل لهم : ( إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ ) ( الأنبياء : 98 ) قالوا : قد رَضِينا أن تكون آلهتنا بمنزلة عيسى ابنِ مريم والملائكة الذين عُبِدوا مِن دُون الله .
فهذا معنى ضَرب المَثل بعيسى .
ويُقال : تمثَّل فلان ، إذا ضَرَب مَثَلاً .
والمِثَالُ ما جعل مِثْلُه .
حَدّثنا عبدُ الرحمن بن علي ، قال : حدّثنا محمد بن حُميد ، قال : حدثنا جرير ، عن مُغيرة ، عن أُمّ مُوسى أُمّ ولد الحُسين بن علي ، قالت : زَوّح عليُّ بن أبي طالب
رَضي الله عنه شابّين وابني منهم ، فاشترى لكُلّ واحد منهما مِثَالَيْن .
قال جريرٌ : قلتُ للمُغيرة : ما مِثالان ؟ قال : نَمطَان .
والنمط : ما يُفترش مِن مَفارِش الصُّوف الملوَّنة .
وقال الإياديّ : سُئِل أبُو الهَيْثم عن مَلِك قال لِرَجُل : ائتِني بقومك ؛ فقال : إنَّ قومي مُثُلٌ .
قال أبو الهَيْثم : يُريد أنّهم ساداتٌ ليس فوقهم أَحَد .
والمِثال : الفِراش ، وجَمْعها : مُثُل ؛ ومنه قوله : وفي البَيت مِثَالٌ رَثٌّ ، أي فِرَاشٌ خَلَق ؛ وقال الأعْشى :
بكُلّ طُوَالِ السَّاعِدَيْنِ كأَنَّما
يَرى بسُرَى اللَّيْل المِثَالَ المُمَهّدَا
والتّمثال : اسم للشيء المَصْنوع مُشَبَّهاً بِخَلْقٍ مِن خَلْق الله ؛ وجمعه : التّماثِيل .
وأصله من : مَثَّلت الشيءَ بالشيء ، إذا قَدَّرْتَه على قَدْره .
ويكون تَمثيل الشيء بالشَّيء تَشْبِيهاً له .
واسم ذلك المُمثَّل : تِمْثَال .
وأمّا التَّمْثَال ، بفتح التاء : فهو مَصْدر : مَثَّلْت تَمْثِيلاً ، وَتَمْثَالاً .
ويُقال : فلان أمْثل من فلان ، أي أَفْضَل مِن فُلانٍ .
وقال الله تعالى حكايةً عن فِرْعون إنه قال : ( وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى ) ( طه : 63 ) .
قال الأخْفش : المُثْلَى ، تَأْنيث : الأمْثل .
وقال أبو إسحاق : معنى ( الأمثل ) : ذو الفَضل الذي يَسْتحق أن يُقال له ، هو أَمْثَلُ قومه .
وقال الفَرّاء : المُثْلى ، في هذه الآية ، بمنزلة : الأسماء الحُسْنى ، وهو نَعت للطَّريقة ، وهم الرّجال الأشراف : جُعلت ( المثلى ) مؤنثة لتأنيث ( الطريقة ) .
وقال ابن شُميل : قال الخَلِيل : يُقال : هذا عبد الله مِثْلك ، وهذا رَجُلٌ مِثْلك ؛ لأنّك تقول : أخوك الذي رأيته بالأمس ، ولا يكون ذلك في ( مَثَل ) .
ويُقال : امْتثلت مِثَال فلان ، أي احتذيت حَذْوَه وسَلَكْت طَرِيقته .
وقول الله تعالى : ( وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ ) ( الرعد : 6 ) يقول : يَسْتَعْجلونك بالعَذاب الذي لم أُعاجِلْهم به ، وقد عَلِموا ما نزَل من عقوبتنا بالأمم الخالية ، فلم يعتبروا بهم .
والعَرب تقول للعُقوبة : مَثُلة ، ومُثْلَة .
فمن قال : ( مَثُلة ) جمعَها على : مَثُلات ، ومن قال ( مُثْلَة ) جمعَها على : مُثُلات ، ومُثَلات : ومُثْلات ، بإِسكان الثاء .
يقول : يَسْتَعجلونك بالعَذاب ، أي يطلبون
العَذاب في قولهم : ( فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَآءِ ) ( الأنفال : 32 ) . وقد تقدّم مِن العذاب ما هو مُثْلة وما فيه نَكَال لهم ، لو اتَّعطوا .
ويقال : مَثَل به يَمْثُل مَثْلاً .
والمُثْلَة ، الاسْم .
وكأنّ ( المَثْلَ ) مأخوذ من ( المَثَل ) ، لأنه إذا شَنَّع في عُقوبته جعله مَثَلاً ، أي عَلَماً .
ويقال : امْتثل فلانٌ من قوم أماثِلَهم ، إذا اختار فاضِلَهم .
والواحد : أَمْثل .
يقال : هو أَمْثل القوم ، وهَؤلاء مُثل القوم . وأَماثلهم ، يكون جمع ( أمثال ) ، ويكون جمع ( الأمْثل ) .
وفي الحديث : نَهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن يُمثَّل بالدّوابّ وأن تُؤْكل المَمْثُول بها ، وهو أن تُنْصب فتُرْمَى .
ويُقال : امْتثلتُ مِن فلان امْتثالاً ، أي اقْتَصَصْت منه ، ومنه قولُ ذي الرُّمّة :
رَبَاعٍ لها مُذْ أَوْرَق العُودُ عنده
خُمَاشاتُ ذَحْلٍ ما يُراد امْتِثالُها
أي ما إن يُقْتصّ منها ، هي أذلّ من ذلك ، أو هِي أَعزّ عليه من ذلك .
ويقول الرّجُل للحاكم : أَمْثِلْني من فلانٍ ، أي أَقِصَّني منه .
وقد أَمْثله الحاكم منه .
قال أبو زَيد : والمِثَالُ : القِصَاص .
أبو عُبَيد ، عن أبي عَمرو : والماثِلُ : القائم . والماثل : اللاطىء بالأرْض .
قال : وسمعتُه يقول : كان فلانٌ عندنا ثم مَثَل ، أي ذَهَب .
وقال لَبِيد في ( الماثل ) بمعنى القائم المُنتصب :
ثم أَصْدَرْناهما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ صُوَاه كالمَثَلْ
أي انْتَصب .
والماثِل : الدّارِس . وقد مَثَل مُثُولاً .
وقيل : إن قولَهم : تماثَل المَريض ، من : المُثُول والانتصاب ، كأنه هَمّ بالنُّهوض والانتصاب .
ويقال : المريضُ اليومَ أَمْثَلُ ، أي أَحْسن مُثولاً وانتصاباً . ثم جُعل صفةً للإقْبال .
قلتُ : معنى قولهم : المريضُ اليوم أَمْثل : أي أَفْضل حالاً من حالةٍ كانت قَبلها ، وهو من قولهم : هو أَمْثل قَوْمه ، أي أَفْضَل قومه .
والأمْثال : أَرَضون ذاتُ جِبَال يُشْبه بعضُها بعضاً ، ولذلك سُمِّيت أمْثالاً ، وهي من البَصرة على لَيْلتين .
وقوله تعالى : ( ) الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ ) ( يس : 42 ) . قال قَتادة : السُّفن .
وقال الحَسن : هي الإبل ، فكأنّهم قالوا
للإِبل سُفُن البَرّ ، من ها هُنا .
وقوله تعالى : ( فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ ) ( الشورى : 11 ) أي ليس مِثْله شيء ، والكاف مؤكّدة .
ملث : ابن السكيت : المَلْثُ : أن يَعِد الرَّجُلُ الرَّجُلَ عِدَةً لا يُريد أن يَفِيَ بها .
وقد مَلَثه يَمْلُثه مَلْثاً ، ومَلَذَه يَمْلُذه مَلْذاً ، مثله ، إذا طَيَّبه بكَلاَمٍ لا وَفَاءَ له .
أبو عمرو : أتَيْتُه مَلَثَ الظَّلام ، ومَلَسَ الظلام ، وهو اخْتِلاَطُه .
وقال أبو عمرو الجَرْميّ ، عن أبي زَيد : مَلْث الظلام : اخْتِلاط الضَّوْء بالظُّلْمة ، وهو عند العِشاء ، وعند طلوع الفجر .
وقال ابن الأعرابيّ : المَلْثَة ، والمَلْث : أوّل سَواد اللَّيل .
والمَلْث : وقت العِشاء الآخرة .
قال : فقولهم : اخْتلط المَلس بالمَلث . فالمَلث : أوّل سَوادِ المَغرب . فإِذا اشتدّ حتى يأتي وقت العشاء الأخيرة فهو المَلَس فلا يُميّز هذا من هذا ، لأنه قد دَخل المَلث في المَلس .
ومثله : اخْتلط الزُّبَاد بالخائِر .
لثم : أبو عُبَيد ، عن أبي زَيْد ، قال : تَميم تَقُول : تَلَثَّمْتُ على الفَم ؛ وغيرهم يقول : تَلَفَّمْتُ .
وقال الفَرّاء : إذا كان على الفَم فهو اللِّثام ، وإذا كان على الأنف فهو اللِّفَام .
قال : ويُقال من اللِّثام : لَثَمْت أَلْثِمُ .
فإذا أردت التَّقْبِيل قلت : لَثِمْت أَلْثَمُ .
وأَنشد غيرُه :
فَلثِمْتُ فاهَا آخِذاً بقُرونِها
ولَثِمْتُ مِن شَفَتَيْه أَطْيَبَ مَلثَمِ

##### Türkçe

ث ل م
**ثلم** , **ثمل** , **مثل** , **ملث** , **لثم** .

**ثلم** : **الحرّاني** , **عن ابن السِّكِّيت** : kapta **ثَلْمٌ** vardır; dudağından bir şey kırıldığı zaman.
Ve kılıçta da **ثَلْمٌ** vardır.
Dedi: ve **الثَّلَمُ**: vadinin **ثَلْم**’idir; o da, yarınının (kenarının) yarılmasıdır.
Dedim: ve **الصّمَّان** tarafında **الثّلَم** denilen bir yer gördüm; ve bana bir bedevî inşad etti:
تَرَبَّعَتْ جوَّ خُوَيَ فالثَّلَم
Ve **الثَّلْمَةُ**: yarılmış olan yer; onun çoğulu: **ثُلَم**. Ve duvar yarıldı; ve yarıldı (parçalandı).
Ve **عَنْترة** dedi:
بالحَزْن فالصَّمَّان فالمُتَثَلَّم
Ve denir: duvarı **ثَلَمْتُ**; onu **أَثْلِمه** **ثَلْماً**; o da **مَثْلُوم**dur.

**ثمل** : **أبو عُبيد** , **عن أَصحابه** : **الثَّميلةُ**: karında kalan yiyecek veya içecek artığıdır; ve **ذو الرُّمَّة** bir erkek eşeği ve dişilerini vasfederek dedi:
وأَدْرَك المُتَبَقَّى من ثَمِيلته
ومن ثَمَائِلها واسْتُنْشِىءَ الغَرَبُ
Yani: bağırsaklarında ve uzuvlarında yaş ot ve yemden kalan şey.
Ve aynı şekilde gölcüklerde ve çukurda kalan su artığına da **ثَمِيلة** ve **ثَمِيل** denir; **الأَعْشى** dedi:
بِعَيْرانةٍ كأَتَان الثَّمِيل
تُوافِي السُّرى بعد أَيْنٍ عَسِيرَا
**تُوافي السُّرَى**: yani onu tamamlarsın.
**أبو عُبيد**: **الثُّمْلَةُ**: kapta bulunan tane, kavut ve hurmadır; yarısı ve daha aşağısı olur.
Dedi: ve **الثُّمْلَة**: ayrıca: kuyunun en altından çıkardığın çamurdur.
Bu ikisini **أبو زَيد** söyledi.
Ve bu iki lafızda **المِيم** sâkindir ve **الثاء** dammelidir.
Ama **الثَّمَلَة** ise, mîmi harekeli olarak, uyuzun onunla katranlandığı yün parçasıdır; ve inşad etti:
مَمْفُوثَة أَعْراضُهم مُمَرْطَله
كما تُلاث بالهَناء الثّمَلَهْ
**أبو عُبَيد**: **الثُّمالة**: suyun ve başkasının artığıdır.
Ve **ابن الأَعرابي** dedi: Araplar sözlerinde derler ki: **اليَنَمة** dedi: “Ben **اليَنَمة**yim; çocuğa **العَتَمة**den önce akşam içkisini içiririm; ve **الثُّمالَ**ı **الأكَمَة**nin üstüne dökerim.”
**الثُّمَال** ile muradı: **الثُّمَالة**’nin çoğuludur; o da köpüktür. Ve **اليَنَمة**: hoş bir ottur.
Ve **أبو عُبيد** dedi: **الثَّمَالُ**: ıslatılmış zehirdir; o da **المُثَمّل**dir.
Ve **ابن بُزُرْجَ** dedi: kavmi **ثَمَلْتُ**; ben onları **أَثْمِلُهم** ve **أَثْمُلهم**.
Dedim: manası, onlara **ثِمَالاً** olmasıdır; yani kendisine sığındıkları bir imdat olmasıdır.
**ابن السِّكّيت** , **عن يُونس**: denir: içkimi bir yiyecek şeyle **ثَمَلْتُ** değilim.
Manası: içmeden önce bir yiyecek yemedim.
Ve bu, **الثَّمِيلة** diye adlandırılır.
**الأصْمعي**: adam **ثَمِل** olur; **يَثْمَل** **ثَمَلاً**; sarhoş olduğu zaman. O da: **ثَمِلٌ**dür.
Ve denir: ona **المُثَمَّلَ** içirdi; yani ona zehir içirdi.
Ve biz görürüz ki o, ıslatılıp da kalmış ve sabit olmuş olandır.
Dedi: ve **الثّمَل**: ikamet ve rahatlıktır.
Denir: falan **ثَملَ** etti; artık ayrılmaz.
Ve falan **دارَ الثَّمَل**i seçti; yani rahatlık ve ikamet yurdunu.
Ve denir: falan, falanoğullarına **ثِمالٌ**dır; onlara imdat ve dayanak olduğu, işlerini yürüttüğü zaman.
Denir: o, onları **يَثْمِلُهم**.
Ve **أبو طالب** Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) överek dedi:
ثِمَال اليتَامى عِصْمة للأرَامل
Ve denir: hayvanlar ottan, karınlarında sudan olanı **يَثْمل** edecek kadar **أَثلَمت**; yani içtiği suya denk olur.
Ve denir: yiyeceğimi bir içecek şeyle **ثَمَلْت** değilim; yani yemekten sonra bir içecek içmedim.
Ve **ابن مُقْبِل**’in sözü:
لمن الدّيارُ عَرَفتُها بالسّاحِل
وكأنّها ألواحُ سَيْفٍ شامِلِ
**الأصمعيّ** dedi: **الثامل**: cilâ ile eski ahitli olandır; sanki sahiplerinin ellerinde bir zaman kalmıştır; onların “falanoğulları göçtü” sözünden.
Ve falan onların yurdunda **ثَملَ** etti; yani kaldı.
Ve **الثَّمْلُ**: kalıştır.
**ثعلب** , **عن ابن الأعرابيّ**: dedi: **المُثمَّلُ**: **السَّلَع** ile kuvvetlendirilmiş zehirdir; o da acı bir ağaçtır.
Ve **المَثْمَلُ**: aşiretin en faziletlisidir.
**شَمِرٌ**: zehirden **المُثَمَّلُ**: **المُثَمَّنُ** (toplanmış, bir araya getirilmiş)dir; ve her şeyi topladığında, onu **ثمَّلْته** etmiş olursun
ve onu **ثمَّنْته**. Ve yemeği **ثمَلْتُ**: onu ıslah ettim. Ve onu **ثمَلْته**: onu örttüm ve gizledim.
Ve **ثُمالة**: **الأزد**’den bir batındır; ve **المبَرّد** onlara nisbet edilir.
Ve **عبد الملك** hadîsinde: **الحجاج**’a yazdı: “Amma ba‘d: seni iki Irak’a bir çarpışma olarak tayin ettim; ona git, **الثميلة**yi içine çekmiş, **الخَصيلة**si hafif olarak.”
**الثميلة**: aslı, binek hayvanın karnında kalan yemdir. Muradı: ona hafif olarak git. Ve **الخَصيلة**: baldır eti. Muradı: ona, baldırı ince (çevik) bir binek üzerinde git.

**مثل** : **اللَّيْثُ** dedi: **المثَلُ**: kendisiyle misal vurulan şeydir; böylece onun benzeri kılınır.
Ve **المثَلُ**: hadisin kendisidir.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( **مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ** ) ( الرعد : 37 ) .
Dedi: onun **مَثَلُها**sı, onun hakkındaki haberdir.
**أبو عُبيد** , **عن الفرّاء**: denir: **مَثَلٌ** ve **مِثْل**; ve **شَبَه** ve **شِبه**; tek bir manada.
Ve bana **المُنذرِيّ** haber verdi; **عن ابن فَهم** , **عن ابن سلام**; dedi: bana **عُمر ابن أبي خليفة** haber verdi; dedi: tefsir sahibi **مُقاتل**’i, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında **أبا عمرو بن العَلاء**’a sorarken işittim: ( **مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ** ) ( الرعد : 35 ) : onun **مَثلها**sı nedir? Dedi: onda, kokmayan sudan ırmaklar vardır. Dedi: onun **مَثَلُها**sı nedir? **أبو عمرو** sustu. Dedi: bunun hakkında **يونس**’a sordum; dedi: onun **مَثَلُها**sı, onun sıfatıdır.
**محمّد بن سلام** dedi: bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın sözü: ( **السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِى** ) ( الفتح : 29 ) yani onların sıfatı.
Dedim: bunun benzeri **ابن عبّاس**’tan rivayet edildi.
Ama **أبي عمرٍ**’un **مُقاتل**’e cevabı, ona “onun **مَثَلُها**sı nedir?” diye sorduğunda “onda ırmaklar vardır” demesi; sonra soruyu tekrarlaması: “onun **مَثَلُها**sı nedir?” ve **أبي عمرو**’nun ona susması: şüphesiz **أبو عمرو** onu ikna edici bir cevapla cevapladı; ve **مُقاتِل**’in, kendisine cevap verdiği şeyden anlayışının sapmasını görünce ona sustu; onun kaba anlayışından vakıf olduğu için; çünkü Allah عزّ وجلّ’ün sözü: **مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ** ) ( الرعد : 37 ) Allah عزّ وجلّ’ün sözüne bir tefsirdir: ( **إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ** ) ( الحج : 14 ) ; böylece o ırmakları açıkladı ve dedi: ( **مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ** (dünyada onun bahçelerinden ve ırmaklarından bildiğiniz şeylerden) içinde kokmayan sudan ırmaklar olan bir cennet ve şundan ırmaklar ve bundan ırmaklar.
Ve Allah Teâlâ dediğinde: ( **إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جَنَاتٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الاَنْهَارُ** ) ( الحج : 14 ) o cennetleri vasfetti; sonra dedi: ( **مَّثَلُ الْجَنَّةِ** ) ( الرعد : 37 ) yani onun sıfatı.
Ve aynı şekilde Allah Teâlâ’nın sözü: ( **السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِى
التوراة** ) ( الفتح : 29 ) yani bu, Tevrat’ta Muhammed ( صلى الله عليه وسلم )’in sıfatıdır. Sonra onların İncil’deki sıfatının ekin gibi olduğunu bildirdi.
Dedim: nahivcilerin Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **مَّثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِى وُعِدَ الْمُتَّقُونَ** ) ( الرعد : 37 ) başka bir sözü vardır; bunu **محمّد بن يَزيد الثُّماليّ** ( **المُقتضب** ) kitabında söyledi; dedi: takdir: size okunan şey içinde cennetin **مَثَلُ**ü; sonra onda ve onda.
Dedi: “manası cennetin sıfatıdır” diyen hata etmiştir; çünkü **( مَثَل )** sıfat yerinde konulmaz; ancak denir: Zeyd’in sıfatı, zarif olmasıdır ve akıllı olmasıdır; ve denir: falanın **مَثَلُ**ü: **المثَل** , **المثال** ve **الحذو**dan alınmıştır; ve sıfat, süsleme ve nitelemedir.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( **ياأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ** ) ( الحج : 73 ) ; bu, onların Allah’tan başka, işitmeyen ve görmeyen ve hakkında hüccet inmeyen şeylere ibadet etmeleridir; böylece Allah, Allah’a **مَثَلاً** ve **نِدّاً** kıldıkları şeyden cevabı onlara bildirdi; ve dedi: ( **إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن يَخْلُقُواْ ذُبَاباً** ) ( الحج : 73 ) .
Diyor: bu putlar nasıl Allah’a **أَنْدَاداً** ve **أمثالاً** olur; hâlbuki Allah’ın yarattıklarının en zayıfını bile yaratmazlar. Ve hepsi onun için toplansalar bile; ve zayıf sinek onlardan bir şey kapsa, kapsananı ondan kurtaramazlar.
Sonra dedi: ( **ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ** ) ( الحج : 73 ) .
Ve **( المَثَل )** bazen ibret manasında olur; ondan Allah’ın sözü: ( **أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِّلاَخِرِينَ** ) ( الزخرف : 56 ) ; böylece **( السلف )**’in manası: onları, sonrakilerin kendileriyle öğüt aldığı öncekiler kıldık. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **سَلَفاً** )’ın manası: onlarla sonrakilerin ibret aldığı bir ibret.
Ve **( المثل )** âyet manasında olur; Allah Teâlâ, Îsâ’nın sıfatında dedi: ( **وَجَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِّبَنِى** ) ( الزخرف : 59 ) yani nübüvvetine delalet eden bir âyet.
Ama Allah Teâlâ’nın sözü: ( **وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ** ) ( الزخرف : 57 ) tefsirde geldi: Kureyş kâfirleri Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ile tartıştı; onlara denildiğinde: ( **إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ** ) ( الأنبياء : 98 ) dediler: ilahlarımızın, Meryem oğlu Îsâ ve Allah’tan başka ibadet edilen melekler menzilesinde olmasına razı olduk.
İşte Îsâ ile mesel vurmanın manası budur.
Ve denir: falan **تمثَّل** etti; misal vurduğu zaman.
Ve **المِثَالُ**: benzeri kılınan şeydir.
Bize **عبدُ الرحمن بن علي** rivayet etti; dedi: bize **محمد بن حُميد** rivayet etti; dedi: bize **جرير** rivayet etti; **عن مُغيرة** , **عن أُمّ مُوسى** (Hüseyin b. Ali’nin ümmü veledi) dedi: **عليُّ بن أبي طالب**
رضي الله عنه iki genci, kendilerinden iki oğlumu evlendirdi; sonra her birine iki **مِثَال** satın aldı.
**جريرٌ** dedi: **المُغيرة**’ye dedim: iki **مِثال** nedir? Dedi: iki **نَمط**.
Ve **النمط**: renkli yün döşeklerden serilen şeydir.
Ve **الإياديّ** dedi: **أبو الهَيْثم**’e, bir kralın bir adama “kavmini bana getir” dediği soruldu; o da dedi ki: “Benim kavmim **مُثُلٌ**dür.”
**أبو الهَيْثم** dedi: onların, üstlerinde kimse olmayan efendiler olduklarını murad ediyor.
Ve **المِثال**: döşektir; onun çoğulu: **مُثُل**; ondan “evde yıpranmış bir **مِثَالٌ** var” sözü; yani eski bir döşek; ve **الأعْشى** dedi:
بكُلّ طُوَالِ السَّاعِدَيْنِ كأَنَّما
يَرى بسُرَى اللَّيْل المِثَالَ المُمَهّدَا
Ve **التّمثال**: Allah’ın yaratıklarından bir yaratılışa benzetilerek yapılmış şeyin adıdır; onun çoğulu: **التّماثِيل**.
Ve aslı: bir şeyi bir şeyle **مَثَّلت**; onu ölçüsüne göre takdir ettiğin zaman.
Ve bir şeyi bir şeyle temsil etmek, ona benzetmedir.
Ve o temsil edilenin adı: **تِمْثَال**.
Ama **التَّمْثَال** ise, tâ’yı fetha ile: masdardır: **مَثَّلْت** **تَمْثِيلاً** ve **تَمْثَالاً**.
Ve denir: falan, falandan daha **أمْثل**dir; yani falandan daha faziletlidir.
Ve Allah Teâlâ, Firavun’dan hikâye ederek dedi ki: ( **وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى** ) ( طه : 63 ) .
**الأخْفش** dedi: **المُثْلَى** , **الأمْثل**’in müennesi.
Ve **أبو إسحاق** dedi: **( الأمثل )**’in manası: kendisine “kavminin **أَمْثَلُ**idir” denilmeyi hak eden fazilet sahibidir.
Ve **الفَرّاء** dedi: bu âyette **المُثْلى** , **الأسماء الحُسْنى** menzilesindedir; ve o, **الطَّريقة**’nın sıfatıdır; ve onlar şerefli adamlardır: **( المثلى )** , **( الطريقة )**’nın te’nîsi için müennes kılındı.
Ve **ابن شُميل** dedi: **الخَلِيل** dedi: denir: “bu Abdullah senin **مِثْلك**” ve “bu adam senin **مِثْلك**”; çünkü sen dersin: “dün gördüğün kardeşin”; ve bu, **( مَثَل )**’de olmaz.
Ve denir: falanın **مِثَال**ini **امْتثلت**; yani onun izini izledin ve yolunu tuttun.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ** ) ( الرعد : 6 ) : diyor ki: kendilerine acele etmediğim azabı senden acele istiyorlar; hâlbuki geçmiş ümmetlere cezamızdan inen şeyi bildiler; fakat onlarla ibret almadılar.
Ve Araplar cezaya **مَثُلة** ve **مُثْلَة** der.
Kim **( مَثُلة )** derse, onu **مَثُلات** üzerine çoğul yapar; kim **( مُثْلَة )** derse, onu **مُثُلات** ve **مُثَلات** ve **مُثْلات** üzerine çoğul yapar; **الثاء**’yı sâkin kılarak.
Diyor: senden azabı acele istiyorlar; yani azabı, “( **فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَآءِ** ) ( الأنفال : 32 )” sözlerinde istiyorlar. Ve azaptan, **مُثْلة** olan ve onlarda ibret olan şey daha önce geçti; eğer öğüt alsalardı.
Ve denir: onunla **مَثَل** etti; **يَمْثُل** **مَثْلاً**.
Ve **المُثْلَة**: isimdir.
Ve sanki **( المَثْلَ )** , **( المَثَل )**’den alınmıştır; çünkü cezasında çirkinleştirdiğinde onu bir **مَثَلاً** kılar; yani bir alamet.
Ve denir: falan, kavminden onların **أماثِلَهم**’ini **امْتثل** etti; faziletlilerini seçtiği zaman.
Ve tekil: **أَمْثل**.
Denir: o, kavmin **أَمْثل**idir; ve bunlar kavmin **مُثل**üdür. Ve onların **أَماثلهم**’i, **( أمثال )**’ın çoğulu olur; ve **( الأمْثل )**’in çoğulu olur.
Ve hadiste: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) binek hayvanlara **يُمثَّل** edilmesini ve onunla **المَمْثُول** edileni yemeyi yasakladı; o da, dikilip atışa hedef edilmesidir.
Ve denir: falandan **امْتثلتُ**; **امْتثالاً**; yani ondan kısas aldım; ondan **ذو الرُّمّة**’nin sözü:
رَبَاعٍ لها مُذْ أَوْرَق العُودُ عنده
خُمَاشاتُ ذَحْلٍ ما يُراد امْتِثالُها
Yani ondan kısas alınmaz; o, bundan daha zelildir; yahut o, ona bundan daha azizdir.
Ve adam hâkime der: falandan beni **أَمْثِلْني**; yani ondan beni kısas ettir.
Ve hâkim onu ondan **أَمْثله** etti.
**أبو زَيد** dedi: ve **المِثَالُ**: kısastır.
**أبو عُبَيد** , **عن أبي عَمرو**: ve **الماثِلُ**: ayakta durandır. Ve **الماثل**: yere yapışandır.
Dedi: onu derken işittim: falan bizdeydi, sonra **مَثَل** etti; yani gitti.
Ve **لَبِيد** **( الماثل )** hakkında, ayakta dikilen manasında dedi:
ثم أَصْدَرْناهما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ صُوَاه كالمَثَلْ
Yani dikildi.
Ve **الماثِل**: silinmiş olandır. Ve **مَثَل** etti; **مُثُولاً**.
Ve denildi: onların “hasta **تماثَل** etti” sözleri, **المُثُول** ve dikilmedendir; sanki kalkmaya ve doğrulmaya niyet etti.
Ve denir: hasta bugün **أَمْثَلُ**dür; yani **مُثولاً** ve doğrulma bakımından daha iyidir. Sonra bu, iyileşmeye sıfat kılındı.
Dedim: onların “hasta bugün **أَمْثل**” sözünün manası: daha önceki bir hâlden daha iyi bir hâldedir; ve bu, onların “o, kavminin **أَمْثل**idir” sözündendir; yani kavminin en faziletlisidir.
Ve **الأمْثال**: birbirine benzeyen dağlı arazilerdir; bu yüzden **أمْثالاً** diye adlandırıldı; ve o, Basra’dan iki gecelik mesafededir.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِّن مِّثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ** ) ( يس : 42 ) . **قَتادة** dedi: gemiler.
Ve **الحَسن** dedi: o, develerdir; sanki develere “kara gemileri” dediler; buradan.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **لَيْسَ كَمِثْلِهِ** ) ( الشورى : 11 ) yani onun benzeri hiçbir şey yoktur; ve kâf pekiştiricidir.

**ملث** : **ابن السكيت**: **المَلْثُ**: adamın adama, yerine getirmek istemediği bir vaadi vaat etmesidir.
Ve onu **مَلَثه** eder; **يَمْلُثه** **مَلْثاً**; ve onu **مَلَذَه** eder; **يَمْلُذه** **مَلْذاً**; onun gibidir; onu, vefası olmayan bir sözle hoş tuttuğu zaman.
**أبو عمرو**: ona, **مَلَثَ الظَّلام**da geldim; ve **مَلَسَ الظلام**da; o da onun karışmasıdır.
Ve **أبو عمرو الجَرْميّ** , **عن أبي زَيد**: **مَلْث الظلام**: ışığın karanlıkla karışmasıdır; o, yatsı vaktindedir ve fecrin doğuşu vaktindedir.
Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **المَلْثَة** ve **المَلْث**: gecenin siyahlığının başlangıcıdır.
Ve **المَلْث**: son yatsı vaktidir.
Dedi: onların “**المَلس** ile **المَلث** karıştı” sözleri: **المَلث**: akşamın siyahlığının başlangıcıdır; şiddetlenip son yatsı vaktine gelince o **المَلَس** olur; bu, şundan ayırt edilmez; çünkü **المَلث** , **المَلس**’e girmiştir.
Ve onun benzeri: **الزُّبَاد** ile **الخائِر** karıştı.

**لثم** : **أبو عُبَيد** , **عن أبي زَيْد**: dedi: **تَميم** “ağız üzerine **تَلَثَّمْتُ**” der; başkaları “**تَلَفَّمْتُ**” der.
Ve **الفَرّاء** dedi: ağız üzerinde olursa o **اللِّثام**dır; burun üzerinde olursa o **اللِّفَام**dır.
Dedi: ve **اللِّثام**dan denir: **لَثَمْت**; **أَلْثِمُ**.
Öpmeyi kastettiğinde ise “**لَثِمْت**; **أَلْثَمُ**” dersin.
Ve başkası inşad etti:
فَلثِمْتُ فاهَا آخِذاً بقُرونِها
ولَثِمْتُ مِن شَفَتَيْه أَطْيَبَ مَلثَمِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الثاء والميم وما يثلثهما)
(ثمن) الثاء والميم والنون أصلان: أحدهما عِوَضُ ما يُباع، والآخَر جزءٌ من ثمانية.
فالأوّل قولهم بِعْتُ كذا وأخذْتُ ثمنَه. وقال زهير:
* وعَزَّتْ أثمُنُ البُدُنِ([1]) *
فمن رواه بالضمّ فهو جمع ثَمَن. ومن رواه بالفتح "أثمَنُ البُدُنِ" فإنه يريد أكثرَها ثمناً.
وأمَّا الثُّمُن فواحدٌ من ثمانية. يقال ثَمَنْتُ القومَ أثْمُنُهم إذا أخذتَ ثُمنَ أموالهم. والثمِينُ: الثمْن. قال:
فإني لستُ مِنك ولست مِنِّي  *** إذا [ما] طار مِن مالي الثَّمِينُ
وقال الشماخُ أو غيرُه([2]):
ومثْلُ سَرَاةِ قومِكَ لَنْ يُجَارَوْا *** إلى رُبُعِ الرِّهانِ ولا الثَّمِينِ
ومما شذَّ عن الباب "ثَمِينَة" وهو بلد. وقال الهذلي([3]):
بأصْدَقَ بأساً مِنْ خليلِ ثَمينةٍ *** وأمْضَى إذا ما أفلطَ القائمَ اليدُ([4])ومنه أيضاً المِثْمَنَة، وهي كالمِخْلاة.
(ثمد) الثاء والميم والدال أصلٌ واحد، وهو القليل من الشيء، فالثَّمْدُ الماء
القليل لا مادّةَ لـه. وثمََدتْ فلاناً النّساءُ إذا قطَعْنَ ماءَه([5]). وفلانٌ مثمودٌ إذا كثُرَ السُّؤال عليه حتى ينفَدَ ما عنده. وقال في المثمود:
أو كماءِ المثْمودِ بعد جِمامٍ *** زَرِم الدَّمْع لا يؤوب نَزُورا([6])والثامد من البَهْم حِينَ قَرِم؛ لأنّ الذي يأخذه يَسِيرٌ.
ومما شذّ عن الباب الإثْمِد، وهو معروف، وكان بعضُ أهل اللغة يقول: هو من الباب، لأنّ الذي يُستعمَل منه يَسيرٌ. وهذا ما لا يُوقَف على وجهه.
(ثمر) الثاء والميم والراء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتولّد عن شيءٍ متجمِّعاً، ثم يُحمَل عليه غيرُه استعارةً.
فالثَّمَر معروفٌ. يقال ثَمَرَةٌ وثَمَرٌ وثِمارٌ وثُمُر. والشّجر الثامِر: الذي بلَغَ أوانَ يُثْمرُ. والـمُثْمِر: الذي فيه الثَّمَر. كذا قال ابن دريدُ([7]). وثمّر الرّجلُ مالَه أحسَنَ القيامَ عليه. ويقال في الدعاء: "ثَمَّرَ اللهُ مالَه" أي نمّاه. والثّمِيرة من اللبن حين يُثْمِرُ فيصيرُ مثلَ الجُمَّار الأبيض؛ وهذا هو القياس. ويقال لعُقْدَة السَّوط ثَمَرة؛ وذلك تشبيهٌ.
ومما شذَّ عن الباب* ليلة ابن ثَمِيرٍ، وهي اللّيلة القَمْراءُ([8]). وما أدري ما أصله.
 (ثمغ) الثاء والميم والغين كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها ولا يفرَّع منها. يقال ثَمَغْتُ الثّوب ثَمْغاً إذا صبَغْتُه صبغاً مُشْبَعا. قال:
تركتُ بني الغُزَيِّلِ غيرَ فَخْرٍ *** كأنَّ لِحاهُمُ ثُمِغَتْ بوَرْسِ([9])وهاهنا كلمةٌ ليست من الباب، وهي مع ذلك معلومة، قال الكسائيُّ: ثَمَغَة الجبلِ أعلاه، بالثاء. قال الفرّاء، والذي سمعتُ أنا نَمَغَةٌ([10]).
(ثمأ) الثاء والميم والهمزة كلمةٌ واحدة ليست أصلاً، بل هي فرعٌ لما قبلها. ثمأ لحيتَه صَبَغها. والهمزة كأنها مُبدلةٌ من غين. ويقال ثمأْتُ الكَمْأَة في السَّمْن طرحْتُها. وهذا فيه بعضُ ما فيه. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب، لأن الكمْأة كأنها صُبِغَتْ بالسَّمْن.
(ثمل) الثاء والميم واللام أصلٌ ينقاس مطّرِداً، وهو الشيء يبقى ويثبُت، ويكون ذلك في القليل والكثير. يقال دارُ بني فلانٍ ثَمَلٌ، أي دار مُقام، والثَّميلة: ما بَقي في الكَرِش من العَلَف. وكلُّ بَقِيةٍ ثَميلة. وإنما سُمِّيت بذلك لأنها تبقى ثمَّ([11])تشرب الإبل على تلك الثميلة، وإلا فإنها لا تحتاج إلى شرب، وكيف تشرب على [غير([12])] شيء. ومن ذلك قولهم: فلان ثِمالُ بني فلان، إذا كان مُعْتَمَدَهم. وهو ذلك القياس، لأنَّه يُعوَّل عليه كما تعوِّل الإبلُ على تلك الثَّميلة. وقال في الثِّمال أبو طالبٍ في ابن أخيه رسولِ الله صلى الله عليه وآله وسلم:
وأبيضَ يُستَسقى الغَمامُ بوجهه *** ثِمَالَ اليتامَى عِصمةً للأراملِ([13])والثَّمْلة: بقية الماء ([14]). والثُّمَالُ: السمُّ المُنْقَع. قال الهذلي([15]):
فَعَمّا قليلٍ سقاها معاً  *** بمُزْعِفِ ذَيْفَانِ قِشْبٍ ثُمالِ
والثّمْلَةَ: باقي الهِناءِ في الإناء. قال:
*كما تُلاثُ في الهِناءِ الثَّمَلَهْ([16]) *
فالثَّمَلة هاهنا الخِرْقة التي يُهنأ بها البَعير. وإنما سمِّيت باسم الهِناءِ على معنى المجاوَرَة. وربما سمّيت هذه مِثْمَلَة. فأمّا الثَّمِلُ فإنه السكران، وذلك لبقيّة الشراب التي أسكرَتْه وخَـثَّرَتْهُ. قال:
فقلتُ للقومِ في دُرْنا وقد ثَمِلُوا *** شِيمُوا وكيف يَشِيمُ الشَّارِبُ الثَّمِلُ([17])والثُّمالة: الرُِّغْوَة. وأثْمَلَ اللبن: رَغَّى، وهو حمْلٌ على الأصل؛ وإلاّ فإن الثّمالةَ قليلةُ البقاء. قال:
إذا مَسَّ خِرْشَاءُ الثُّمالةِ أنْفهُ *** ثَنَى مِشْفَرَيْهِ للصَّريحِ فأقْنَعا([18])فجعل الرِّغْوةَ الخِرشاء، وجعل لِلَّبن الثُّمالة. وكلٌّ قريب.
--------------ـــــ
([1]) البيت بتمامه كما في الديوان 122 واللسان (ثمن):
من لا يذاب له شحم السديف إذا  *** زار الشتاء وعزت أثمن البدن
وقبله:
أن نعم معترك الجياد إذا  *** خب السفير ومأوى البائس البطن
([2]) البيت للشماخ في ديوانه 97 من قصيدة يمدح بها عرابة الأوسي.
([3]) هو ساعدة بن جؤية، كما في القسم الأول من أشعار الهذليين 240 طبع دار الكتب واللسان (ثمن، فلط). وروي في معجم البلدان (رسم الثمينة) بدون نسبة.
([4])أفلط: أفلت وزناً ومعنى، وهو لغة تميمية قبيحة. وقد أراد أفلت القائم اليد، فقلب.
([5]) في الأصل "ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه" تحريف، صوابه في المجمل. وفي اللسان "وثمدته النساء نزفن ماءه من كثرة الجماع ولم يبق في صلبه ماء".
([6]) البيت في اللسان (زرم) لعدي بن زيد، وفي الأصل: "نزور".
([7]) الجمهرة (2: 41).
([8]) شاهده قوله:
وإني لمن عبس وإن قال قائل *** على رغمهم ما أثمر ابن ثمير
([9]) في الأصل: "بني العذيل"، صوابه من المجمل واللسان (ثمغ).
([10]) أورد في اللسان (نمغ) لغتي الفتح والتحريك في "نمغة الجبل" وقال: "والمعروف عن الفراء الفتح".
([11]) في الأصل: "لم".
([12]) بمثل هذه الكلمة تستقيم الجملة.
([13]) انظر الخزانة (1: 251-252) حيث الكلام على قصيدة البيت، والسيرة 172 جوتنجن والروض الأنف (1: 173).
([14]) ويقال أيضاً "ثملة" بالتحريك.
([15]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 194 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 82.
([16]) من رجز لصخر بن عمير، في اللسان (ثمل).
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 44 واللسان (ثمل) ومعجم البلدان (درنا). والرواية في جميعها: "فقلت للشرب".
([18]) البيت لمزرد بن ضرار، كما في اللسان (خرش، ثمل).

ـ

##### Türkçe

(ثâ ve **الميم** ve onları üçleyen şey(ler) bâbı)

(**ثمن**) **الثاء** ve **الميم** ve **النون** iki asıldır: birisi satılan şeyin bedeli, diğeri sekizden bir parçadır.
Birincisi onların sözü: “Şunu sattım ve onun bedelini aldım.” Züheyr dedi ki:
* Ve **البُدُنِ**’ün bedelleri aziz oldu *
Onu zamme ile rivayet eden, o **ثَمَن**’ın cem‘idir. Onu fetha ile “**أثمَنُ البُدُنِ**” rivayet eden ise, onunla “en çok bedelli olanlarını” kasteder.
**الثُّمُن**’a gelince: sekizden birdir. “Kavmi sekizledim; onları sekizlerim” denir; mallarının sekizde birini aldığın zaman. **الثمِينُ**: **الثمْن**. Dedi ki:
Ben senden değilim ve ben benden değilim  *** [şu vakit] malımdan **الثَّمِينُ** uçup gittiğinde
Şemmâh yahut başkası dedi ki:
Senin kavminin ileri gelenleri gibi olanlar asla geçilemezler *** ne rehnin rub‘una, ne de **الثَّمِينِ**’e
Bâbdan şâz olanlardan: “**ثَمِينَة**”, o bir beldedir. Hüzeli dedi ki:
**ثَمينة**’nin halîlinden daha doğru bir şiddetle *** ve el ayağa dolaşıp kaçırdığı vakit daha keskin
Bundan da: **المِثْمَنَة**; o, **المِخْلاة** gibidir.

(**ثمد**) **الثاء** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; o, şeyden az olandır. Öyleyse **الثَّمْدُ**: maddesi olmayan az sudur. “Kadınlar falancayı **ثمََدتْ**” denir; onun suyunu kestikleri zaman. Ve falanca **مثمودٌ**’dur; üzerine soru çoğalınca, yanındaki tükenince. **المثمود** hakkında dedi ki:
Yahut birikimden sonra **المثْمودِ**’un suyu gibi *** gözyaşı kesildi; dönüp gelmez, ziyaretçi olarak
Ve **الثامد** küçükbaş(lar)dan, iştahlandığı vakit; çünkü onun aldığı azdır.
Bâbdan şâz olanlardan: **الإثْمِد**; o bilinen bir şeydir. Dil ehlinden bazısı derdi ki: o bâbdandır; çünkü ondan kullanılan azdır. Bu, vechi üzerine durulacak bir şey değildir.

(**ثمر**) **الثاء** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; o, bir şeyden, toplanmış olarak doğan bir şeydir; sonra başkası ona mecaz olarak yüklenir.
Öyleyse **الثَّمَر** bilinen şeydir. **ثَمَرَةٌ** ve **ثَمَرٌ** ve **ثِمارٌ** ve **ثُمُر** denir. **الثامِر** ağaç: meyve vereceği vaktine ulaşan. **الـمُثْمِر**: içinde **الثَّمَر** olan. İbn Düreyd böyle dedi. Ve adam malını **ثمّر** etti: onun üzerine güzelce kıyam etti. Duada denir: “**ثَمَّرَ اللهُ مالَه**” yani onu çoğalttı. Ve sütten **الثّمِيرة**: meyve verdiği vakit, beyaz **الجُمَّار** gibi oluncaya kadar; bu kıyastır. Ve kamçının düğümüne **ثَمَرة** denir; bu bir benzetmedir.
Bâbdan şâz olanlardan: **ليلة ابن ثَمِيرٍ**; o, ay ışıklı gecedir. Aslının ne olduğunu bilmiyorum.

(**ثمغ**) **الثاء** ve **الميم** ve **الغين** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez ve ondan türetilmez. “Elbiseyi **ثَمَغْتُ**; **ثَمْغاً**” denir; onu doyurucu bir boyayla boyadığın zaman. Dedi ki:
**بني الغُزَيِّلِ**’i övünçsüz bıraktım *** sanki sakalları **بوَرْسِ** ile **ثُمِغَتْ**
Burada bâbdan olmayan bir kelime vardır; bununla beraber bilinen bir şeydir. Kisâî dedi ki: dağın **ثَمَغَة**’si, onun en üstü; **الثاء** ile. Ferrâ dedi ki: benim işittiğim ise **نَمَغَةٌ**’dir.

(**ثمأ**) **الثاء** ve **الميم** ve **الهمزة** tek bir kelimedir; asıl değildir; bilakis ondan öncekine fer‘dir. Sakalını **ثمأ** etti: onu boyadı. Hemze sanki **غين**’den ibdâl edilmiştir. Ve “**ثمأْتُ الكَمْأَة**’yi yağda” denir: onu içine attım. Bunun içinde, içinde olanın bir kısmı vardır. Eğer sahih ise, o bâbdandır; çünkü **الكمْأة** sanki yağ ile boyanmıştır.

(**ثمل**) **الثاء** ve **الميم** ve **اللام** ölçülen, düzenli yürüyen bir asıldır; o, şeyin kalması ve sabit olmasıdır; bu, azda da çokta da olur. “Falanoğullarının evi **ثَمَلٌ**” denir; yani ikamet evidir. **الثَّميلة**: işkembede yemden kalan şeydir. Her bakiye **ثَميلة**’dir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü orada kalır; sonra develer o **الثميلة** üzerine su içer; yoksa onun içmeye ihtiyacı yoktur; [başka] bir şey üzerine nasıl içer. Bundan da onların sözü: “Falanca falanoğullarının **ثِمالُ**’ıdır”; onların dayanağı olduğu zaman. Bu, o kıyastır; çünkü ona dayanılır; develerin o **الثَّميلة** üzerine dayandığı gibi. **الثِّمال** hakkında Ebû Tâlib, kardeşinin oğlu Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم hakkında dedi ki:
Ve beyaz; yüzüyle bulut yağmur istenir *** yetimlerin **ثِمَالَ**’ı, dullara bir koruma
**الثَّمْلة**: suyun bakiyesi. **الثُّمَالُ**: ıslatılmış zehir. Hüzeli dedi ki:
Az bir zaman sonra ikisine birlikte içirdi  *** **ذَيْفَانِ**’ın **مُزْعِفِ**’i ile; pis bir **ثُمالِ**
Ve **الثّمْلَةَ**: kapta kalan **الهِناءِ**. Dedi ki:
* **الهِناءِ** içinde **الثَّمَلَهْ**’yi ovalar gibi *
Burada **الثَّمَلة**, deveye **الهِناءِ** sürülen bezdir. Ancak ona, komşuluk manası üzere **الهِناءِ** adı verildi. Bazen buna **مِثْمَلَة** denmiştir. **الثَّمِلُ**’e gelince: o sarhoştur; onu sarhoş eden ve onu pıhtılaştıran içkinin bakiyesinden dolayı. Dedi ki:
**دُرْنا**’mızda, sarhoş olduklarında kavme dedim *** “Çekin!”; sarhoş içen nasıl çeker?
**الثُّمالة**: köpüktür. Sütü **أثْمَلَ** etti: köpürttü; bu, asla hamledilmiştir; yoksa **الثّمالة** az kalıcıdır. Dedi ki:
**الثُّمالةِ**’nin **خِرْشَاءُ**’sı burnuna dokunduğunda *** iki dudağını saf süte doğru büktü de kaldırdı
Böylece köpüğü **الخِرْشَاء** yaptı ve süte **الثُّمالة** yaptı. Her biri yakındır.

--------------ـــــ
([1]) Beyit, divanda 122 ve Lisân’da (**ثمن**) tamamıyla şöyledir:
Kış geldiğinde ve bedenlerin bedelleri aziz olduğunda  *** kendisi için iç yağının yağı eritilmeyen kimse
Ve ondan önce:
Elçilerin koştuğu vakit, atların çarpışmasının ne güzelidir  *** ve karnı aç yoksulun barınağıdır
([2]) Beyit, Şemmâh’ındır; divanında 97; Evsli Urâbe’yi övdüğü bir kasidedendir.
([3]) O, Sâide b. Cüveyye’dir; Hüzellilerin şiirlerinin birinci kısmında 240; Dârü’l-kütüb baskısı ve Lisân (**ثمن**، **فلط**). Mu‘cemü’l-büldân’da (**الثمينة** maddesi) nisbesiz rivayet edilmiştir.
([4]) **أفلط**: vezin ve mana bakımından **أفلت**; o, çirkin bir Temîm lehçesidir. “**أفلت القائم اليد**”i kastetti; ters çevirdi.
([5]) Asılda “**ثمدت فلاناً البناء إذا قطعن ماؤه**” vardır; tahriftir; doğrusu **المجمل**’dedir. Lisân’da: “Kadınlar onu **ثمدته**; çok cima‘dan dolayı suyunu tükettikleri ve belinde su kalmadığı zaman.”
([6]) Beyit Lisân’da (**زرم**) Adî b. Zeyd’indir; asılda: “**نزور**”.
([7]) **الجمهرة** (2: 41).
([8]) Şahidi onun sözü:
Ben **عبس**’tenim; bir söyleyen dese de  *** onların rağmına, **ابن ثمير** meyve vermedi
([9]) Asılda: “**بني العذيل**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dan (**ثمغ**).
([10]) Lisân’da (**نمغ**) “**نمغة الجبل**”de fetha ve harekeleme iki lugatını zikretti ve dedi ki: “Ferrâ’dan bilinen fethadır.”
([11]) Asılda: “**لم**”.
([12]) Cümle böyle bir kelimeyle düzgün olur.
([13]) **الخزانة** (1: 251-252)’ye bak; beyit kasidesi hakkında söz oradadır; ve **السيرة** 172 Göttingen ve **الروض الأنف** (1: 173).
([14]) Harekeleme ile “**ثملة**” de denir.
([15]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir; Sükkerî’nin Hüzellilere şerhinde 194 ve Şınkîtî’nin Hüzelliler nüshasında 82.
([16]) Sahr b. Umeyr’in bir recezindendir; Lisân’da (**ثمل**).
([17]) Beyit A‘şâ’nındır; divanında 44 ve Lisân’da (**ثمل**) ve Mu‘cemü’l-büldân’da (**درنا**). Hepsinde rivayet: “**فقلت للشرب**”.
([18]) Beyit, Mezred b. Dırâr’ındır; Lisân’da (**خرش**، **ثمل**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ث م ل
شرب حتى ثمل وهو نشوان ثمل‏.‏
قال الأعشى‏:‏ أقول للركب في درنا وقد ثملوا شيموا وكيف يشيم الشارب الثمل وأثملهـم الشـراب‏.‏
وأنـا لا أشـرب إلا علـى ثميلـة وهـي بقية العلف في البطن‏.‏
وما بقي من الماء إلا ثمل وهو الثمد‏.‏
وشرب ثمالة اللبن وهو رغوته وأثمل اللبن وثمل إذا رغا‏.‏
وسقاء السم المثمل وهـو المنقـع‏.‏
وثمـل السـم‏:‏ تـرك فـي الإنقـاع أيامـاً حتـى اختمـر وهـو الثمال‏.‏
وهو ثمال قومه أي قوامهم وغياثهم وقد ثملهم يثملهم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رنحه ثمل الكرى‏.‏
قال‏:‏ وفتية أرقتهم من مهجع والنوم أحلى عندهم من العسل فنهضـوا مائلـة عماتهـم كأنهـم مـن الكلـال والثمـل شـرب تساقـوا قرقفـا حمصية كرت عليهم عللا بعد نهل وأثملة النعاس وهو ثمل مما غلبه الوسن‏.‏
ووطب ثمل‏:‏ ملآن ثقيل‏.‏
وأصبحت نفسي ثملة غاثِيَةً: أي مسترخيةً خبيثةً. وثَمّلَ الحَمامُ، وحمام مثمِّل، وهو المطرب الذي يكاد يُثْمِل من يسمع صوته.

##### Türkçe

ث م ل
İçti, ta ki **ثمل** oldu; ve o, sarhoşça neşeli **ثمل**dir.
**الأعشى** dedi: “Kafileye, **درنا**’da iken ve sarhoş olmuşken derim: ‘Bakın!’; içen **الثمل** nasıl bakar? Ve onları içki sarhoş etti.”
“Ve ben ancak **ثميلة** üzerine içerim; o, karında yem artığıdır.”
Sudan geriye kalan ancak **ثمل**dir; o da **الثمد**’dir.
Ve sütün **ثمالة**’sını içti; o, onun köpüğüdür. Ve süt **أثمل** oldu; ve **ثمل** oldu: köpürdüğü zaman.
**المثمل** zehir tulumu; o, **المنقع**’dır.
Ve **ثمل** zehir: günlerce ıslatmada bırakıldı, ta ki mayalansın; o da **الثمال**’dır.
Ve o, kavminin **ثمال**’ıdır; yani onların dayanağı ve imdadıdır. Ve onları **ثملهم** eder, **يثملهم**.
Mecazdan: **ثمل الكرى** onu salladı.
Dedi: “Ve bir delikanlılar ki onları bir yataktan uykusuz bıraktım; uyku, onların yanında baldan daha tatlıdır. Derken kalktılar; sarıklarının uçları eğik; sanki onlar, bitkinlikten ve **الثمل**’den, içki içmiş, **قرقف** (Hımsî) içkisini karşılıklı içmiş kimseler gibidir; üzerine, kanmadan sonra tekrar tekrar döndü.”
Ve **أثملة**: uyuklama; o, **ثمل**dir; kendisine uyku bastığından.
Ve **ثمل** tulum: dolu, ağır.
Ve nefsim **ثملة** **غاثِيَةً** olarak sabahladı: yani gevşek, kötü. Ve güvercin **ثَمّلَ** etti; ve **مثمِّل** güvercin: o, dinleten/nağmeli olandır; sesini işiteni neredeyse **يُثْمِل** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الثُّمْلة والثَّمِيلة: الحَبُّ والسَّويق والتمر يكون في الوِعاء يكون نِصْفَه فما دونه، وقيل: نِصْفَه فصاعداً. والثُّمَل: جمع ثُمْلة. أَبو حنيفة: الثَّمِيل الحَبُّ لأَنه يُدَّخر؛ وأَنشد لتأَبَّط شَرّاً: ويَوْماً على أَهل المَواشي، وتارةً
لأَهْلِ رَكيبٍ ذي ثَمِيلٍ وسُنْبُل
والثُّمْلة والثَّمَلة والثَّمِيلة والثُّمالة: الماء القليل يبقى في أَسفل الحوض أَو السِّقاء أَو في أَي إِناء كان. والمَثْمَلة: مُسْتَنْقَع الماء، وقيل: الثُّمالةُ الماء القليل في أَيّ شيء كان. وقد أَثْمَل اللبنُ أَي كثرت ثُمالته. ويقال لبقية الماء في الغُدْران والحَفير: ثَمِيلة وثَمِيل؛ قال الأَعشى:
بعَيْرانَةٍ كأَتان الثَّميل،
توافي السُّرى بعد أَيْنٍ عَسِيرا
(* قوله «توافي السرى» كذا بالأصل، وفي ترجمة عسر: تقضي بدل توافي). توافي السُّرى أَي توافيها. والثَّمِيلة: البَقِيَّة من الماء في الصَّخرة وفي الوادي، والجمع ثَمِيل؛ ومنه قول أَبي ذؤيب: ومُدَّعَسٍ فيه الأَنِيضُ اخْتَفَيْتُه
بِجَرْداءَ، يَنْتابُ الثَّمِيلَ حِمارُها
أَي يرد حِمارُ هذه المَفازة بقايا الماء في الحوض لأَن مياه الغُدْران قد نَضَبَت؛ وقال دُكَيْن:
جادَ به من قَلْتِ الثَّمِيل
الثَّميل: جمع ثَمِيلة وهي بقِيَّة الماء في القَلْتِ أَعْنِي النُّقْرة التي تُمْسِك الماء في الجبل. والثَّمِيلة: البَقِيَّة من الطعام والشراب تبقى في البطن؛ قال ذو الرمة يصف عَيْراً وابنه:
وأَدْرَكَ المُتَبَقَّى من ثَمِيلَتِه
ومِن ثَمائِلِها، واسْتُنْشِيءَ الغَرَبُ
يعني ما بقي في أَمعائها وأَعضائها من الرُّطْب والعَلَف؛ وأَنشد ثعلب في صفة الذئب:
وطَوى ثَمِيلَتَه فأَلْحَقها
بالصُّلْبِ، بَعْدَ لُدُونَةِ الصُّلْب
وقال اللحياني: ثَميلة الناس ما يكون فيه الطعام والشراب. والثَّمِيلة أَيضاً: ما يكون فيه الشراب في جَوْفِ الحِمار. وما ثَمَل شرابَه بشيء من طعام أَي ما أَكل شيئاً من الطعام قبل أَن يشرب، وذلك يسمى الثَّميلة. ويقال: ما ثَمَلْتُ طعامي بشيء من شراب أَي ما أَكلت
(* قوله «أَي ما أَكلت
إلخ» هكذا في الأصل) بعد الطعام شَراباً. والثَّمِيلة: البَقِيَّة تبقى من العَلَف والشراب في بطن البعير وغيره، فكل بَقِيَّة ثَمِيلة. وقد أَثْملت الشيء أَي أَبقيته. وثمَّلته تثميلاً: بَقَّيته. وفي حديث عبد الملك: قال للحجاج أَما بعد فقد وَلَّيتُكَ العِرَاقَيْن صَدْمة فسِر إِليها مُنْطَوِيَ الثَّمِيلة؛ أَصل الثَّمِيلة: ما يبقى في بطن الدابة من العَلَف والماء وما يَدَّخِرْه الإِنسان من طعام أَو غيره، المعنى سِرْ إِليها مُخِفّاً.
والثُّمْلة: ما اُخْرجَ من أَسفل الرَّكيَّة من الطين والتراب، والميم فيها وفي الحَبِّ والسَّويق ساكنة، والثاء مضمونة. قال القالي: روينا الثَّمْلة في طين الرَّكِيِّ وفي التمر والسَّويق بالفتح؛ عن أَبي نصر، وبالضم عن أَبي عبيد.
والثَّمَل: السُّكْر. ثَمِل، بالكسر، يَثْمَل ثَمَلاً، فهو ثَمِل إِذا سَكِر وأَخذ فيه الشَّرابُ؛ قال الأَعشى:
فَقُلْت للشَّرْب في دُرْنَى، وقد ثَمِلوا:
شِيمُوا، وكَيْف يَشِيمُ الشَّارب الثَّمِلُ؟
وفي حديث حمزة وشارِفَيْ عليٍّ، رضي الله عنهما: فإِذا حمزة ثَمِل مُحْمَرَّةٌ عيناه؛ الثَّمِل: الذي قد أَخذ منه الشرابُ والسُّكْر؛ ومنه حديث تزويج خديجة، رضي الله عنها: أَنها انطلقت إِلى أَبيها وهو ثَمِل؛ وجعل ساعدةُ بن
جُؤَيَّة الثَّمَل السُّكْرَ من الجِراح؛ قال:
ماذا هُنالك من أَسْوانَ مُكْتَئِبٍ،
وسَاهِفٍ ثَمِلٍ في صَعْدَةٍ حِطَم
والثَّمَل: الظِّلُّ. والثَّمْلة والثَّمَلة، بتحريك الميم: الصُّوفة أَو الخِرْقة التي تُغْمَس في القَطِران ثم يُهْنَأُ بها الجَرِب ويُدْهَن بها السِّقاء؛ الأُولى عن كراع؛ قال الراجز صخر بن عمير:
مَمْغُوثَة أَعراضُهم مُمَرْطَله،
في كُلِّ ماء آجِنٍ وسَمَله،
كما تُلاثُ بالهِنَاءِ الثَّمَله
وهي المِثْمَلة أَيضاً، بالكسر. وفي حديث عمر، رضي افيفي عنه: أَنه طَلَى بعيراً من الصدقة بقَطِران فقال له رجل: لو أَمَرْتَ عَبْداً كَفاكَهُ، فَضَرَب بالثَّمَلة في صدره وقال: عَبْدٌ أَعْبَدُ مِنِّي الثَّمَلة، بفتح الثاء والميم: صُوفَة أَو خِرْقة يُهْنَأُ بها البعير ويُدْهَن بها السِّقاء؛ وفي حديثه الآخر: أَنه جاءته امرأَة جَلِيلَةٌ فَحَسَرَتْ عن ذراعيها وقالت: هذا من احْتِراش الضِّباب، فقال: لو أَخَذْتِ الضَّبَّ فورَّيْتِه ثم دعَوْتِ بمكتفه
(* قوله «بمكتفه» هكذا في الأصل وسيأتي في وري
مثله، وفي ثمل من النهاية: بمنكفة) فَثَمَلْتِه كان أَشْبَع أَي أَصلحته. والثَّمَلة: خِرْقة الحَيضِ، والجمع ثَمَل. والثَّمَل: بَقِيَّة الهِناء في الإِناء. والثُّمُول والثَّمَل: الإِقامة والمُكْث والخَفْض. يقال: ما دارُنا بدار ثَمَل أَي بدار إِقامة. وحكى الفارسي عن ثعلب: مكان ثَمْل عامر؛ وأَنشد بيت زهير:
مَشارِبُها عَذْب وأَعْلامُها ثَمْل
وقال أُسامة الهذلي:
إِذا سَكَنَ الثَّمْل الظِّباءُ الكَواسِعُ
ودارُ ثَمَلٍ وثَمْل أَي إِقامة. وسَيْفٌ ثامل أَي قديم طال عَهْدُه بالصِّقال فدرس وبَلِي؛ قال ابن مقبل:
لِمَنِ الدِّيارُ عَرَفْتُها بالسَّاحِلِ،
وكأَنَّها أَلواحُ سَيْفٍ ثامِلِ؟
الأَصمعي: الثَّامل القديم العَهْدِ بالصِّقَال كأَنه بقي في أَيدي أَصحابه زماناً من قولهم ارتحل بنو فلان وثَمَل فلان في دارهم أَي بقي. والثَّمْل: المُكْث.
والثُّمال، بالضم: السُّمُّ المُنْقَع. ويقال: سَقاه المُثَمَّلَ أَي سقاه السُّمَّ، قال الأَزهري: ونُرى أَنه الذي أُنْقِع فَبَقِي وثَبَت. والمُثَمَّل: السُّم المُقَوَّى بالسَّلَع وهو شجر مُرٌّ. ابن سيده: وسُمٌّ مُثَمَّل طال إِنقاعُه وبَقِي، وقيل: إِنه من المَثْمَلة الذي هو المُسْتَنْقَع؛ قال العباس بن مِرْداس السُّلَمي:
فَلا تَطْعَمَنْ ما يَعْلِفونَكَ، إِنَّهُم
أَتَوْكَ على قُرْبانِهم بالمُثَمَّل
وهو الثُّمال. والمَثْمِل: أَفضل العَشِيرة. وقال شمر: المُثَمَّل من السُّمِّ المُثَمَّن المجموع.
وكل شيء جمعته فقد ثَمَّلْته وثَمَّنْته. وثَمَلْت الطعام: أَصلحته، وثَمَلْته سَتَرته وغَيَّبته.
والثُّمالُ: جمع ثُمالة وهي الرَّغوة. ابن سيده: والثُّمالة رَغْوة اللبن. والثُّمالة: بياض البَيْضة الرَّقِيقُ ورَغْوَتُه، وبه شبهت رَغْوَة اللبن؛ قال مُزَرِّد:
إِذا مَسَّ خِرْشاءَ الثُّمالة أَنْفُه،
ثَنى مِشْفَرَيْه للصَّرِيح فأَقْنَعا
ابن سيده: الثُّمالة رَغْوَة اللَّبن إِذا حُلِب، وقيل: هي الرَّغْوة ما كانت، وأَنشد بيت مُزَرِّد؛ وأَنشد الأَزهري في ترجمة قشعم: وقِصَعٍ تُكْسَى ثُمالاً قَشْعَما
وقال: الثُّمال الرَّغْوة؛ وقال آخر:
وقِمَعاً يُكْسى ثُمالاً زَغْرَبا
وجمعها ثُمال؛ قال الشاعر:
وأَتَتْه بزَغْرَبٍ وحَتِيٍّ،
بَعْدَ طِرْمٍ وتامِكٍ وثُمال
تامكٍ يعني سَنَاماً تامِكاً. ولبن مُثَمِّل ومُثْمِل: ذُو ثُمَالة، يقال: احْقِن الصَّريح وأَثْمِل الثُّمالةَ أَي أَبْقِها في المِحْلَب. وقال أَبو عبيد في باب فُعَالة: الثُّمالة بَقِيَّة الماء وغيره، وفي حديث أُم مَعْبَد: فحَلَب فيه ثَجًّا حتى عَلاه الثُّمال؛ هو، بالضَّم، جمع ثُمالة الرَّغوة. والثُّمال: كهيئة زُبْد الغنم، وتقول العرب في كلامها: قالت اليَنَمة أَنا اليَنَمه، أُغْبُق الصَّبيَّ قبل العَتَمه، وأَكُبّ الثُّمَال فوق الأَكَمه؛ اليَنَمة: نَبْتٌ لَيِّنٌ تَسْمَن عليه الإِبل، وقيل: بَقْلَة طَيِّبة، وقولها أُغْبُق الصَّبيَّ قبل العَتَمة أَي أُعَجِّل ولا أُبْطِئ، وقولها وأَكُبُّ الثُّمَال فوق الأَكَمَة، تقول: ثُمَال لَبَنِها كَثيرٌ، وقيل: أَراد بالثُّمَال جمع الثُّمَالة وهي الرغوة، وزعم ثعلب أَن الثُّمَال رغوة اللبن فجعله واحداً لا جمعاً؛ قال ابن سيده: فالثُّمَال والثُّمَالة على هذا من باب كَوْكَبٍ وكَوْكَبَة، فأَما أَبو عبيد فجعله جمعاً كما بيَّنَّا. ابن بزرج: ثَمَلت القومَ وأَنا أُثْمِلُهم، قال أَبو منصور: معناه أَن يكون ثِمَالاً لهم أَي غِيَاثاً وقِوَاماً يَفْزَعون إِليه.
والثَّمل: المُقام والخَفْض، يقال: ثَمَل فلان فما يَبْرَح. واختار فلان دار الثَّمل أَي دار الخَفْض والمُقَام.
والثِّمَال، بالكسر: الغِيَاث. وفلان ثِمَال بني فلان أَي عِمَادُهم وغِيَاثٌ لهم يقوم بأَمرهم؛ قال الحطيئة:
فِدًى لابن حِصْنٍ ما أريح، فإِنه
ثِمَالُ اليَتَامى، عِصْمَةٌ في المَهَالِكِ
وقال اللحياني: ثِمَال اليتامى غِياثُهم. وثَمَلهم ثَمْلاً: أَطعمهم وسقاهم وقام بأَمرهم؛ وقال أَبو طالب يمدح سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم:
وأَبيَض يُستَسقَى الغَمامُ بوجهه،
ثِمَال اليتَامى، عِصْمَة للأَرامل
والثِّمَال، بالكسر: المَلْجأُ والغِيَاث والمُطْعِم في الشِّدَّة. ويقال: أَكَلَتِ الماشية من الكَلإِ ما يثمل ما في أَجوافها من الماء أَي يكون سواء لما شربت من الماء. وقال الخليل: المَثْمِل المَلْجأُ؛ أَنشد ابن بري لأَبي كبير الهذلي:
وعَلَوْت مُرْتَقِباً على مَرْهُوبَةٍ
حَصَّاءَ، ليس رَقِيبُها في مَثْمِل
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فإِنها ثِمال حاضرتهم أَي غِيَاثُهم وعِصْمَتُهم.
وثَمَلَت المَرْأَةُ الصِّبيانَ تَثْمُلهم: كانت لهم أَصلاً يُقيم مَعَهم. والمِثْمَلة: خَريطة وَسَطٌ يَحْمِلها الراعي في مَنكِبه. والثَّمَائل: الضفائر التي تُبْنَى بالحجارة لِتُمسِكَ الماء على الحَرْث، واحدتها ثَميلة، وقيل: الثَّميلة الجَدْر نَفْسُه، وقيل: الثَّمِيلة البناء الذي فيه الغِراس
(* قوله: الغراس، هكذا في الأصل. وفي القاموس:
الفراش) والخَفْضُ والوقائد. والثَّمِيلة: طائر صغير يكون بالحجاز. وبنو ثُمَالَة: بطن من الأَزْدِ إِليهم يُنسب المُبَرَّد. وثُمالة: لَقَبٌ. وثُمَالة: حَيٌّ من العَرَب.

##### Türkçe

**الثُّمْلة** ve **الثَّمِيلة**: kapta bulunan tane, kavut ve hurmadır; kabın yarısı kadar olur, ondan aşağısı; ve denildi: yarısı ve daha fazlası. Ve **الثُّمَل**: **ثُمْلة**’nin çoğuludur.

Ebû Hanîfe: **الثَّمِيل** tanedir; çünkü o biriktirilir. Ve Teebbata Şerran’ın şu beyti okundu:
Ve bir gün davar sahiplerine karşı, bir defa da
Başaklı ve **ثَمِيل** sahibi binek ehline (karşı).

Ve **الثُّمْلة** ve **الثَّمَلة** ve **الثَّمِيلة** ve **الثُّمالة**: havuzun yahut kırbanın yahut herhangi bir kabın dibinde kalan az sudur. Ve **المَثْمَلة**: suyun birikintisidir; ve denildi: **الثُّمالةُ** herhangi bir şeyde olan az sudur. Ve süt **أَثْمَل** etti; yani **ثُمالته** çoğaldı. Ve gölcüklerde ve çukurda suyun artığına **ثَمِيلة** ve **ثَمِيل** denir; A‘şâ dedi:
İki eşekle, **الثَّميل** eşeği gibi,
Zor bir gecikmeden sonra gece yürüyüşüne varır.
(* “توافي السرى” sözü asılda böyledir; ve عسر maddesinde “تقضي” “توافي” yerine.)

**توافي السُّرى** yani ona varır. Ve **الثَّمِيلة**: kayada ve vadide sudan artıktır; çoğulu **ثَمِيل**’dir; ondan Ebû Züeyb’in sözü:
Ve içinde olgunlaşmış (şey) bulunan bir çiğnenmiş (yerde) onu gizledim
Çıplak bir (yerde); onun **الثَّمِيل**’ine onun eşeği gelir gider.
Yani bu çölün eşeği havuzdaki su artıklarına gelir; çünkü gölcüklerin suları çekilmiştir. Ve Dükeyn dedi:
Ona **الثَّمِيل**’in azlığından (bir şey) cömertçe verdi.

**الثَّميل**: **ثَمِيلة**’nin çoğuludur; o da **القَلْت**’teki su artığıdır; yani dağda suyu tutan oyuk. Ve **الثَّمِيلة**: karında kalan yiyecek ve içecek artığıdır; Zû’r-Rumme bir yaban eşeğini ve yavrusunu vasfederek dedi:
Onun **ثَمِيلَتِه**’sinden kalan (şeyi)
Ve onun **ثَمائِلِها**’sından (kalanı) idrak etti; ve karga kusturuldu.
Yani bağırsaklarında ve organlarında yaş ot ve yemden kalan (şey). Ve Sa‘leb kurt sıfatında şu beyti okudu:
**ثَمِيلَتَه**’sini dürdü de onu
Bel kemiğine kattı; bel kemiğinin yumuşaklığından sonra.

Lihyânî dedi: **ثَميلة الناس** içinde yiyecek ve içecek bulunan şeydir. Ve **الثَّمِيلة** ayrıca: eşeğin karnında içecek bulunan şeydir. Ve “**ما ثَمَل شرابَه** bir şeyle **من طعام**” denir; yani içmeden önce yiyecekten bir şey yemedi; ve buna **الثَّميلة** denir. Ve “**ما ثَمَلْتُ طعامي** bir şeyle **من شراب**” denir; yani yedim
(* “yani yedim vb.” sözü asılda böyledir) yemekten sonra bir içecek (içmedim). Ve **الثَّمِيلة**: deve ve başkasının karnında yem ve içecekten kalan artıktır; her artık **ثَمِيلة**’dir. Ve “şeyi **أَثْملت**” yani onu bıraktım. Ve onu **ثمَّلته تثميلاً**: onu artı bıraktım. Abdülmelik hadîsinde:
Haccâc’a dedi: “Amma ba‘d, seni Irakeyn’e bir darbe olarak tayin ettim; ona git, **مُنْطَوِيَ الثَّمِيلة** olarak.” **الثَّمِيلة**’nin aslı: binek hayvanının karnında yem ve sudan kalan şey ve insanın yiyecekten yahut başkasından biriktirdiği şeydir; mânâ: ona hafif olarak git.

Ve **الثُّمْلة**: kuyunun dibinden çamur ve topraktan çıkarılan şeydir; mîm onda ve tane ile kavutta sâkindir; ve sâ mضمومdur. Kâlî dedi: kuyunun çamurunda ve hurma ile kavutta **الثَّمْلة**’yi fetha ile rivayet ettik; Ebû Nasr’dan; ve damme ile Ebû Ubeyd’den.

Ve **الثَّمَل**: sarhoşluktur. **ثَمِل** (kesre ile), **يَثْمَل ثَمَلاً**; o **ثَمِل**’dir; sarhoş olunca ve içki onda etkisini alınca. A‘şâ dedi:
Durnâ’da içenlere dedim, hâlbuki sarhoş olmuşlardı:
“Çekin!”; sarhoş içen nasıl çeker?

Hamza ve Ali’nin iki yaşlı devesi hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: “Bir de baktım ki Hamza **ثَمِل**; gözleri kızarmış.” **الثَّمِل**: içki ve sarhoşluk kendisinden etkisini almış olandır. Ondan Hatice’nin evlendirilmesi hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Babası **ثَمِل** iken ona gitti.” Ve Sâ‘ide b. Cüeyye **الثَّمَل**’i yaralardan olan sarhoşluk yaptı; dedi ki:
Orada ne var: kederli bir **أَسْوان**,
Ve Sa‘de’de kırık dökük bir **ثَمِل** sâhif.

Ve **الثَّمَل**: gölgedir. Ve **الثَّمْلة** ve **الثَّمَلة**, mîmi harekeli kılmakla: yüne yahut bez parçasına denir; katrana batırılır, sonra onunla uyuz deve katranlanır ve onunla kırba yağlanır; birincisi Kurâ‘dan. Recez şairi Sahr b. Umeyr dedi:
Onların yanları çiğnenmiş, soyulmuş,
Her bayat suda ve onun tortusunda,
Nasıl ki **الثَّمَله** hınâ ile yoğrulur.

Ve o **المِثْمَلة**’dir de; kesre ile. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: sadaka devesini katranla sıvadı; bir adam ona dedi: “Bir köleye emretseydin sana yeterdi.” Bunun üzerine **الثَّمَلة** ile göğsüne vurdu ve dedi: “Benden daha köle olan bir köle (var mı)? **الثَّمَلة**.” **الثَّمَلة**, sâ ve mîm fetha ile: deveye hınâ yapılan ve kırbaya yağ sürülen yün yahut bez parçasıdır. Ve onun diğer hadîsinde: “Ona iri bir kadın geldi; kollarını açtı ve dedi: ‘Bu, kelerlerin tahrîşindendir.’ Dedi: ‘Keleri alsaydın da onu ateşte kızartsaydın, sonra onun kürek kemiğini isteseydin
(* “بمكتفه” sözü asılda böyledir; ve وري maddesinde bunun benzeri gelecek; ve النهاية’de ثمل maddesinde: “بمنكفة”) sonra onu **فَثَمَلْتِه** (yapsaydın) daha doyurucu olurdu’; yani onu ıslah ettin.”

Ve **الثَّمَلة**: hayız bezi; çoğulu **ثَمَل**. Ve **الثَّمَل**: kapta kalan hınâ artığıdır. Ve **الثُّمُول** ve **الثَّمَل**: ikamet, durma ve sükûnettir. “Evimiz **بدار ثَمَل** değildir” denir; yani ikamet evi değildir. Fârisî, Sa‘leb’den nakletti: “**مكان ثَمْل**” mamur (yerdir). Ve Züheyr’in beytini okudu:
İçilecekleri tatlıdır ve işaretleri **ثَمْل**’dir.

Üsâme el-Hüzelî dedi:
**الثَّمْل** sükûn bulunca, geniş kalçalı ceylanlar (sükûn bulur).

Ve “**دارُ ثَمَلٍ**” ve “**ثَمْل**” yani ikamet. Ve “**سَيْفٌ ثامل**” yani eski; cilâ ile uzun zaman geçmiş, böylece silinmiş ve yıpranmış. İbn Mukbil dedi:
Kıyıda tanıdığım yurtlar kimin?
Sanki onlar **سَيْفٍ ثامِل**’in levhalarıdır.

Asma‘î: **الثَّامل** cilâ ile eski ahitli olandır; sanki sahiplerinin ellerinde bir zaman kalmıştır; “Falan oğulları göçtü ve falan onların evinde **ثَمَل** etti” sözünden; yani kaldı. Ve **الثَّمْل**: durmadır.

Ve **الثُّمال** (damme ile): ıslatılmış zehirdir. Ve “ona **المُثَمَّلَ** içirdi” denir; yani ona zehri içirdi. Ezherî dedi: Biz, onun ıslatılıp sonra kalmış ve sabit olmuş olan olduğunu görüyoruz. Ve **المُثَمَّل**: **السَّلَع** ile kuvvetlendirilmiş zehirdir; o acı bir ağaçtır. İbn Sîde: ve **سُمٌّ مُثَمَّل** ıslatılması uzamış ve kalmış (zehirdir); ve denildi: o, birikinti olan **المَثْمَلة**’dendir. Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî dedi:
Sana yedirdiklerini sakın yeme; çünkü onlar
Sana kurbanlarıyla birlikte **بالمُثَمَّل** ile geldiler.

Ve o **الثُّمال**’dır. Ve **المَثْمِل**: aşiretin en faziletlisidir. Şemmer dedi: **المُثَمَّل** zehirden, toplanmış **المُثَمَّن**’dendir.

Ve her şeyi topladıysan onu **ثَمَّلْته** ve **ثَمَّنْته** etmişsindir. Ve “yemeği **ثَمَلْت**” yani onu ıslah ettim; ve onu **ثَمَلْته**: onu örttüm ve gizledim.

Ve **الثُّمالُ**: **ثُمالة**’nin çoğuludur; o da köpüktür. İbn Sîde: ve **الثُّمالة** sütün köpüğüdür. Ve **الثُّمالة**: yumurtanın ince beyazı ve onun köpüğüdür; onunla sütün köpüğü benzetilmiştir. Müzerrid dedi:
**الثُّمالة**’nin burununa sert (şey) dokununca,
Saf (süt)e (yönelerek) iki dudağını büktü de (onlara) yaklaştı.

İbn Sîde: **الثُّمالة** süt sağılınca sütün köpüğüdür; ve denildi: o, her ne olursa köpüktür. Ve Müzerrid’in beytini okudu. Ve Ezherî, قشعم maddesinde şu beyti okudu:
Ve kaseler ki **ثُمالاً** قشعم ile kaplanır.

Ve dedi: **الثُّمال** köpüktür. Ve bir başkası dedi:
Ve huni (gibi kap) ki **ثُمالاً** زَغْرَبا ile kaplanır.

Ve onun çoğulu **ثُمال**’dır. Şair dedi:
Ona **زَغْرَب** ve **حَتِيّ** ile geldi,
**طِرْم** ve **تامِك** ve **ثُمال**’dan sonra.

**تامك** yani kabarık bir hörgüç. Ve **لبن مُثَمِّل** ve **مُثْمِل**: **ذُو ثُمَالة** (köpüklü) olandır. “Saf sütü sağ ve **أَثْمِل الثُّمالةَ**” denir; yani köpüğü sağım kabında bırak. Ebû Ubeyd, **فُعَالة** babında dedi: **الثُّمالة** suyun ve başkasının artığıdır. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “Onda bol bol sağdı, ta ki **الثُّمال** onun üstüne çıktı.” O, damme ile, köpük olan **ثُمالة**’nin çoğuludur. Ve **الثُّمال**: koyunların kaymağı gibi bir şeydir. Ve Araplar sözlerinde derler: “**قالت اليَنَمة أَنا اليَنَمه، أُغْبُق الصَّبيَّ قبل العَتَمه، وأَكُبّ الثُّمَال فوق الأَكَمه**.” **اليَنَمة**: develerin üzerinde semirdiği yumuşak bir bitkidir; ve denildi: hoş bir ot. “**أُغْبُق الصَّبيَّ قبل العَتَمة**” sözü: yani acele ederim, geciktirmem. “**وأَكُبُّ الثُّمَال فوق الأَكَمَة**” sözü: der ki, sütünün **ثُمَال**’ı çoktur. Ve denildi: **الثُّمَال** ile **الثُّمَالة**’nin çoğulunu kastetti; o da köpüktür. Sa‘leb, **الثُّمَال**’ın sütün köpüğü olduğunu iddia etti; onu çoğul değil tekil yaptı. İbn Sîde dedi: Buna göre **الثُّمَال** ve **الثُّمَالة**, **كَوْكَبٍ** ve **كَوْكَبَة** babındandır. Ebû Ubeyd ise onu, açıkladığımız gibi, çoğul yaptı. İbn Bezrec: “Kavmi **ثَمَلت** ettim ve ben onları **أُثْمِلُهم**” dedi. Ebû Mansûr dedi: mânâsı, onlara **ثِمَالاً** olmasıdır; yani onlara imdat ve dayanak olmasıdır; ona sığınırlar.

Ve **الثَّمل**: ikamet ve sükûnettir; “falan **ثَمَل** etti, artık ayrılmaz” denir. Ve falan **دار الثَّمل**’i seçti; yani sükûnet ve ikamet evi.

Ve **الثِّمَال** (kesre ile): imdattır. Ve “falan, falan oğullarının **ثِمَال**’ıdır” denir; yani onların direği ve onlara imdat (olan), işlerini üstlenendir. Hutay’e dedi:
İbn Hısn’a feda olsun, ne rahatım; çünkü o
Yetimlerin **ثِمَال**’ıdır; helâklerde bir korumadır.

Lihyânî dedi: **ثِمَال اليتامى** onların imdadıdır. Ve onları **ثَمَلهم ثَمْلاً**: onları doyurdu ve suladı ve işlerini üstlendi. Ebû Tâlib, Efendimiz Resûlullah’ı, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, överek dedi:
Ve beyaz (yüzlü) ki yüzüyle bulut yağmur istenir,
Yetimlerin **ثِمَال**’ı, dullar için bir korumadır.

Ve **الثِّمَال** (kesre ile): sığınak, imdat ve şiddette yedirendir. Ve “davarlar ottan, karınlarındaki sudan olanı **يثمل** edecek kadar yedi” denir; yani içtiği suya denk olur. Halîl dedi: **المَثْمِل** sığınaktır. İbn Berî, Ebû Kebîr el-Hüzelî için şu beyti okudu:
Korkulu bir (yerde) gözetleyerek yükseldim,
Çakıllı (bir yerde); onun gözcüsü **في مَثْمِل** değildir.

Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Şüphesiz o, onların hazır bulunanlarının **ثِمال**’ıdır”; yani onların imdadı ve korumasıdır.

Ve kadın, çocukları **ثَمَلَت**; onları **تَثْمُلهم**: onlara, onlarla birlikte duran bir asıl (dayanak) oldu. Ve **المِثْمَلة**: çobanın omzunda taşıdığı orta boy bir torbadır.

Ve **الثَّمَائل**: ekin üzerinde suyu tutmak için taşlarla yapılan örgülerdir; tekili **ثَميلة**’dir. Ve denildi: **الثَّميلة** bizzat duvardır. Ve denildi: **الثَّمِيلة** içinde fidan
(* “الغراس” sözü asılda böyledir; ve قاموس’ta: “الفراش”) ve sükûnet ve ocaklar bulunan yapıdır. Ve **الثَّمِيلة**: Hicaz’da bulunan küçük bir kuştur. Ve Benû **ثُمَالَة**: Ezd’den bir batındır; Müberred onlara nisbet edilir. Ve **ثُمالة**: bir lakaptır. Ve **ثُمَالة**: Araplardan bir kabiledir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الثملة، بالضم والفتح، وكسفينة واقتصر ابن عباد على الأولى: الحب والسويق والتمر يكون في الوعاء زاد ابن سيده: نصفه فما دونه، أو نصفه فصاعدا، ج: ثمل كصرد، هو جمع الثملة بالضم. جمع الثميلة ثمائل وكذلك ثملة من حنطة: أي صبرة. الثملة: الماء القليل يبقى في أسفل الحوض والسقاء والصخرة والوادي كالثملة، محركة وهذه عن أبي عمرو. والثميلة، كسفينة، والجمع ثميل، قال أبو ذؤيب:
  ومدعس فيه الأنيض اختفيته                      بجرداء ينتاب الثميل حمارها أي يرد حمار هذه المفازة بقايا الماء في الحوض، لأن مياه الغدران قد نضبت. الثمالة كثمامة وسفينة: البقية من الطعام والشراب في البطن أي بطن البعير وغيره. والثميلة: ما يكون فيه الطعام والشراب في الجوف وكل بقية ثميلة، والجمع ثمائل، قال ذو الرمة:
  وأدرك المتبقى من ثميلـتـه                      ومن ثمائلها واستنشئ الغرب والثملة، بالضم: ما يخرج من أسفل الركية من الطين، أيضا: صوفة يهنأ بها البعير، ويدهن بها السقاء، كالثملة، محركة قال صخر بن عمرو:
  كما تماث بالهناء الثمله وقال ابن فارس: الثملة: باقي الهناء في الإناء، وهي هنا الخرقة التي يهنأ بها البعير، وإنما سميت باسم الهناء على المجاورة ربما سميت هذه مثملة كمكنسة. يقال: به ثملة وثمل، بضمهما: أي شيء من عقل وحزم ورأي يرجع إليه. والثمل، محركة: السكر والنشوة، وقد ثمل الرجل كفرح، فهو ثمل أخذ فيه الشراب، فهو نشوان قال الأعشى:
  فقلت للشرب في درنى وقد ثملوا                      شيموا وكيف يشيم الشارب الثمل

  الثمل: الظل. أيضا: الإقامة عن الأصمعي. أيضا: المكث، كالثمل بالفتح. قال ابن دريد: دار بني فلان ثمل وثمل: أي دار مقام. وقال الأصمعي: اختار فلان دار الثمل: أي دار الخفض والمقام كذلك الثمول كقعود. الثمل، محركة: جمع ثملة بالتحريك أيضا لخرقة الحيض على التشبيه بالصوفة التي يهنأ بها البعير في القذارة. الثمال ككتاب: الغياث الذي يقوم بأمر قومه قال أبو طالب يمدح النبي صلى الله عليه وسلم:
  وأبيض يستسقى الغمام بوجهه                      ثمال اليتامى عصمة للأرامل وقد ثملهم يثملهم ويثملهم من حدى نصر وضرب: إذا قام بأمرهم، عن ابن بزرج. الثمال كغراب: السم المنقع، كالمثمل، كالعظم وهو الذي أنقع في الإناء وثمل فبقي متروكا في الإنقاع أياما حتى اختمر، نقله الزمخشري وابن عباد، قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  فعما قليل سقاهـا مـعـا                      بمزعف ذيفان قشب ثمال الثمال: جمع ثمالة للرغوة قال مزرد:
  إذا مس خرشاء الثمالة أنفه                      ثنى مشفريه للصريح فأقنعا المثمل كمنزل: الملجأ نقله الصاغاني. قال يونس: ما ثمل شرابه بشيء من طعام، يثمل ويثمل: أي ما أكل قبل أن يشرب طعاما وذلك يسمى الثميلة. والثامل: السيف القديم العهد بالصقال قال ابن مقبل:
  لمن الديار عرفتها بالساحل                      وكأنها ألواح سيف ثامـل كأنه بقي في أيدي أصحابه زمانا. ولبن مثمل، كمحسن ومحدث: ذو رغوة وقد أثمل وثمل: كثرت ثمالته. والثاملية: ماءة لأشجع بين الصراد ورحرحان، قاله نصر. المثملة كمرحلة: المصنعة نقله الصاغاني. وثملهم يثملهم ثملا: أطعمهم وسقاهم وبه سمي ثمالة أبو القبيلة، كما سيأتي. ثملهم من حدى نصر وضرب: قام بأمرهم وهذا قد تقدم، فهو تكرار. وثمل يثمل: أكل هو. الثميل: كأمير: اللبن الحامض. الثميل: الخبز الذي يمسك الماء وفي بعض النسخ: الجسر، بدل الخبز، وهو غلط. وكزبير ثميل بن عبد الله الأشعري، تابعي عداده في أهل الشام، يروي عن أبي الدرداء، رضي الله عنه، وعنه سماك بن حرب، ذكره ابن حبان في الثقات. الثميلة كسفينة: البناء فيه الفراش والخفض. أيضا: اسم طائر. أيضا ضفيرة تبنى بالحجارة لتمسك الماء على الحرث. ثمالة كثمامة هذا هو الصواب في ضبطه، وضبطه ابن خلكان في ترجمة المبرد، بالفتح. قال شيخنا: وهو غلط ظاهر: لقب عوف بن أسلم بن أحجن بن كعب بن الحارث بن كعب بن عبد الله بن مالك بن نصر بن الأزد أبي بطن وهم رهط محمد بن يزيد المبرد النحوي، وفيه يقول محمد بن عبد الصمد المعذل:
  سألنا عن ثمالة كل حـي                      فقال القائلون ومن ثماله
  فقلت محمد بن يزيد منهم                      فقالوا زدتنا بهم جهالـه

  وما في بعض كتب الأنساب: لهب بن أحجن والد ثمالة، فيه تسامح ولقب به لأنه أطعم قومه وسقاهم لبنا بثمالته فغلب عليه ذلك. وبلد ثامل، مثمل كمحسن: إذا كان يحمل المقام به. قال ابن عباد: المثملة كمكنسة: خصفة يجعل فيها المصل. هي أيضا: خريطة تكون في منكبى ونص المحيط: في منكب الراعي ليست بصغيرة ولا كبيرة. من المجاز: أنا ثمل إلى موضع كذا، ككتف: أي محب له. قال ابن عباد: المثمل كمحدث: من نعت أصوات الحمار فوق التغريد. قال: وتثمل ما في الإناء: أي تحساه، وثمله تثميلا: بقاه.
 ومما يستدرك عليه: الثمالة، بالضم: البقية في أسفل الإناء. والمثمل، كمجلس: قرار من الأرض في هبوط. ويقال: ارتحل بنو فلان وثمل فلان في دارهم: أي بقي، ويقال: ثمل فلان فما يبرح. وقال ابن عباد: ثملت الحب: أخرجت ثمالته من أسفله، وكذلك أثملته، وأثملت الشيء: أبقيته. ومن المجاز: رنحه ثمل الكرا.

##### Türkçe

**الثملة**، zamme ve fetha ile; ve **سفينة** gibi; İbn عباد yalnız birincisiyle yetindi: kapta bulunan **الحب** ve **السويق** ve **التمر**; İbn سيده ekledi: onun yarısı ve ondan aşağısı; yahut onun yarısı ve daha yukarısı; çoğulu: **ثمل** **صرد** gibi; o, zamme ile **الثملة**’nin cem‘idir. **الثميلة**’nin cem‘i **ثمائل**’dir; yine “**ثملة** من حنطة”: yani bir yığın. **الثملة**: havuzun ve su kırbasının ve kayanın ve vadinin dibinde kalan az su; **الثملة** gibi, harekeli; bu, Ebû عمرو’dandır. Ve **الثميلة**، **سفينة** gibi; çoğulu **ثميل**’dir. Ebû ذؤيب dedi ki:
  ومدعس فيه الأنيض اختفيته                      بجرداء ينتاب الثميل حمارها
Yani bu çölün eşeği, havuzdaki su kalıntılarına gelir; çünkü gölcüklerin suları kurumuştur. **الثمالة**، **ثمامة** ve **سفينة** gibi: karında, yani devenin karnında ve başkasında, yiyecek ve içecekten arta kalan. Ve **الثميلة**: içte yiyecek ve içecek bulunan şey; ve her kalıntı **ثميلة**’dir; çoğulu **ثمائل**’dir. ذو الرمة dedi ki:
  وأدرك المتبقى من ثميلـتـه                      ومن ثمائلها واستنشئ الغرب
Ve **الثملة**، zamme ile: kuyunun dibinden çamurdan çıkan şey. Yine: deveye bununla **يهنأ** yapılan bir yün parçası; ve bununla su kırbası yağlanır; **الثملة** gibi, harekeli. صخر بن عمرو dedi ki:
  كما تماث بالهناء الثمله
İbn فارس dedi ki: **الثملة**: kapta kalan **الهناء**’nın artığıdır; ve burada, deveye **يهنأ** yapılan bez parçasıdır; ancak komşuluk sebebiyle **الهناء** adıyla adlandırıldı; belki bu, **مكنسة** gibi **مثملة** diye adlandırıldı. Denir ki: onda **ثملة** ve **ثمل** vardır, ikisi de zamme ile: yani kendisine dönülecek akıldan ve tedbirden ve görüşten bir şey. Ve **الثمل**، harekeli: sarhoşluk ve neşe; adam **ثمل** oldu, **فرح** gibi; o hâlde o **ثمل**’dir: içki ona tesir etti; o hâlde o **نشوان**’dır. الأعشى dedi ki:
  فقلت للشرب في درنى وقد ثملوا                      شيموا وكيف يشيم الشارب الثمل

**الثمل**: gölge. Yine: ikamet; الأصمعي’den. Yine: kalma; fetha ile **الثمل** gibi. İbn دريد dedi ki: بني فلان’ın evi **ثمل** ve **ثمل**’dir: yani ikamet evi. الأصمعي dedi ki: فلان **دار الثمل**’i seçti: yani alçaklık ve ikamet evi; كذلك **الثمول**، **قعود** gibi. **الثمل**، harekeli: harekeli **ثملة**’nin cem‘i; ayrıca, kirlilikte deveye **يهنأ** yapılan yün parçasına benzetilerek hayız bezinin (bezi) için. **الثمال**، **كتاب** gibi: kavminin işini üstlenen imdat edici. Ebû طالب, Peygamber’i صلى الله عليه وسلم överken dedi ki:
  وأبيض يستسقى الغمام بوجهه                      ثمال اليتامى عصمة للأرامل
Ve **ثملهم** **يثملهم** ve **يثملهم**; **نصر** ve **ضرب** babından: onların işini üstlendiği zaman; İbn بزرج’den. **الثمال**، **غراب** gibi: ıslatılmış zehir; **المثمل** gibi; kemik gibi; o, kapta ıslatılan ve ıslatmada bırakılan, günlerce ıslatmada terk edilip ekşiyen şeydir; bunu زمخشري ve İbn عباد nakletti. أمية بن أبي عائذ الهذلي dedi ki:
  فعما قليل سقاهـا مـعـا                      بمزعف ذيفان قشب ثمال
**الثمال**: köpük için **ثمالة**’nin cem‘idir. مزرد dedi ki:
  إذا مس خرشاء الثمالة أنفه                      ثنى مشفريه للصريح فأقنعا
**المثمل**، **منزل** gibi: sığınak; bunu الصاغاني nakletti. يونس dedi ki: “Onun içkisi, bir yiyecekten bir şey ile **ثمل** olmadı; **يثمل** ve **يثمل**”: yani içmeden önce bir yiyecek yemedi; buna **الثميلة** denir. Ve **الثامل**: eski, cilaya (parlatmaya) uzun zaman olmuş kılıç. İbn مقبل dedi ki:
  لمن الديار عرفتها بالساحل                      وكأنها ألواح سيف ثامـل
Sanki sahiplerinin ellerinde bir zaman kalmış gibidir. Ve **لبن مثمل**، **محسن** ve **محدث** gibi: köpüklü; ve **أثمل** ve **ثمل**: onun **ثمالة**’si çoğaldı. Ve **الثاملية**: أشجع’a ait bir su yeri; **الصراد** ile **رحرحان** arasında; bunu نصر söyledi. **المثملة**، **مرحلة** gibi: yapılmış şey; bunu الصاغاني nakletti. Ve **ثملهم يثملهم ثملا**: onları yedirdi ve içirdi; ve bununla kabîlenin babası **ثمالة** adlandırıldı; geleceği üzere. **ثملهم**; **نصر** ve **ضرب** babından: onların işini üstlendi; bu daha önce geçti; o hâlde tekrardır. Ve **ثمل يثمل**: kendisi yedi. **الثميل**: **أمير** gibi: ekşi süt. **الثميل**: suyu tutan ekmek; bazı nüshalarda: ekmek yerine **الجسر**; o yanlıştır. Ve **زبير** gibi: **ثميل** بن عبد الله الأشعري; tâbiî; Şam ehli içinde sayılır; Ebû الدرداء’dan, رضي الله عنه, rivayet eder; ondan سماك بن حرب (rivayet eder); İbn حبان onu **الثقات** içinde zikretti. **الثميلة**، **سفينة** gibi: içinde yatak ve alçaklık bulunan bina. Yine: bir kuşun adı. Yine: ekin üzerine suyu tutmak için taşlarla yapılan örgü. **ثمالة**، **ثمامة** gibi: ضبطında doğru olan budur; İbn خلكان, **المبرد** tercümesinde onu fetha ile ضبط etti. Şeyhimiz dedi ki: o, açık bir yanlıştır: **عوف** بن **أسلم** بن **أحجن** بن **كعب** بن **الحارث** بن **كعب** بن **عبد الله** بن **مالك** بن **نصر** بن **الأزد**’in lakabıdır; bir batnın babasıdır; onlar, nahivci محمد بن يزيد **المبرد**’in topluluğudur; ve onda محمد بن عبد الصمد المعذل şöyle der:
  سألنا عن ثمالة كل حـي                      فقال القائلون ومن ثماله
  فقلت محمد بن يزيد منهم                      فقالوا زدتنا بهم جهالـه

Ve ensâb kitaplarının bazısında: “**لهب** بن **أحجن**، **ثمالة**’nin babasıdır” (denmesi) müsamahadır; ve onunla lakaplandı; çünkü kavmini yedirdi ve onlara **ثمالته** ile süt içirdi; böylece bu ona galip geldi. Ve **ثامل** belde; **مثمل**، **محسن** gibi: eğer ikameti taşır (orada ikamet edilir) ise. İbn عباد dedi ki: **المثملة**، **مكنسة** gibi: içine **المصل** konulan bir sepetçik. O da: iki omuz arasında olan bir torbadır; ve **المحيط**’in nassı: çobanın omzunda; küçük de değil büyük de değil. Mecazdan: “Ben, şu yere **ثمل**’im”, **كتف** gibi: yani ona muhibbim. İbn عباد dedi ki: **المثمل**، **محدث** gibi: ötüşün üstünde eşeğin seslerinin sıfatındandır. Dedi ki: “Kapta olanı **تثمل** etti”: yani onu yudumladı; ve onu **تثميلا** **ثمله** etti: onu bıraktı.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الثمالة**، zamme ile: kabın dibindeki kalıntı. Ve **المثمل**، **مجلس** gibi: alçaklıkta yerden bir karar (çukur yer). Ve denir ki: بني فلان göçtü ve فلان onların evinde **ثمل** etti: yani kaldı; ve denir ki: فلان **ثمل** etti, artık ayrılmaz. İbn عباد dedi ki: **الحب**’ı **ثملت** ettim: onun **ثمالته**’sini altından çıkardım; yine onu **أثملته** ettim. Ve bir şeyi **أثملت** ettim: onu bıraktım. Mecazdan: onu, uykunun **ثمل**’i salladı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ثَمَلَ
1 ثَمَلَ ثمل , [aor., app., ثَمِلَ and ثَمُلَ ,] inf. n. ثَمْلٌ, It (water) remained in a watering-trough or tank. (Msb.) ― -b2- Also, (T, TA,) aor. ثَمِلَ and ثَمُلَ , (TK,) inf. n. ثَمْلٌ (T, M, K) and ثُمُولٌ, (M, K,) He (a man, T) remained, stayed, resided, dwelt, or tarried. (T, M, K.) You say, ثَمَلَ فُلَانٌ فَمَا يَبْرَحُ Such a one remained, &c., and does not quit his place. (T.) And ارْتَحَلَ بَنُو فُلَانٍ وَثَمَلَ فُلَانٌ فِى دَارِهِمْ, i. e., [The sons of such a one removed,  or departed, and such a one] remained [in their abode]. (T, TA.) -A2- ثَمَلَهُ He steeped it, or macerated it, and left it, or kept it, long; namely, poison. (Skr p. 194.) [See ثُمَالٌ.] ― -b2- ثَمَلَتِ الصِّبْيَانَ, aor. ثَمِلَ , [inf. n., app., ثَمْلٌ,] She (a woman) was a support to the children, remaining, or abiding, with them. (M.) And ثَمَلَهُمْ, (T, M, K,) aor. ثَمُلَ (T, K) and ثَمِلَ , (K,) inf. n. تَمْلٌ, (M,) He aided them, or succoured them, (T, K,) namely, his party, kinsfolk, or tribe, (K,) and undertook, or managed, their affairs: (Ibn-Buzurj, T, K:) he fed them, and gave them drink, (M, K,) namely, orphans, (M,) and undertook, or managed, their affairs. (M, K.) ― -b3- مَا ثَمَلَ شَرَابَهُ بِشَىْءٍ (Yoo, T, S, M, K) مِنْ طَعَامٍ (Yoo, S) He ate no food before drinking. (Yoo, T, S, M, K.) ― -b4- You say also, أَكَلَتِ المَاشِيَةُ مِنَ الكَلَأِ مَا يَثْمُلُ مَا فِى أَجْوَافِهَا مِنَ المَآءِ The cattle ate of the herbage what was equal to the water that they had drunk. (T.) ― -b5- And ثَمَلَ, aor. ثَمِلَ , He ate (K) food. (TK.) -A3- ثَمِلَ, (S, M, K,) aor. ثَمَلَ , (K,) inf. n. ثَمَلٌ, (S, M, K, *) He (a man, S) became intoxicated. (S, M, K.)

ثمّل
2 ثمّل ثمل as an intrans. v.: see 4. -A2- ثمّلهُ, inf. n. تَثْمِيلٌ, He made it, or caused it, to remain; he left it; or reserved it; (S, K; [in the former of which, for the explanation بقّاهُ, Golius found نقّاه;]) as also ↓ اثملهُ. (S, TA.) You say, اُحْقُنِ الثُّمَالَةَ ↓ الصَّرِيحَ وَأَثْمِلِ, i. e., [Collect thou the clear milk in a skin, and] leave the ثمالة [or froth] in the milking-vessel. (T.) ― -b2- ثَمَّلْتُ الحُبَّ I took forth the ثُمَالَة [or remaining water or the like] from the bottom of the jar; as also ↓ أَثْمَلْتُهُ. (TA.)

اثمل
4 اثمل أثمل اثمل ثمل It (a thing, S, or milk, TA) had much ثُمَالَة, i. e., froth; (S, * TA;) as also ↓ ثمّل. (TA.) ― -b2- اثملت She (a camel) gave much froth in her milk. (TA in art. حلب.) -A2- See also 2, in three places.

تثمّل
5 تثمّل أثمل تثمل ثمل He supped, or sipped, what was in a vessel. (Ibn-'Abbلd, K.)

ثَمْلٌ
ثَمْلٌ ثمل : see ثَمَلٌ, in four places.

ثُمْلٌ
ثُمْلٌ ثمل : see ثُمْلَةٌ.

ثَمَلٌ
ثَمَلٌ ثمل Remanence, stay, residence, or tarriance; like ↓ ثَمْلٌ: (T, M, K:) [the latter is an inf. n.: see 1:] and both signify also ease; repose; easiness of life, and ampleness of the circumstances thereof. (T.) You say دَارُ ثَمَلٍ (T, M) and ↓ ثَمْلٍ (M) An abode of [fixed] residence, (T, M,) and of ease, or repose, &c. (T.) And ↓ مَكَانُ ثَمْلٍ A place peopled, inhabited, well stocked with people and the like. (Th, AAF, M.) And دَارُ بَنِى فُلَانٍ ثَمَلٌ and ↓ ثَمْلٌ The abode of the sons of such a one is an abode of [fixed] residence. (IDrd, TA.) ― -b2- Shade, or shadow. (M, K.) -A2- Intoxication: (K:) inf. n. of ثَمِلَ. (S, M.) -A3- See also ثَمَلَةٌ, in two places.

ثَمِلٌ
ثَمِلٌ ثمل , Intoxicated. (S, M, K.) ― -b2- أَنَا ثَمِلٌ اـِلَى مَوْضِعِ كَذَا (tropical:) I have a love for such a place. (K, * TA.)

ثَمْلَةٌ
ثَمْلَةٌ ثمل ثمله ثملة , (T, M,) or ↓ ثُمْلَةٌ, (K,) Mud taken forth from the bottom of a well. (AZ, T, M, K.) ― -b2- See also ثُمْلَةٌ, in two places.

ثُمْلَةٌ
ثُمْلَةٌ ثمل ثمله ثملة Grain, and meal of parched barley or wheat (سَوِيق), and dates, of which half and less, (AZ, T, M, K,) or half and more, (M, K,) is [remaining] in the receptacle, or bag; (AZ, T, M, K;) as also ↓ ثَمْلَةٌ (K) and ↓ ثَمِيلَةٌ: (M, K:) pl. (of the first, TA) ثُمَلٌ and (of the last, TA) ثَمَائِلُ. (K.) ― -b2- And in like manner, A [heap such as is termed] صُبْرَة of wheat. (TA.) ― -b3- Also, and ↓ ثَمَلَةٌ, (AA, S, M, K,) and ↓ ثَمْلَةٌ, (K,) and ↓ ثُمَالَةٌ, (S, M, Msb,) and ↓ ثَمِيلَةٌ, (K,) A remainder, (AA, S,) or water remaining, (Msb,) or a little water remaining, (M, K,) in a wateringtrough, (Msb,) or in the bottom of a wateringtrough, (S, M, K,) or of a skin, (M, K,) or of a vessel (AA, S, M) of any kind, (M,) &c.; (AA, S;) and the same, (TA,) or ↓ ثَمِيلَةٌ, of which ↓ ثَمِيلٌ is the pl. [or rather coll. gen. n.], (S,) water, (S,) or a little water, (TA,) remaining in a rock, or in a valley: (S, TA:) or these two words signify water remaining in pools left by torrents, and in hollows that have been bug. (T.) [See an ex. of ↓ ثُمَالَةٌ in a verse cited voce قَصَرَ.] ― -b4- بِهِ ثُمْلَةٌ and ↓ ثُمْلٌ (assumed tropical:) In him is somewhat [remaining] of intelligence, and prudence, (K, TA,) and judgment, to which regard, or recourse, may be had. (TA.) ― -b5- See also ثَمْلَةٌ. ― -b6- And see ثَمَلَةٌ.

ثَمَلَةٌ
ثَمَلَةٌ ثمل ثمله ثملة : see ثُمْلَةٌ. ― -b2- Also, (IF, TA,) or ↓ ثَمَلٌ, (M,) Some tar remaining in a vessel. (IF, M, TA.) ― -b3- And (hence, IF, TA) the former, A piece of rag, (IF, M,) dipped in tar, (M,) or a tuft of wool, (S, K,) with which a camel is tarred, (IF, S, M, K,) [to cure him of, or preserve him from, the mange, or scab,] and with which a skin for water or milk is anointed; (M, K;) as also ↓ ثُمْلَةٌ (M, K) and ↓ مِثْمَلَةٌ. (S, K.) ― -b4- And (hence, as being likened thereto, TA) The rag of the menses: pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ ثَمَلٌ. (M, K.)

ثُمَالٌ
ثُمَالٌ ثمال Steeped, or macerated, poison; as also ↓ مُثَمَّلٌ: (T, S, K: [in the CK, المُنْتَقِعُ is put for المُنْقَعُ:]) or ↓ the latter signifies poison that has been long steeped, and has remained: (S, * M:) or that has been steeped in a vessel, and remained steeped for some days, until it has fermented: (Ibn-'Abbلd, Z:) or poison with which has been mixed something that strengthens it and excites its energy, that it may be more penetrating, or more effective: (Ham p. 215:) and simply poison. (T.) [The poison of a serpent or other thing. (Golius, from Meyd.)] ― -b2- [Hence,] الكَرَى ↓ رَنَّحَهُ مُثَمَّلُ (tropical:) [The infection of drowsiness made him to incline from side to side]. (TA.) ― -b3- See also ثَمَالَةٌ.

ثِمَالٌ
ثِمَالٌ ثمال An aider, or a succourer, who undertakes, or manages, the affairs, of his party, kinsfolk, or tribe: (T, S, K:) their stay, or support: (M:) the aider, or succourer, of orphans: (Lh, M:) a refuge, or protector. (Mgh. [See also مَثْمِلٌ.]) Hence, (Mgh,)
ثِمَالُ اليَتَامَى عِصْمَةٌ لِلْأَرَامِلِ
[The aider, &c., or the stay, or support, or the refuge, of the orphans; a defence to the widows]; (Mgh, TA;) said by Aboo-Tلlib, in praising Mohammad. (TA.) [See also another ex. in a verse cited voce أَنْ.]

ثَمِيلٌ
ثَمِيلٌ ثميل : see ثُمْلَةٌ.

ثُمَالَةٌ
ثُمَالَةٌ ثماله ثمالة : see ثُمْلَةٌ, in two places: ― -b2- and see ثَمِيلَةٌ. ― -b3- Also, (S, M, Mgh, Msb, K,) and ↓ ثُمَالٌ, (M, Mgh,) accord. to Th, (M,) or the latter is pl. of the former, (S, M, Msb, K,) [or rather coll. gen. n.,] Froth, (S, M, Mgh, Msb, K,) of any kind: (M:) or froth of milk (Th, M) when it is drawn. (M.)

ثَمِيلَةٌ
ثَمِيلَةٌ ثميله ثميلة : see ثُمْلَةٌ, in three places. ― -b2- Also Remains of food, (M, K,) or of herbage, or fodder, (S,) or of fresh pasture and of fodder, (T,) and of drink, (S, K,) in the belly, (S, M, K,) or in the intestines and other parts, (T,) of a camel, or other animal; (S;) as also ↓ ثُمَالَةٌ: (K:) and food that has been eaten before drinking: (T, S:) and any remains, or anything remaining: (S:) pl. ثَمَائِلُ. (TA.) ― -b3- Also The part (Lh, M, K) of the belly (K) of a man (Lh, M) in which are the food and drink: (Lh, M, K:) and the part in which is the drink in the belly of the ass. (Lh, M.)

مَثْمِلٌ
مَثْمِلٌ مثمل , (S, Sgh, K,) like مَنْزِلٌ, (K, TA, but in one copy of the S مَثْمَل, and in another مُثْمَل, and in the CK like مِنْبَر,) A refuge; an asylum. (S, Sgh, K. [See also ثِمَالٌ.])

مُثْمِلٌ
مُثْمِلٌ مثمل Milk having froth; [or, app., having much froth; see 4;] as also ↓ مُثَمِّلٌ. (M, K.)

مِثْمَلَةٌ
مِثْمَلَةٌ مثمله مثملة : see ثَمَلَةٌ.

مُثَمَّلٌ
مُثَمَّلٌ مثمل : see ثُمَالٌ, in three places.

مُثَمِّلٌ
مُثَمِّلٌ مثمل : see مُثْمِلٌ.

##### Türkçe

**ثَمَلَ**
1 **ثَمَلَ** ثمل, [muzâri‘, görünüşe göre, **ثَمِلَ** ve **ثَمُلَ**,] mastar ismi **ثَمْلٌ**, O (su) bir sulukta yahut havuzda kaldı. (Msb.) ― -b2- Ayrıca, (T, TA,) muzâri‘i **ثَمِلَ** ve **ثَمُلَ**, (TK,) mastar ismi **ثَمْلٌ** (T, M, K) ve **ثُمُولٌ**, (M, K,) O (bir adam, T) kaldı, durdu, ikamet etti, mesken tuttu yahut oyalanıp kaldı. (T, M, K.) Dersin ki, **ثَمَلَ فُلَانٌ فَمَا يَبْرَحُ** Şu kimse kaldı, vb., ve yerini terk etmez. (T.) Ve **ارْتَحَلَ بَنُو فُلَانٍ وَثَمَلَ فُلَانٌ فِى دَارِهِمْ**, yani, [şu kimsenin oğulları göçtü yahut ayrıldı ve şu kimse] onların yurdunda kaldı. (T, TA.) -A2- **ثَمَلَهُ** O, onu ıslattı yahut yumuşatıp bekletti ve onu uzun süre bıraktı yahut tuttu; yani, zehir. (Skr p. 194.) [Bkz. **ثُمَالٌ**.] ― -b2- **ثَمَلَتِ الصِّبْيَانَ**, muzâri‘i **ثَمِلَ**, [mastar ismi, görünüşe göre, **ثَمْلٌ**,] O (bir kadın) çocuklara dayanak oldu; onlarla birlikte kalıp durarak. (M.) Ve **ثَمَلَهُمْ**, (T, M, K,) muzâri‘i **ثَمُلَ** (T, K) ve **ثَمِلَ**, (K,) mastar ismi **تَمْلٌ**, (M,) O, onlara yardım etti yahut imdada yetişti, (T, K,) yani, kendi taifesine, akrabasına yahut kabilesine, (K,) ve onların işlerini üstlendi yahut yürüttü: (İbn-Buzurj, T, K:) onlara yedirdi ve içirdi, (M, K,) yani, yetimlere, (M,) ve onların işlerini üstlendi yahut yürüttü. (M, K.) ― -b3- **مَا ثَمَلَ شَرَابَهُ بِشَىْءٍ** (Yoo, T, S, M, K) **مِنْ طَعَامٍ** (Yoo, S) O, içmeden önce hiçbir yemek yemedi. (Yoo, T, S, M, K.) ― -b4- Ayrıca dersin ki, **أَكَلَتِ المَاشِيَةُ مِنَ الكَلَأِ مَا يَثْمُلُ مَا فِى أَجْوَافِهَا مِنَ المَآءِ** Davarlar, içtikleri suya denk olan miktarda ottan yediler. (T.) ― -b5- Ve **ثَمَلَ**, muzâri‘i **ثَمِلَ**, O (K) yemek yedi. (TK.) -A3- **ثَمِلَ**, (S, M, K,) muzâri‘i **ثَمَلَ**, (K,) mastar ismi **ثَمَلٌ**, (S, M, K, *) O (bir adam, S) sarhoş oldu. (S, M, K.)

**ثمّل**
2 **ثمّل** ثمل geçişsiz fiil olarak: 4’e bak. -A2- **ثمّلهُ**, mastar ismi **تَثْمِيلٌ**, O, onu kalır hâle getirdi yahut kalmasına sebep oldu; onu bıraktı; yahut onu ayırıp sakladı; (S, K; [bunların ilkinde, açıklama olarak **بقّاهُ** yerine, Golius **نقّاه** bulmuştur;]) ve bunun gibi ↓ **اثملهُ**. (S, TA.) Dersin ki, **اُحْقُنِ الثُّمَالَةَ ↓ الصَّرِيحَ وَأَثْمِلِ**, yani, [saf sütü bir tuluma topla ve] sağma kabında **ثمالة**yi [yahut köpüğü] bırak. (T.) ― -b2- **ثَمَّلْتُ الحُبَّ** Ben, küpün dibinden **ثُمَالَة**yi [yahut kalan suyu veya benzerini] çıkardım; ve bunun gibi ↓ **أَثْمَلْتُهُ**. (TA.)

**اثمل**
4 **اثمل** أثمل اثمل ثمل O (bir şey, S, yahut süt, TA) çok **ثُمَالَة** sahibi oldu; yani, köpük; (S, * TA;) ve bunun gibi ↓ **ثمّل**. (TA.) ― -b2- **اثملت** O (bir deve) sütünde çok köpük verdi. (TA, madde **حلب**’de.) -A2- Ayrıca 2’ye bak, üç yerde.

**تثمّل**
5 **تثمّل** أثمل تثمل ثمل O, bir kapta olanı akşam yemeği olarak yedi yahut yudumladı. (İbn-‘Abbâd, K.)

**ثَمْلٌ**
**ثَمْلٌ** ثمل : **ثَمَلٌ**’e bak, dört yerde.

**ثُمْلٌ**
**ثُمْلٌ** ثمل : **ثُمْلَةٌ**’ye bak.

**ثَمَلٌ**
**ثَمَلٌ** ثml Kalma, durma, ikamet yahut oyalanıp kalma; ↓ **ثَمْلٌ** gibi: (T, M, K:) [ikincisi bir mastar ismidir: 1’e bak:] ve ikisi de ayrıca rahatlık; sükûn; hayatın kolaylığı ve onun hâllerinin genişliği mânasına gelir. (T.) Dersin ki **دَارُ ثَمَلٍ** (T, M) ve ↓ **ثَمْلٍ** (M) [sabit] ikamet yurdu, (T, M,) ve rahatlık yahut sükûn, vb. yurdu. (T.) Ve ↓ **مَكَانُ ثَمْلٍ** İnsanlarla ve benzerleriyle dolu, meskûn bir yer. (Th, AAF, M.) Ve **دَارُ بَنِى فُلَانٍ ثَمَلٌ** ve ↓ **ثَمْلٌ** Şu kimsenin oğullarının yurdu [sabit] ikamet yurdudur. (IDrd, TA.) ― -b2- Gölge yahut gölgelik. (M, K.) -A2- Sarhoşluk: (K:) **ثَمِلَ**’in mastar ismidir. (S, M.) -A3- Ayrıca **ثَمَلَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**ثَمِلٌ**
**ثَمِلٌ** ثml, Sarhoş. (S, M, K.) ― -b2- **أَنَا ثَمِلٌ اـِلَى مَوْضِعِ كَذَا** (mecaz:) Benim şu yere bir sevgim vardır. (K, * TA.)

**ثَمْلَةٌ**
**ثَمْلَةٌ** ثml ثمله ثملة, (T, M,) yahut ↓ **ثُمْلَةٌ**, (K,) Bir kuyunun dibinden çıkarılan çamur. (AZ, T, M, K.) ― -b2- Ayrıca **ثُمْلَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**ثُمْلَةٌ**
**ثُمْلَةٌ** ثml ثمله ثملة Kavrulmuş arpa yahut buğdayın ( **سَوِيق** ) unu ve hurma; bunun yarısı ve daha azı, (AZ, T, M, K,) yahut yarısı ve daha fazlası, (M, K,) kapta yahut torbada [kalan]dır; (AZ, T, M, K;) ve bunun gibi ↓ **ثَمْلَةٌ** (K) ve ↓ **ثَمِيلَةٌ**: (M, K:) çoğulu (birincinin, TA) **ثُمَلٌ** ve (sonuncunun, TA) **ثَمَائِلُ**. (K.) ― -b2- Ve aynı şekilde, buğdaydan [**صُبْرَة** denilen türden] bir yığın. (TA.) ― -b3- Ayrıca, ve ↓ **ثَمَلَةٌ**, (AA, S, M, K,) ve ↓ **ثَمْلَةٌ**, (K,) ve ↓ **ثُمَالَةٌ**, (S, M, Msb,) ve ↓ **ثَمِيلَةٌ**, (K,) Bir artık, (AA, S,) yahut kalan su, (Msb,) yahut az bir kalan su, (M, K,) bir sulukta, (Msb,) yahut bir suluğun dibinde, (S, M, K,) yahut bir tulumun, (M, K,) yahut herhangi bir türden bir kabın (AA, S, M) dibinde, (M,) vb.; (AA, S;) ve aynı şey, (TA,) yahut ↓ **ثَمِيلَةٌ**, bunun ↓ **ثَمِيلٌ** onun çoğuludur [daha doğrusu cins ismi], (S,) kaya içinde yahut bir vadide kalan su, (S,) yahut az bir su: (S, TA:) yahut bu iki kelime, sellerin bıraktığı gölcüklerde ve kazılmış çukurlarda kalan su mânasına gelir. (T.) [↓ **ثُمَالَةٌ**’nin bir örneğine, **قَصَرَ** maddesinde zikredilen bir beyitte bak.] ― -b4- **بِهِ ثُمْلَةٌ** ve ↓ **ثُمْلٌ** (varsayılan mecaz:) Onda, kendisine itibar edilebilecek yahut kendisine müracaat edilebilecek bir miktar akıl ve basiret, (K, TA,) ve hüküm vardır. (TA.) ― -b5- Ayrıca **ثَمْلَةٌ**’ye bak. ― -b6- Ve **ثَمَلَةٌ**’ye bak.

**ثَمَلَةٌ**
**ثَمَلَةٌ** ثml ثمله ثملة : **ثُمْلَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca, (IF, TA,) yahut ↓ **ثَمَلٌ**, (M,) Bir kapta kalan bir miktar katran. (IF, M, TA.) ― -b3- Ve (bundan dolayı, IF, TA) birincisi, bir bez parçası, (IF, M,) katrana batırılmış, (M,) yahut bir yün tutamı, (S, K,) bununla deve katranlanır, (IF, S, M, K,) [uyuzu tedavi etmek yahut ondan korumak için,] ve bununla su yahut süt tulumu yağlanır; (M, K;) ve bunun gibi ↓ **ثُمْلَةٌ** (M, K) ve ↓ **مِثْمَلَةٌ**. (S, K.) ― -b4- Ve (bundan dolayı, ona benzetilerek, TA) hayız bezi: çoğulu [daha doğrusu cins ismi] ↓ **ثَمَلٌ**. (M, K.)

**ثُمَالٌ**
**ثُمَالٌ** ثمال Islatılıp yumuşatılmış zehir; ve bunun gibi ↓ **مُثَمَّلٌ**: (T, S, K: [CK’de, **المُنْتَقِعُ** **المُنْقَعُ** yerine konmuştur:]) yahut ↓ ikincisi, uzun süre ıslatılmış ve kalmış zehir mânasına gelir: (S, * M:) yahut bir kapta ıslatılmış ve birkaç gün ıslatılmış olarak kalmış, ta ki ekşiyip kabarmış oluncaya kadar: (İbn-‘Abbâd, Z:) yahut içine, onu kuvvetlendiren ve tesirini uyandıran bir şey karıştırılmış zehir; daha nüfuz edici yahut daha etkili olması için: (Ham p. 215:) ve sırf zehir. (T.) [Bir yılanın yahut başka bir şeyin zehri. (Golius, Meyd’den.)] ― -b2- [Bundan dolayı,] **الكَرَى ↓ رَنَّحَهُ مُثَمَّلُ** (mecaz:) [Uyuklamanın bulaşıcılığı onu sağa sola meylettirdi]. (TA.) ― -b3- Ayrıca **ثَمَالَةٌ**’ye bak.

**ثِمَالٌ**
**ثِمَالٌ** ثمال Kendi taifesinin, akrabasının yahut kabilesinin işlerini üstlenen yahut yürüten bir yardımcı yahut imdat edici: (T, S, K:) onların dayanağı yahut desteği: (M:) yetimlerin yardımcısı yahut imdat edicisi: (Lh, M:) bir sığınak yahut koruyucu. (Mgh. [Ayrıca **مَثْمِلٌ**’e bak.]) Bundan dolayı, (Mgh,)
**ثِمَالُ اليَتَامَى عِصْمَةٌ لِلْأَرَامِلِ**
[Yetimlerin yardımcısı, vb., yahut dayanağı yahut desteği yahut sığınağı; dullara bir koruma]; (Mgh, TA;) Ebû-Tâlib tarafından, Muhammed’i övmede söylenmiştir. (TA.) [Ayrıca **أَنْ** maddesinde zikredilen bir beyitte başka bir örneğe de bak.]

**ثَمِيلٌ**
**ثَمِيلٌ** ثميل : **ثُمْلَةٌ**’ye bak.

**ثُمَالَةٌ**
**ثُمَالَةٌ** ثماله ثمالة : **ثُمْلَةٌ**’ye bak, iki yerde: ― -b2- ve **ثَمِيلَةٌ**’ye bak. ― -b3- Ayrıca, (S, M, Mgh, Msb, K,) ve ↓ **ثُمَالٌ**, (M, Mgh,) Th’ye göre, (M,) yahut ikincisi birincinin çoğuludur, (S, M, Msb, K,) [yahut daha doğrusu cins ismi,] Her türden köpük: (S, M, Mgh, Msb, K,) (M:) yahut sağılırken sütün köpüğü. (Th, M) (M.)

**ثَمِيلَةٌ**
**ثَمِيلَةٌ** ثميله ثميلة : **ثُمْلَةٌ**’ye bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca, (M, K,) yiyeceğin artıkları, yahut otun yahut yemin artıkları, (S,) yahut taze otla yemin artıkları, (T,) ve içeceğin artıkları, (S, K,) bir devenin yahut başka bir hayvanın karnında, (S, M, K,) yahut bağırsaklarında ve diğer kısımlarında; (T;) ve bunun gibi ↓ **ثُمَالَةٌ**: (K:) ve içmeden önce yenmiş yemek: (T, S:) ve her türlü artık yahut kalan herhangi bir şey: (S:) çoğulu **ثَمَائِلُ**. (TA.) ― -b3- Ayrıca, (Lh, M, K) bir adamın (Lh, M) karnının (K) yiyecek ve içeceğin bulunduğu kısmı: (Lh, M, K:) ve eşeğin karnında içeceğin bulunduğu kısım. (Lh, M.)

**مَثْمِلٌ**
**مَثْمِلٌ** مثمل, (S, Sgh, K,) **مَنْزِلٌ** gibi, (K, TA, fakat S’nin bir nüshasında **مَثْمَل**, diğerinde **مُثْمَل**, ve CK’de **مِنْبَر** gibi,) Bir sığınak; bir iltica yeri. (S, Sgh, K. [Ayrıca **ثِمَالٌ**’e bak.])

**مُثْمِلٌ**
**مُثْمِلٌ** مثمل Köpüklü süt; [yahut, görünüşe göre, çok köpüklü; 4’e bak;] ve bunun gibi ↓ **مُثَمِّلٌ**. (M, K.)

**مِثْمَلَةٌ**
**مِثْمَلَةٌ** مثمله مثملة : **ثَمَلَةٌ**’ye bak.

**مُثَمَّلٌ**
**مُثَمَّلٌ** مثمل : **ثُمَالٌ**’a bak, üç yerde.

**مُثَمِّلٌ**
**مُثَمِّلٌ** مثml : **مُثْمِلٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ثَمَلَ
ثَمَلَ I ,  U ( n. ac. ثَمْل 1 ,  ثُمُوْل 27 ),
a.  Remained, stayed, tarried.

b.  Succoured, became the stay of.

ثَمِلَ
ثَمِلَ A ( n. ac. ثَمَل 4 ),
a.  Became intoxicated.

ثَمَّلَ
ثَمَّلَ II ,  أَثْمَلَ IV ,
a.  Reserved, left.

ثَمْل
ثَمْل 1 ,
a.  Intoxication.

ثَمْلَة
ثَمْلَة 1t ,
a.  Residue; dregs, sediment.

b.  Love.

ثُمْلَة
ثُمْلَة 3t , ( pl. ثُمَل 9 ),
a.  see 1t (a) .

ثَمَل
ثَمَل 4 ,
a.  Stay; fixed residence.

ثَمِل
ثَمِل 5 ,
a.  Intoxicated, inebriated.

b.  [ Ila ], Charmed with.

ثِمَاْل
ثِمَاْل 23 ,
a.  Succour, aid.

ثُمَاْل
ثُمَاْل 24 ,
a.  Poison.

ثُمَاْلَة
ثُمَاْلَة 24t ,
a.  see 25t (a) .

ثَمِيْل
ثَمِيْل 25 ,
a.  Sour milk-

ثَمِيْلَة
ثَمِيْلَة 25t ( ثَمَاْئِلُ 46 ),
a.  Remnant, residue; leavings, refuse.

b.  Love.

##### Türkçe

**ثَمَلَ**
**ثَمَلَ** I, U (n. ac. **ثَمْل** 1, **ثُمُوْل** 27),
a. Kaldı, durdu, oyalanıp kaldı.

b. Yardım etti, dayanak oldu.

**ثَمِلَ**
**ثَمِلَ** A (n. ac. **ثَمَل** 4),
a. Sarhoş oldu.

**ثَمَّلَ**
**ثَمَّلَ** II, **أَثْمَلَ** IV,
a. Ayırdı, bıraktı.

**ثَمْل**
**ثَمْل** 1,
a. Sarhoşluk.

**ثَمْلَة**
**ثَمْلَة** 1t,
a. Artık; tortu, çökelti.

b. Sevgi.

**ثُمْلَة**
**ثُمْلَة** 3t, (pl. **ثُمَل** 9),
a. 1t (a)’ya bak.

**ثَمَل**
**ثَمَل** 4,
a. Dayanma; sabit ikamet.

**ثَمِل**
**ثَمِل** 5,
a. Sarhoş, mest.

b. [Ila], ile büyülenmiş.

**ثِمَاْل**
**ثِمَاْل** 23,
a. Yardım, imdat.

**ثُمَاْل**
**ثُمَاْل** 24,
a. Zehir.

**ثُمَاْلَة**
**ثُمَاْلَة** 24t,
a. 25t (a)’ya bak.

**ثَمِيْل**
**ثَمِيْل** 25,
a. Ekşi süt-

**ثَمِيْلَة**
**ثَمِيْلَة** 25t (**ثَمَاْئِلُ** 46),
a. Kalan, artık; geriye kalanlar, atık.

b. Sevgi.
